<html xmlns:v="urn:schemas-microsoft-com:vml"
xmlns:o="urn:schemas-microsoft-com:office:office"
xmlns:w="urn:schemas-microsoft-com:office:word"
xmlns:st1="urn:schemas-microsoft-com:office:smarttags"
xmlns:st2="urn:schemas:contacts" xmlns="http://www.w3.org/TR/REC-html40">
<head>
<meta http-equiv=Content-Type content="text/html; charset=windows-1250">
<meta name=ProgId content=Word.Document>
<meta name=Generator content="Microsoft Word 11">
<meta name=Originator content="Microsoft Word 11">
<link rel=File-List href="RICHARD.DAWKINS-Bog_urojony%20_pliki/filelist.xml">
<title> </title>
<o:SmartTagType namespaceuri="urn:schemas-microsoft-com:office:smarttags"
name="place"/>
<o:SmartTagType namespaceuri="urn:schemas-microsoft-com:office:smarttags"
name="City"/>
<o:SmartTagType namespaceuri="urn:schemas-microsoft-com:office:smarttags"
name="State"/>
<o:SmartTagType namespaceuri="urn:schemas-microsoft-com:office:smarttags"
name="PlaceName"/>
<o:SmartTagType namespaceuri="urn:schemas-microsoft-com:office:smarttags"
name="PlaceType"/>
<o:SmartTagType namespaceuri="urn:schemas-microsoft-com:office:smarttags"
name="country-region"/>
<o:SmartTagType namespaceuri="urn:schemas-microsoft-com:office:smarttags"
name="Street"/>
<o:SmartTagType namespaceuri="urn:schemas-microsoft-com:office:smarttags"
name="PostalCode"/>
<o:SmartTagType namespaceuri="urn:schemas:contacts" name="Sn"/>
<o:SmartTagType namespaceuri="urn:schemas-microsoft-com:office:smarttags"
name="address"/>
<o:SmartTagType namespaceuri="urn:schemas-microsoft-com:office:smarttags"
name="metricconverter"/>
<o:SmartTagType namespaceuri="urn:schemas-microsoft-com:office:smarttags"
name="PersonName"/>
<!--[if gte mso 9]><xml>
<o:DocumentProperties>
<o:Author>P.M.</o:Author>
<o:LastAuthor>Pafcio</o:LastAuthor>
<o:Revision>2</o:Revision>
<o:TotalTime>2</o:TotalTime>
<o:Created>2007-12-18T06:23:00Z</o:Created>
<o:LastSaved>2007-12-18T06:23:00Z</o:LastSaved>
<o:Pages>1</o:Pages>
<o:Words>131338</o:Words>
<o:Characters>788031</o:Characters>
<o:Company>Feniks</o:Company>
<o:Lines>6566</o:Lines>
<o:Paragraphs>1835</o:Paragraphs>
<o:CharactersWithSpaces>917534</o:CharactersWithSpaces>
<o:Version>11.9999</o:Version>
</o:DocumentProperties>
</xml><![endif]--><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:WordDocument>
<w:HideSpellingErrors/>
<w:HyphenationZone>21</w:HyphenationZone>
<w:DoNotHyphenateCaps/>
<w:DrawingGridHorizontalSpacing>0 pt</w:DrawingGridHorizontalSpacing>
<w:DrawingGridVerticalSpacing>0 pt</w:DrawingGridVerticalSpacing>
<w:DisplayHorizontalDrawingGridEvery>0</w:DisplayHorizontalDrawingGridEvery>
<w:DisplayVerticalDrawingGridEvery>0</w:DisplayVerticalDrawingGridEvery>
<w:UseMarginsForDrawingGridOrigin/>
<w:ValidateAgainstSchemas/>
<w:SaveIfXMLInvalid>false</w:SaveIfXMLInvalid>
<w:IgnoreMixedContent>false</w:IgnoreMixedContent>
<w:AlwaysShowPlaceholderText>false</w:AlwaysShowPlaceholderText>
<w:DrawingGridHorizontalOrigin>0 pt</w:DrawingGridHorizontalOrigin>
<w:DrawingGridVerticalOrigin>0 pt</w:DrawingGridVerticalOrigin>
<w:DoNotShadeFormData/>
<w:Compatibility>
<w:FootnoteLayoutLikeWW8/>
<w:ShapeLayoutLikeWW8/>
<w:AlignTablesRowByRow/>
<w:ForgetLastTabAlignment/>
<w:LayoutRawTableWidth/>
<w:LayoutTableRowsApart/>
<w:UseWord97LineBreakingRules/>
<w:SelectEntireFieldWithStartOrEnd/>
<w:UseWord2002TableStyleRules/>
</w:Compatibility>
<w:BrowserLevel>MicrosoftInternetExplorer4</w:BrowserLevel>
</w:WordDocument>
</xml><![endif]--><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:LatentStyles DefLockedState="false" LatentStyleCount="156">
</w:LatentStyles>
</xml><![endif]--><!--[if !mso]><object
classid="clsid:38481807-CA0E-42D2-BF39-B33AF135CC4D" id=ieooui></object>
<style>
st1\:*{behavior:url(#ieooui) }st2\:*{behavior:url(#ieooui) }
</style>
<![endif]-->
<style>
<!--
/* Font Definitions */
@font-face
{font-family:Helvetica;
panose-1:2 11 5 4 2 2 2 2 2 4;
mso-font-charset:0;
mso-generic-font-family:swiss;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:3 0 0 0 1 0;}
@font-face
{font-family:Courier;
panose-1:2 7 4 9 2 2 5 2 4 4;
mso-font-charset:0;
mso-generic-font-family:modern;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:fixed;
mso-font-signature:3 0 0 0 1 0;}
@font-face
{font-family:"Tms Rmn";
panose-1:2 2 6 3 4 5 5 2 3 4;
mso-font-charset:0;
mso-generic-font-family:roman;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:3 0 0 0 1 0;}
@font-face
{font-family:Helv;
panose-1:2 11 6 4 2 2 2 3 2 4;
mso-font-charset:0;
mso-generic-font-family:swiss;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:3 0 0 0 1 0;}
@font-face
{font-family:"New York";
panose-1:2 4 5 3 6 5 6 2 3 4;
mso-font-charset:0;
mso-generic-font-family:roman;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:3 0 0 0 1 0;}
@font-face
{font-family:System;
panose-1:0 0 0 0 0 0 0 0 0 0;
mso-font-charset:0;
mso-generic-font-family:swiss;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:3 0 0 0 1 0;}
@font-face
{font-family:Wingdings;
panose-1:5 0 0 0 0 0 0 0 0 0;
mso-font-charset:2;
mso-generic-font-family:auto;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:0 268435456 0 0 -2147483648 0;}
@font-face
{font-family:"MS Mincho";
panose-1:2 2 6 9 4 2 5 8 3 4;
mso-font-alt:"\FF2D\FF33 \660E\671D";
mso-font-charset:128;
mso-generic-font-family:roman;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:fixed;
mso-font-signature:1 134676480 16 0 131072 0;}
@font-face
{font-family:Batang;
panose-1:2 3 6 0 0 1 1 1 1 1;
mso-font-alt:\BC14\D0D5;
mso-font-charset:129;
mso-generic-font-family:auto;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:fixed;
mso-font-signature:1 151388160 16 0 524288 0;}
@font-face
{font-family:SimSun;
panose-1:2 1 6 0 3 1 1 1 1 1;
mso-font-alt:\5B8B\4F53;
mso-font-charset:134;
mso-generic-font-family:auto;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:3 135135232 16 0 262145 0;}
@font-face
{font-family:PMingLiU;
panose-1:2 2 3 0 0 0 0 0 0 0;
mso-font-alt:\65B0\7D30\660E\9AD4;
mso-font-charset:136;
mso-generic-font-family:auto;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:1 134742016 16 0 1048576 0;}
@font-face
{font-family:"MS Gothic";
panose-1:2 11 6 9 7 2 5 8 2 4;
mso-font-alt:"\FF2D\FF33 \30B4\30B7\30C3\30AF";
mso-font-charset:128;
mso-generic-font-family:modern;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:fixed;
mso-font-signature:1 134676480 16 0 131072 0;}
@font-face
{font-family:Dotum;
panose-1:2 11 6 0 0 1 1 1 1 1;
mso-font-alt:\B3CB\C6C0;
mso-font-charset:129;
mso-generic-font-family:modern;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:fixed;
mso-font-signature:1 151388160 16 0 524288 0;}
@font-face
{font-family:SimHei;
panose-1:2 1 6 0 3 1 1 1 1 1;
mso-font-alt:\9ED1\4F53;
mso-font-charset:134;
mso-generic-font-family:modern;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:fixed;
mso-font-signature:1 135135232 16 0 262144 0;}
@font-face
{font-family:MingLiU;
panose-1:2 2 3 9 0 0 0 0 0 0;
mso-font-alt:\7D30\660E\9AD4;
mso-font-charset:136;
mso-generic-font-family:modern;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:fixed;
mso-font-signature:1 134742016 16 0 1048576 0;}
@font-face
{font-family:Mincho;
panose-1:2 2 6 9 4 3 5 8 3 5;
mso-font-alt:\660E\671D;
mso-font-charset:128;
mso-generic-font-family:roman;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:fixed;
mso-font-signature:1 134676480 16 0 131072 0;}
@font-face
{font-family:Gulim;
panose-1:2 11 6 0 0 1 1 1 1 1;
mso-font-alt:\AD74\B9BC;
mso-font-charset:129;
mso-generic-font-family:roman;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:fixed;
mso-font-signature:1 151388160 16 0 524288 0;}
@font-face
{font-family:Century;
panose-1:2 4 6 4 5 5 5 2 3 4;
mso-font-charset:0;
mso-generic-font-family:roman;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:3 0 0 0 1 0;}
@font-face
{font-family:"Angsana New";
panose-1:2 2 6 3 5 4 5 2 3 4;
mso-font-charset:222;
mso-generic-font-family:roman;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:16777217 0 0 0 65536 0;}
@font-face
{font-family:"Cordia New";
panose-1:2 11 3 4 2 2 2 2 2 4;
mso-font-charset:222;
mso-generic-font-family:roman;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:16777217 0 0 0 65536 0;}
@font-face
{font-family:Mangal;
panose-1:0 0 4 0 0 0 0 0 0 0;
mso-font-charset:1;
mso-generic-font-family:roman;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:32768 0 0 0 0 0;}
@font-face
{font-family:Latha;
panose-1:2 0 4 0 0 0 0 0 0 0;
mso-font-charset:1;
mso-generic-font-family:roman;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:1048576 0 0 0 0 0;}
@font-face
{font-family:Sylfaen;
panose-1:1 10 5 2 5 3 6 3 3 3;
mso-font-charset:0;
mso-generic-font-family:roman;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:16778883 0 512 0 13 0;}
@font-face
{font-family:Vrinda;
panose-1:1 1 6 0 1 1 1 1 1 1;
mso-font-charset:1;
mso-generic-font-family:roman;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:0 0 0 0 0 0;}
@font-face
{font-family:Raavi;
panose-1:2 0 5 0 0 0 0 0 0 0;
mso-font-charset:1;
mso-generic-font-family:roman;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:0 0 0 0 0 0;}
@font-face
{font-family:Shruti;
panose-1:2 0 5 0 0 0 0 0 0 0;
mso-font-charset:1;
mso-generic-font-family:roman;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:0 0 0 0 0 0;}
@font-face
{font-family:Sendnya;
panose-1:0 0 4 0 0 0 0 0 0 0;
mso-font-charset:1;
mso-generic-font-family:roman;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:0 0 0 0 0 0;}
@font-face
{font-family:Gautami;
panose-1:2 0 5 0 0 0 0 0 0 0;
mso-font-charset:1;
mso-generic-font-family:roman;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:0 0 0 0 0 0;}
@font-face
{font-family:Tunga;
panose-1:0 0 4 0 0 0 0 0 0 0;
mso-font-charset:1;
mso-generic-font-family:roman;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:0 0 0 0 0 0;}
@font-face
{font-family:"Estrangelo Edessa";
panose-1:0 0 0 0 0 0 0 0 0 0;
mso-font-charset:1;
mso-generic-font-family:roman;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:0 0 0 0 0 0;}
@font-face
{font-family:Kartika;
panose-1:2 2 5 3 3 4 4 6 2 3;
mso-font-charset:1;
mso-generic-font-family:roman;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:0 0 0 0 0 0;}
@font-face
{font-family:"Arial Unicode MS";
panose-1:2 11 6 4 2 2 2 2 2 4;
mso-font-charset:0;
mso-generic-font-family:roman;
mso-font-format:other;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:3 0 0 0 1 0;}
@font-face
{font-family:Tahoma;
panose-1:2 11 6 4 3 5 4 4 2 4;
mso-font-charset:238;
mso-generic-font-family:swiss;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:1627421319 -2147483648 8 0 66047 0;}
@font-face
{font-family:"Century Schoolbook";
panose-1:2 4 6 4 5 5 5 2 3 4;
mso-font-charset:238;
mso-generic-font-family:roman;
mso-font-pitch:variable;
mso-font-signature:647 0 0 0 159 0;}
/* Style Definitions */
p.MsoNormal, li.MsoNormal, div.MsoNormal
{mso-style-parent:"";
margin:0cm;
margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:none;
font-size:10.0pt;
font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
layout-grid-mode:line;}
h1
{mso-style-next:Normalny;
margin-top:12.0pt;
margin-right:0cm;
margin-bottom:3.0pt;
margin-left:0cm;
mso-pagination:none;
page-break-after:avoid;
mso-outline-level:1;
font-size:14.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:Arial;
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-font-kerning:14.0pt;
layout-grid-mode:line;
mso-bidi-font-weight:normal;}
h2
{mso-style-next:Normalny;
margin-top:12.0pt;
margin-right:0cm;
margin-bottom:3.0pt;
margin-left:0cm;
mso-pagination:none;
page-break-after:avoid;
mso-outline-level:2;
font-size:12.0pt;
mso-bidi-font-size:14.0pt;
font-family:Arial;
layout-grid-mode:line;
font-style:italic;}
h3
{mso-style-next:Normalny;
margin-top:12.0pt;
margin-right:0cm;
margin-bottom:3.0pt;
margin-left:0cm;
mso-pagination:none;
page-break-after:avoid;
mso-outline-level:3;
font-size:13.0pt;
font-family:Arial;
layout-grid-mode:line;}
h4
{mso-style-next:Normalny;
margin-top:6.0pt;
margin-right:0cm;
margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;
text-indent:22.7pt;
mso-pagination:none;
page-break-after:avoid;
mso-outline-level:4;
background:white;
font-size:14.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:Arial;
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
layout-grid-mode:line;
mso-bidi-font-weight:normal;}
h5
{mso-style-next:Normalny;
margin-top:6.0pt;
margin-right:0cm;
margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;
text-align:right;
text-indent:22.7pt;
mso-pagination:none;
page-break-after:avoid;
mso-outline-level:5;
background:white;
font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman";
color:#993300;
layout-grid-mode:line;
font-weight:normal;
font-style:italic;
mso-bidi-font-style:normal;}
p.MsoToc1, li.MsoToc1, div.MsoToc1
{mso-style-update:auto;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-next:Normalny;
margin:0cm;
margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:none;
tab-stops:right dotted 467.35pt;
font-size:10.0pt;
mso-bidi-font-size:14.0pt;
font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
layout-grid-mode:line;
font-weight:bold;
mso-no-proof:yes;}
p.MsoToc2, li.MsoToc2, div.MsoToc2
{mso-style-update:auto;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-next:Normalny;
margin-top:0cm;
margin-right:0cm;
margin-bottom:0cm;
margin-left:10.0pt;
margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:none;
tab-stops:right dotted 467.35pt;
font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:DE;
layout-grid-mode:line;
mso-no-proof:yes;}
p.MsoToc3, li.MsoToc3, div.MsoToc3
{mso-style-update:auto;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-next:Normalny;
margin-top:0cm;
margin-right:0cm;
margin-bottom:0cm;
margin-left:20.0pt;
margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:none;
font-size:10.0pt;
font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
layout-grid-mode:line;}
p.MsoToc4, li.MsoToc4, div.MsoToc4
{mso-style-update:auto;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-next:Normalny;
margin-top:0cm;
margin-right:0cm;
margin-bottom:0cm;
margin-left:30.0pt;
margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:none;
font-size:10.0pt;
font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
layout-grid-mode:line;}
p.MsoToc5, li.MsoToc5, div.MsoToc5
{mso-style-update:auto;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-next:Normalny;
margin-top:0cm;
margin-right:0cm;
margin-bottom:0cm;
margin-left:40.0pt;
margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:none;
font-size:10.0pt;
font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
layout-grid-mode:line;}
p.MsoToc6, li.MsoToc6, div.MsoToc6
{mso-style-update:auto;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-next:Normalny;
margin-top:0cm;
margin-right:0cm;
margin-bottom:0cm;
margin-left:50.0pt;
margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:none;
font-size:10.0pt;
font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
layout-grid-mode:line;}
p.MsoToc7, li.MsoToc7, div.MsoToc7
{mso-style-update:auto;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-next:Normalny;
margin-top:0cm;
margin-right:0cm;
margin-bottom:0cm;
margin-left:60.0pt;
margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:none;
font-size:10.0pt;
font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
layout-grid-mode:line;}
p.MsoToc8, li.MsoToc8, div.MsoToc8
{mso-style-update:auto;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-next:Normalny;
margin-top:0cm;
margin-right:0cm;
margin-bottom:0cm;
margin-left:70.0pt;
margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:none;
font-size:10.0pt;
font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
layout-grid-mode:line;}
p.MsoToc9, li.MsoToc9, div.MsoToc9
{mso-style-update:auto;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-next:Normalny;
margin-top:0cm;
margin-right:0cm;
margin-bottom:0cm;
margin-left:80.0pt;
margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:none;
font-size:10.0pt;
font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
layout-grid-mode:line;}
p.MsoFootnoteText, li.MsoFootnoteText, div.MsoFootnoteText
{mso-style-noshow:yes;
margin:0cm;
margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:none;
font-size:10.0pt;
font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
layout-grid-mode:line;}
p.MsoCommentText, li.MsoCommentText, div.MsoCommentText
{mso-style-noshow:yes;
margin:0cm;
margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:none;
font-size:10.0pt;
font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
layout-grid-mode:line;}
span.MsoFootnoteReference
{mso-style-noshow:yes;
vertical-align:super;}
span.MsoCommentReference
{mso-style-noshow:yes;
mso-ansi-font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:8.0pt;}
span.MsoEndnoteReference
{mso-style-noshow:yes;
vertical-align:super;}
p.MsoEndnoteText, li.MsoEndnoteText, div.MsoEndnoteText
{mso-style-noshow:yes;
margin:0cm;
margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:none;
font-size:10.0pt;
font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
layout-grid-mode:line;}
p.MsoBodyTextIndent, li.MsoBodyTextIndent, div.MsoBodyTextIndent
{margin-top:6.0pt;
margin-right:0cm;
margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;
text-indent:22.7pt;
mso-pagination:none;
background:white;
font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
layout-grid-mode:line;}
a:link, span.MsoHyperlink
{color:blue;
text-decoration:underline;
text-underline:single;}
a:visited, span.MsoHyperlinkFollowed
{color:purple;
text-decoration:underline;
text-underline:single;}
p.MsoCommentSubject, li.MsoCommentSubject, div.MsoCommentSubject
{mso-style-noshow:yes;
mso-style-parent:"Tekst komentarza";
mso-style-next:"Tekst komentarza";
margin:0cm;
margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:none;
font-size:10.0pt;
font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
layout-grid-mode:line;
font-weight:bold;}
p.MsoAcetate, li.MsoAcetate, div.MsoAcetate
{mso-style-noshow:yes;
margin:0cm;
margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:none;
font-size:8.0pt;
font-family:Tahoma;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
layout-grid-mode:line;}
span.msoIns
{mso-style-type:export-only;
mso-style-name:"";
text-decoration:underline;
text-underline:single;
color:teal;}
span.msoDel
{mso-style-type:export-only;
mso-style-name:"";
text-decoration:line-through;
color:red;}
/* Page Definitions */
@page
{mso-page-border-surround-header:no;
mso-page-border-surround-footer:no;
mso-footnote-separator:url("RICHARD.DAWKINS-Bog_urojony%20_pliki/header.htm") fs;
mso-footnote-continuation-separator:url("RICHARD.DAWKINS-Bog_urojony%20_pliki/header.htm") fcs;
mso-endnote-separator:url("RICHARD.DAWKINS-Bog_urojony%20_pliki/header.htm") es;
mso-endnote-continuation-separator:url("RICHARD.DAWKINS-Bog_urojony%20_pliki/header.htm") ecs;}
@page Section1
{size:595.45pt 841.7pt;
margin:2.0cm 2.0cm 2.0cm 2.0cm;
mso-header-margin:42.55pt;
mso-footer-margin:42.55pt;
mso-gutter-margin:14.2pt;
mso-title-page:yes;
mso-paper-source:46;}
div.Section1
{page:Section1;}
@page Section2
{size:595.45pt 841.7pt;
margin:2.0cm 2.0cm 2.0cm 2.0cm;
mso-header-margin:42.55pt;
mso-footer-margin:42.55pt;
mso-gutter-margin:14.2pt;
mso-title-page:yes;
mso-paper-source:46;}
div.Section2
{page:Section2;}
@page Section3
{size:595.45pt 841.7pt;
margin:2.0cm 2.0cm 2.0cm 2.0cm;
mso-header-margin:42.55pt;
mso-footer-margin:42.55pt;
mso-gutter-margin:14.2pt;
mso-title-page:yes;
mso-paper-source:46;}
div.Section3
{page:Section3;
mso-endnote-numbering-style:arabic;}
@page Section4
{size:595.45pt 841.7pt;
margin:2.0cm 2.0cm 2.0cm 2.0cm;
mso-header-margin:42.55pt;
mso-footer-margin:42.55pt;
mso-gutter-margin:14.2pt;
mso-title-page:yes;
mso-paper-source:46;}
div.Section4
{page:Section4;
mso-endnote-numbering-style:arabic;}
@page Section5
{size:595.45pt 841.7pt;
margin:2.0cm 2.0cm 2.0cm 2.0cm;
mso-header-margin:42.55pt;
mso-footer-margin:42.55pt;
mso-gutter-margin:14.2pt;
mso-title-page:yes;
mso-paper-source:46;}
div.Section5
{page:Section5;
mso-endnote-numbering-style:arabic;}
@page Section6
{size:595.45pt 841.7pt;
margin:2.0cm 2.0cm 2.0cm 2.0cm;
mso-header-margin:42.55pt;
mso-footer-margin:42.55pt;
mso-gutter-margin:14.2pt;
mso-title-page:yes;
mso-paper-source:46;}
div.Section6
{page:Section6;
mso-endnote-numbering-style:arabic;}
@page Section7
{size:595.45pt 841.7pt;
margin:2.0cm 2.0cm 2.0cm 2.0cm;
mso-header-margin:42.55pt;
mso-footer-margin:42.55pt;
mso-gutter-margin:14.2pt;
mso-title-page:yes;
mso-paper-source:46;}
div.Section7
{page:Section7;
mso-endnote-numbering-style:arabic;}
@page Section8
{size:595.45pt 841.7pt;
margin:2.0cm 2.0cm 2.0cm 2.0cm;
mso-header-margin:42.55pt;
mso-footer-margin:42.55pt;
mso-gutter-margin:14.2pt;
mso-title-page:yes;
mso-paper-source:46;}
div.Section8
{page:Section8;
mso-endnote-numbering-style:arabic;}
@page Section9
{size:595.45pt 841.7pt;
margin:2.0cm 2.0cm 2.0cm 2.0cm;
mso-header-margin:42.55pt;
mso-footer-margin:42.55pt;
mso-gutter-margin:14.2pt;
mso-title-page:yes;
mso-paper-source:46;}
div.Section9
{page:Section9;
mso-endnote-numbering-style:arabic;}
@page Section10
{size:595.45pt 841.7pt;
margin:2.0cm 2.0cm 2.0cm 2.0cm;
mso-header-margin:42.55pt;
mso-footer-margin:42.55pt;
mso-gutter-margin:14.2pt;
mso-title-page:yes;
mso-paper-source:46;}
div.Section10
{page:Section10;
mso-endnote-numbering-style:arabic;}
@page Section11
{size:595.45pt 841.7pt;
margin:2.0cm 2.0cm 2.0cm 2.0cm;
mso-header-margin:42.55pt;
mso-footer-margin:42.55pt;
mso-gutter-margin:14.2pt;
mso-title-page:yes;
mso-paper-source:46;}
div.Section11
{page:Section11;
mso-endnote-numbering-style:arabic;}
@page Section12
{size:595.45pt 841.7pt;
margin:2.0cm 2.0cm 2.0cm 2.0cm;
mso-header-margin:42.55pt;
mso-footer-margin:42.55pt;
mso-gutter-margin:14.2pt;
mso-title-page:yes;
mso-paper-source:46;}
div.Section12
{page:Section12;
mso-endnote-numbering-style:arabic;}
@page Section13
{size:595.45pt 841.7pt;
margin:2.0cm 2.0cm 2.0cm 2.0cm;
mso-header-margin:42.55pt;
mso-footer-margin:42.55pt;
mso-gutter-margin:14.2pt;
mso-title-page:yes;
mso-paper-source:46;}
div.Section13
{page:Section13;
mso-endnote-numbering-style:arabic;}
@page Section14
{size:595.45pt 841.7pt;
margin:2.0cm 2.0cm 2.0cm 2.0cm;
mso-header-margin:42.55pt;
mso-footer-margin:42.55pt;
mso-gutter-margin:14.2pt;
mso-title-page:yes;
mso-paper-source:46;}
div.Section14
{page:Section14;
mso-endnote-numbering-style:arabic;}
@page Section15
{size:595.45pt 841.7pt;
margin:2.0cm 2.0cm 2.0cm 2.0cm;
mso-header-margin:42.55pt;
mso-footer-margin:42.55pt;
mso-gutter-margin:14.2pt;
mso-title-page:yes;
mso-paper-source:46;}
div.Section15
{page:Section15;
mso-endnote-numbering-style:arabic;}
@page Section16
{size:595.45pt 841.7pt;
margin:2.0cm 2.0cm 2.0cm 2.0cm;
mso-header-margin:42.55pt;
mso-footer-margin:42.55pt;
mso-gutter-margin:14.2pt;
mso-title-page:yes;
mso-paper-source:46;}
div.Section16
{page:Section16;
mso-endnote-numbering-style:arabic;}
@page Section17
{size:595.45pt 841.7pt;
margin:2.0cm 2.0cm 2.0cm 2.0cm;
mso-header-margin:42.55pt;
mso-footer-margin:42.55pt;
mso-gutter-margin:14.2pt;
mso-title-page:yes;
mso-paper-source:46;}
div.Section17
{page:Section17;}
@page Section18
{size:595.45pt 841.7pt;
margin:2.0cm 2.0cm 2.0cm 2.0cm;
mso-header-margin:42.55pt;
mso-footer-margin:42.55pt;
mso-gutter-margin:14.2pt;
mso-title-page:yes;
mso-paper-source:46;}
div.Section18
{page:Section18;}
@page Section19
{size:595.45pt 841.7pt;
margin:2.0cm 2.0cm 2.0cm 2.0cm;
mso-header-margin:42.55pt;
mso-footer-margin:42.55pt;
mso-gutter-margin:14.2pt;
mso-title-page:yes;
mso-paper-source:46;}
div.Section19
{page:Section19;}
/* List Definitions */
@list l0
{mso-list-id:-2;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:-1;}
@list l0:level1
{mso-level-start-at:0;
mso-level-text:*;
mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;}
@list l1
{mso-list-id:161553184;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:68485135;}
@list l1:level1
{mso-level-tab-stop:18.0pt;
mso-level-number-position:left;
margin-left:18.0pt;
text-indent:-18.0pt;}
@list l2
{mso-list-id:224074241;
mso-list-type:hybrid;
mso-list-template-ids:1380747058 1400261640 68485145 68485147 68485135 68485145 68485147 68485135 68485145 68485147;}
@list l2:level1
{mso-level-start-at:99;
mso-level-text:%1;
mso-level-tab-stop:58.7pt;
mso-level-number-position:left;
margin-left:58.7pt;
text-indent:-36.0pt;}
@list l3
{mso-list-id:277107437;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:1707618462;}
@list l3:level1
{mso-level-tab-stop:18.0pt;
mso-level-number-position:left;
margin-left:18.0pt;
text-indent:-18.0pt;}
@list l4
{mso-list-id:404492688;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:-975434364;}
@list l4:level1
{mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:10.55pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l5
{mso-list-id:453330396;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:-1586434494;}
@list l5:level1
{mso-level-start-at:52;
mso-level-text:%1;
mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:11.05pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l6
{mso-list-id:488136999;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:-975434364;}
@list l6:level1
{mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:10.55pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l7
{mso-list-id:522670737;
mso-list-type:hybrid;
mso-list-template-ids:1705775010 -1400186918 68485145 68485147 68485135 68485145 68485147 68485135 68485145 68485147;}
@list l7:level1
{mso-level-start-at:127;
mso-level-text:%1;
mso-level-tab-stop:28.8pt;
mso-level-number-position:left;
margin-left:28.8pt;
text-indent:-18.0pt;}
@list l8
{mso-list-id:530341631;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:68485135;}
@list l8:level1
{mso-level-tab-stop:18.0pt;
mso-level-number-position:left;
margin-left:18.0pt;
text-indent:-18.0pt;}
@list l9
{mso-list-id:553664344;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:-1;}
@list l9:level1
{mso-level-start-at:0;
mso-level-number-format:bullet;
mso-level-text:;
mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:9.1pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l10
{mso-list-id:580259582;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:-1;}
@list l10:level1
{mso-level-start-at:0;
mso-level-number-format:bullet;
mso-level-text:;
mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:9.1pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l11
{mso-list-id:734887913;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:-1260362220;}
@list l11:level1
{mso-level-start-at:36;
mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:14.9pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l12
{mso-list-id:873037405;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:805352674;}
@list l12:level1
{mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:9.35pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l13
{mso-list-id:945310201;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:-975434364;}
@list l13:level1
{mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:10.55pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l14
{mso-list-id:966396243;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:1707618462;}
@list l14:level1
{mso-level-tab-stop:18.0pt;
mso-level-number-position:left;
margin-left:18.0pt;
text-indent:-18.0pt;}
@list l15
{mso-list-id:1005018008;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:1343679824;}
@list l15:level1
{mso-level-start-at:36;
mso-level-text:%1;
mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:10.8pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l16
{mso-list-id:1155727388;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:68485135;}
@list l16:level1
{mso-level-tab-stop:18.0pt;
mso-level-number-position:left;
margin-left:18.0pt;
text-indent:-18.0pt;}
@list l17
{mso-list-id:1189641516;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:-1969331016;}
@list l17:level1
{mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:10.1pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l18
{mso-list-id:1217203351;
mso-list-type:hybrid;
mso-list-template-ids:1242758262 68485121 68485123 68485125 68485121 68485123 68485125 68485121 68485123 68485125;}
@list l18:level1
{mso-level-number-format:bullet;
mso-level-text:\F0B7;
mso-level-tab-stop:58.7pt;
mso-level-number-position:left;
margin-left:58.7pt;
text-indent:-18.0pt;
font-family:Symbol;}
@list l19
{mso-list-id:1241987102;
mso-list-type:hybrid;
mso-list-template-ids:455087386 68485121 68485123 68485125 68485121 68485123 68485125 68485121 68485123 68485125;}
@list l19:level1
{mso-level-number-format:bullet;
mso-level-text:\F0B7;
mso-level-tab-stop:58.7pt;
mso-level-number-position:left;
margin-left:58.7pt;
text-indent:-18.0pt;
font-family:Symbol;}
@list l20
{mso-list-id:1258906080;
mso-list-type:hybrid;
mso-list-template-ids:-1162603536 1824709986 68485145 68485147 68485135 68485145 68485147 68485135 68485145 68485147;}
@list l20:level1
{mso-level-start-at:121;
mso-level-text:%1;
mso-level-tab-stop:40.7pt;
mso-level-number-position:left;
margin-left:40.7pt;
text-indent:-18.0pt;}
@list l21
{mso-list-id:1404334251;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:68485135;}
@list l21:level1
{mso-level-tab-stop:18.0pt;
mso-level-number-position:left;
margin-left:18.0pt;
text-indent:-18.0pt;}
@list l22
{mso-list-id:1406368787;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:68485121;}
@list l22:level1
{mso-level-number-format:bullet;
mso-level-text:\F0B7;
mso-level-tab-stop:18.0pt;
mso-level-number-position:left;
margin-left:18.0pt;
text-indent:-18.0pt;
font-family:Symbol;}
@list l23
{mso-list-id:1420059936;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:68485135;}
@list l23:level1
{mso-level-tab-stop:18.0pt;
mso-level-number-position:left;
margin-left:18.0pt;
text-indent:-18.0pt;}
@list l24
{mso-list-id:1634214314;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:1434876194;}
@list l24:level1
{mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:10.8pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l25
{mso-list-id:1683317393;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:-1;}
@list l25:level1
{mso-level-start-at:0;
mso-level-number-format:bullet;
mso-level-text:;
mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:9.1pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l26
{mso-list-id:1799713677;
mso-list-type:hybrid;
mso-list-template-ids:199379416 847919786 68485145 68485147 68485135 68485145 68485147 68485135 68485145 68485147;}
@list l26:level1
{mso-level-start-at:43;
mso-level-text:%1;
mso-level-tab-stop:40.2pt;
mso-level-number-position:left;
margin-left:40.2pt;
text-indent:-18.0pt;}
@list l27
{mso-list-id:1864440015;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:-115583172;}
@list l27:level1
{mso-level-start-at:39;
mso-level-text:%1;
mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:10.8pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l28
{mso-list-id:1985350292;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:-1826332480;}
@list l28:level1
{mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:9.6pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l29
{mso-list-id:2037198635;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:2059687440;}
@list l29:level1
{mso-level-start-at:47;
mso-level-text:%1;
mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:11.05pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l30
{mso-list-id:2107842752;
mso-list-type:simple;
mso-list-template-ids:68485121;}
@list l30:level1
{mso-level-number-format:bullet;
mso-level-text:\F0B7;
mso-level-tab-stop:18.0pt;
mso-level-number-position:left;
margin-left:18.0pt;
text-indent:-18.0pt;
font-family:Symbol;}
@list l4:level1 lfo2
{mso-level-start-at:4;
mso-level-numbering:continue;
mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:10.8pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l0:level1 lfo4
{mso-level-number-format:bullet;
mso-level-numbering:continue;
mso-level-text:;
mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:15.35pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l6:level1 lfo6
{mso-level-start-at:5;
mso-level-numbering:continue;
mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:10.8pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l0:level1 lfo8
{mso-level-number-format:bullet;
mso-level-numbering:continue;
mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:7.9pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l0:level1 lfo11
{mso-level-number-format:bullet;
mso-level-numbering:continue;
mso-level-text:;
mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:8.9pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l0:level1 lfo12
{mso-level-number-format:bullet;
mso-level-numbering:continue;
mso-level-text:;
mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:7.65pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l0:level1 lfo13
{mso-level-number-format:bullet;
mso-level-numbering:continue;
mso-level-text:;
mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:13.9pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l0:level1 lfo15
{mso-level-number-format:bullet;
mso-level-numbering:continue;
mso-level-text:;
mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:9.1pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l0:level1 lfo16
{mso-level-number-format:bullet;
mso-level-numbering:continue;
mso-level-text:;
mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:9.35pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l0:level1 lfo17
{mso-level-number-format:bullet;
mso-level-numbering:continue;
mso-level-text:;
mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:14.15pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l0:level1 lfo18
{mso-level-number-format:bullet;
mso-level-numbering:continue;
mso-level-text:;
mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:14.65pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l0:level1 lfo20
{mso-level-number-format:bullet;
mso-level-numbering:continue;
mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:7.95pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
@list l0:level1 lfo21
{mso-level-number-format:bullet;
mso-level-numbering:continue;
mso-level-text:;
mso-level-tab-stop:none;
mso-level-number-position:left;
mso-level-legacy:yes;
mso-level-legacy-indent:9.85pt;
mso-level-legacy-space:0cm;
margin-left:0cm;
text-indent:0cm;
font-family:"Times New Roman";}
ol
{margin-bottom:0cm;}
ul
{margin-bottom:0cm;}
-->
</style>
<!--[if gte mso 10]>
<style>
/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:Standardowy;
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-parent:"";
mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt;
mso-para-margin:0cm;
mso-para-margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:#0400;
mso-fareast-language:#0400;
mso-bidi-language:#0400;}
</style>
<![endif]--><!--[if gte mso 9]><xml>
<o:shapedefaults v:ext="edit" spidmax="2050"/>
</xml><![endif]--><!--[if gte mso 9]><xml>
<o:shapelayout v:ext="edit">
<o:idmap v:ext="edit" data="1"/>
</o:shapelayout></xml><![endif]-->
</head>
<body lang=PL link=blue vlink=purple style='tab-interval:36.0pt'>
<div class=Section1>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><b style='mso-bidi-font-weight:
normal'><span style='font-size:35.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt'>RICHARD
DAWKINS</span></b></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
49.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt'>BG UROJONY</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt'>Przeoy Piotr J. Szwajcer</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt'>Wydawnictwo CiS Warszawa 2007<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><o:p> </o:p></p>
<table class=MsoNormalTable border=0 cellspacing=0 cellpadding=0
style='margin-left:3.5pt;border-collapse:collapse;mso-padding-alt:0cm 3.5pt 0cm 3.5pt'>
<tr style='mso-yfti-irow:0;mso-yfti-firstrow:yes;mso-yfti-lastrow:yes'>
<td width=104 valign=top style='width:78.0pt;padding:0cm 3.5pt 0cm 3.5pt'>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:0cm'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman"'><o:p> </o:p></span></p>
</td>
<td width=520 valign=top style='width:389.8pt;padding:0cm 3.5pt 0cm 3.5pt'>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:0cm'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman"'>Magazyn Discover" nazwa niedawno
Richarda Dawkinsa rottweilerem Darwina", w uznaniu jego bezpardonowej,
a przy tym przekonujcej obrony teorii ewolucji. Dla Prospect" Dawkins
jest jednym z trzech najwybitniejszych wspczesnych intelektualistw znanych
szerokiej publicznoci<span style='mso-spacerun:yes'> </span>(pozostali dwaj
to Noam Chomsky i Umberto Eco). Profesor Dawkins zajmuje katedr Charles
Simonyi Professor for the Public Understanding of Science na Uniwersytecie
Oksfordzkim, jest te czonkiem New College<o:p></o:p></span></p>
</td>
</tr>
</table>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>.
Midzynarodow saw wykraczajc daleko poza rodowiska naukowe przyniosa mu
ksika <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Samolubny gen, </i>a opini
wybitnego uczonego i wietnego pisarza ugruntoway kolejne publikacje, midzy
innymi <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Rozszerzony fenotyp, lepy
zegarmistrz, Rzeka genw, Wspinaczka na szczyt nieprawdopodobiestwa,
Rozplatanie tczy. </i></span><span lang=EN-US style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'>Richard
Dawkins jest czonkiem Royal Society oraz Royal Society of Literature. Za
osignicia naukowe i pisarskie otrzyma wiele prestiowych nagrd i wyrnie,
a wrd nich Royal Society of Literature Award (1987), Michael Faraday Award of
the Royal Society (1990), International Cosmos Prize for Achievement in Human
Science (1997), Kistler Prize (2001), Shakespeare Prize (2005).</span><span
lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<table class=MsoNormalTable border=0 cellspacing=0 cellpadding=0
style='margin-left:3.5pt;border-collapse:collapse;mso-padding-alt:0cm 3.5pt 0cm 3.5pt'>
<tr style='mso-yfti-irow:0;mso-yfti-firstrow:yes;mso-yfti-lastrow:yes'>
<td width=208 valign=top style='width:155.95pt;padding:0cm 3.5pt 0cm 3.5pt'>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:0cm'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman"'><o:p> </o:p></span></p>
</td>
<td width=416 valign=top style='width:11.0cm;padding:0cm 3.5pt 0cm 3.5pt'>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:0cm'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman"'>Ksika <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Bg
urojony </i>ukazaa si w USA i w Wielkiej Brytanii jesieni 2006.
Natychmiast zyskaa wielk popularno wrd czytelnikw (do marca 2007
prawie milion sprzedanych egzemplarzy, I miejsce w brytyjskim oraz
kanadyjskim Amazonie, II w amerykaskim, nieprzerwanie w pierwszej dziesitce
bestsellerw New York Timesa"). Prawa do przekadu <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Boga urojonego </i>zakupili ju wydawcy z ponad trzydziestu krajw (z
czterech kontynentw).<o:p></o:p></span></p>
</td>
</tr>
</table>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><o:p> </o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><b style='mso-bidi-font-weight:
normal'><span lang=EN-US style='font-size:36.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'>IN WHAT WE TRUST</span></b><span
lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
</div>
<span lang=EN-US style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:
"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:
EN-US;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'><br
clear=all style='page-break-before:always;mso-break-type:section-break'>
</span>
<div class=Section2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><b style='mso-bidi-font-weight:
normal'><span lang=EN-US style='font-size:14.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
mso-ansi-language:EN-US'>SPIS TRECI </span></b><span lang=EN-US
style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc1><!--[if supportFields]><span style='mso-element:field-begin'></span><span
style='mso-spacerun:yes'></span>TOC \o "1-3" \h \z <span
style='mso-element:field-separator'></span><![endif]--><span
class=MsoHyperlink><a href="#_Toc185723618">WSTP<span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723618 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>4</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600310038000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";layout-grid-mode:both;
font-weight:normal'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc1><span class=MsoHyperlink><a href="#_Toc185723619">WSTP DO II
WYDANIA (W OPRAWIE MIKKIEJ)<span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-tab-count:1 dotted'> </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723619 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>8</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600310039000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";layout-grid-mode:both;
font-weight:normal'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc1><span class=MsoHyperlink><a href="#_Toc185723620">Rozdzia
pierwszy<span style='mso-spacerun:yes'> </span>GBOKO RELIGIJNY NIEWIERZCY<span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723620 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>13</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600320030000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";layout-grid-mode:both;
font-weight:normal'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723621">Zasuony
szacunek<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:
none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723621 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>13</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600320031000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723622">Niezasuony
szacunek<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:
none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723622 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>18</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600320032000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc1><span class=MsoHyperlink><a href="#_Toc185723623">Rozdzia
drugi HIPOTEZA BOGA<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;
text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723623 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>23</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600320033000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";layout-grid-mode:both;
font-weight:normal'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723624">Politeizm<span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>.. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723624 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>23</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600320034000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723625">Monoteizm<span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>.. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723625 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>26</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600320035000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723626">Sekularyzm,
Ojcowie Zaoyciele i religia Ameryki<span style='color:windowtext;display:
none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-tab-count:1 dotted'> </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723626 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>27</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600320036000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723627">Ndza
agnostycyzmu<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;
text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723627 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>31</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600320037000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723628">NOMA<span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>.. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723628 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>35</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600320038000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723629">Wielki
Eksperyment Modlitewny<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;
text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723629 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>39</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600320039000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723630">Mae
zielone ludziki<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;
text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'> </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723630 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>43</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600330030000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc1><span class=MsoHyperlink><a href="#_Toc185723631">Rozdzia
trzeci DOWODY ISTNIENIA BOGA<span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723631 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>46</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600330031000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";layout-grid-mode:both;
font-weight:normal'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723632">Dowody"
Tomasza z Akwinu<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;
text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723632 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>46</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600330032000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723633">Dowd
ontologiczny i inne dowody a priori<span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-tab-count:1 dotted'> </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723633 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>47</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600330033000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723634">Dowd
z pikna<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:
none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723634 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>50</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600330034000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723635">Dowd
z osobistego dowiadczenia"<span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-tab-count:1 dotted'> </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723635 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>51</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600330035000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723636">Dowd
z Pisma<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:
none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723636 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>54</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600330036000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723637">Dowd
z podziwianego religijnego uczonego<span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723637 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>56</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600330037000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723638">Zakad
Pascala<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:
none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723638 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>59</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600330038000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723639">Dowd
z twierdzenia Bayesa<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;
text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723639 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>60</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600330039000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc1><span class=MsoHyperlink><a href="#_Toc185723640">Rozdzia
czwarty DLACZEGO NIEMAL NA PEWNO NIE MA BOGA<span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723640 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>64</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600340030000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";layout-grid-mode:both;
font-weight:normal'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723641">Ostateczny
boeing 747<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;
text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723641 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>64</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600340031000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723642">Dobr
naturalny jako filar wiadomoci<span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-tab-count:1 dotted'> </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723642 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>65</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600340032000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723643">Nieredukowalna
zoono<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:
none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723643 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>67</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600340033000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723644">Kult
luk<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:
none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723644 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>70</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600340034000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723645">Zasada
antropiczna: wersja planetarna<span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723645 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>75</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600340035000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723646">Zasada
antropiczna: wersja kosmologiczna<span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723646 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>79</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600340036000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723647">Cambridge
- interludium<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;
text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>.. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723647 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>84</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600340037000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc1><span class=MsoHyperlink><a href="#_Toc185723648">Rozdzia
pity KORZENIE RELIGII<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;
text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'> </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723648 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>89</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600340038000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";layout-grid-mode:both;
font-weight:normal'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723649">Imperatyw
darwinowski<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;
text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'> </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723649 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>89</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600340039000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723650">Bezporednie
poytki z religii<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;
text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'> </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723650 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>91</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600350030000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723651">Dobr
grupowy<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:
none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723651 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>92</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600350031000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723652">Religia
jako produkt uboczny<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;
text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723652 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>94</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600350032000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723653">Psychologiczna
skonno do religii<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;
text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'> </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723653 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>97</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600350033000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723654">Stpaj
ostronie, bowiem stpasz po moich memach<span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723654 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>104</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600350034000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723655">Kulty
cargo<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:
none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723655 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>110</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600350035000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc1><span class=MsoHyperlink><a href="#_Toc185723656">Rozdzia
szsty KORZENIE MORALNOCI: DLACZEGO LUDZIE S DOBRZY?<span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723656 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>113</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600350036000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";layout-grid-mode:both;
font-weight:normal'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723657">Czy
nasze poczucie moralne ma darwinowskie korzenie<span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723657 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>115</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600350037000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723658">Korzenie
moralnoci - studium przypadku<span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723658 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>119</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600350038000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723659">Dlaczego
by dobrym, jeli nie ma Boga<span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723659 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>121</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600350039000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc1><span class=MsoHyperlink><a href="#_Toc185723660"><span
style='mso-bidi-font-family:Arial'>Rozdzia sidmy </span>DOBRA KSIGA" I
ZMIENIAJCY SI DUCH CZASW<span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-tab-count:1 dotted'>.. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723660 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>126</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600360030000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";layout-grid-mode:both;
font-weight:normal'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723661">Stary
Testament<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:
none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'> </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723661 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>126</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600360031000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723662">Czy
Nowy Testament jest lepszy?<span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723662 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>132</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600360032000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723663">Miuj
bliniego swego<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;
text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723663 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>134</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600360033000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723664">Zeitgeist
a moralno<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;
text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723664 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>140</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600360034000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723665">A
co z Hitlerem i Stalinem - czy nie byli ateistami?<span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723665 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>145</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600360035000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc1><span class=MsoHyperlink><a href="#_Toc185723666"><span
style='mso-bidi-font-family:Arial'>Rozdzia smy </span>CO JEST ZEGO W
RELIGII? SKD TA WROGO?<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:
screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:
1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-begin'></span></span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'> PAGEREF
_Toc185723666 \h </span><span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:
screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>149</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600360036000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";layout-grid-mode:both;
font-weight:normal'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723667">Fundamentalizm
a obalanie nauki<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;
text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'> </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723667 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>149</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600360037000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723668">Ciemna
strona absolutyzmu<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;
text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723668 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>152</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600360038000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723669">Religia
i homoseksualizm<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;
text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>.. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723669 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>153</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600360039000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723670">Wiara
a wito ludzkiego ycia<span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723670 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>154</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600370030000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723671">Wielkie
Beethovenowskie oszustwo<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:
screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:
1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-begin'></span></span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'> PAGEREF
_Toc185723671 \h </span><span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:
screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>158</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600370031000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723672">Jak
umiarkowana" wiara napdza fanatyzm<span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-tab-count:1 dotted'>.. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723672 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>160</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600370032000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc1><span class=MsoHyperlink><a href="#_Toc185723673">Rozdzia
dziewity DZIECISTWO, MOLESTOWANIE I UCIECZKA OD RELIGII<span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'> </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723673 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>164</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600370033000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";layout-grid-mode:both;
font-weight:normal'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723674">Molestowanie
fizyczne i umysowe<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;
text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723674 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>166</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600370034000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723675">W
obronie dzieci<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;
text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'> </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723675 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>172</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600370035000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723676">Edukacyjny
skandal<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:
none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'> </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723676 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>175</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600370036000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723677">Znw
o budzeniu wiadomoci<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;
text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'> </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723677 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>178</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600370037000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723678">Edukacja
religijna jako cz dziedzictwa kulturowego<span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723678 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>180</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600370038000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc1><span class=MsoHyperlink><a href="#_Toc185723679">Rozdzia
dziesity NIEZBDNA LUKA?<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:
screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:
1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-begin'></span></span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'> PAGEREF
_Toc185723679 \h </span><span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:
screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>182</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600370039000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";layout-grid-mode:both;
font-weight:normal'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723680">FI<span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723680 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>182</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600380030000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723681">Pocieszenie
i ukojenie<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;
text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723681 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>185</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600380031000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723682">Inspiracja<span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723682 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>190</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600380032000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc2><span class=MsoHyperlink><span lang=DE><a href="#_Toc185723683">Czador
nad czadorami<span style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;
text-decoration:none;text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'> </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723683 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>190</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600380033000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;
layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc1><span class=MsoHyperlink><a href="#_Toc185723684">APPENDIX<span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723684 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>199</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600380034000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";layout-grid-mode:both;
font-weight:normal'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoToc1><span class=MsoHyperlink><a href="#_Toc185723685">Bibliografia
- ksiki cytowane i polecane<span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-tab-count:1 dotted'>. </span></span><!--[if supportFields]><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'><span style='mso-element:field-begin'></span></span><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'> PAGEREF _Toc185723685 \h </span><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-separator'></span></span><![endif]--><span
style='color:windowtext;display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;
text-underline:none'>200</span><span style='color:windowtext;display:none;
mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><!--[if gte mso 9]><xml>
<w:data>08D0C9EA79F9BACE118C8200AA004BA90B02000000080000000E0000005F0054006F0063003100380035003700320033003600380035000000</w:data>
</xml><![endif]--></span><!--[if supportFields]><span style='color:windowtext;
display:none;mso-hide:screen;text-decoration:none;text-underline:none'><span
style='mso-element:field-end'></span></span><![endif]--></a></span><span
style='font-size:12.0pt;font-family:"Times New Roman";layout-grid-mode:both;
font-weight:normal'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;tab-stops:240.0pt;background:white'><!--[if supportFields]><span
style='mso-element:field-end'></span><![endif]--></p>
</div>
<span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'><br clear=all
style='page-break-before:always;mso-break-type:section-break'>
</span>
<div class=Section3>
<h1><a name="_Toc185723618"></a><a name="_Toc184498939"></a><a
name="_Toc184498465"></a><a name="_Toc184498092"></a><a name="_Toc184497780"></a><a
name="_Toc184497338"></a><a name="_Toc184496629"></a><a name="_Toc184496084"></a><a
name="_Toc184495598"></a><a name="_Toc184495437"><span style='mso-bookmark:
_Toc184495598'><span style='mso-bookmark:_Toc184496084'><span style='mso-bookmark:
_Toc184496629'><span style='mso-bookmark:_Toc184497338'><span style='mso-bookmark:
_Toc184497780'><span style='mso-bookmark:_Toc184498092'><span style='mso-bookmark:
_Toc184498465'><span style='mso-bookmark:_Toc184498939'><span style='mso-bookmark:
_Toc185723618'>WSTP</span></span></span></span></span></span></span></span></span></a></h1>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Moja ona w
dziecistwie serdecznie nienawidzia swojej szkoy i bardzo chciaa z niej
odej. Sporo lat pniej (bya ju po dwudziestce) wyznaa to rodzicom. Matka
bya zaskoczona - Ale kochanie, dlaczego nam po prostu nie
powiedziaa!?". Na to Lalla - Nie wiedziaam, e mona!".
Potraktuj jej sowa jako punkt wyjcia: <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Nie</i>
<i style='mso-bidi-font-style:normal'>wiedziaa, e mona.</i></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Podejrzewam -
ba! jestem pewien - e jest cae mnstwo ludzi, ktrzy zostali wychowani w
jakiej religii, a dzi nie s z ni szczliwi, stracili wiar albo wstydz
si za wyrzdzanego w jej imi. Ci ludzie nierzadko uwiadamiaj sobie wasne
pragnienie odejcia od wiary rodzicw, ale nie zdaj sobie sprawy, e taka
moliwo w ogle istnieje. Jeli rwnie masz taki problem - jest to wanie
ksika dla Ciebie. Jej celem jest uwiadomienie kademu, e by ateist to
aspiracja cakiem realna; wicej nawet, to postawa wiadczca o odwadze i
doprawdy godna szacunku. Zatem - mona by szczliwym, zrwnowaonym oraz
moralnie i intelektualnie spenionym ateist! Oto pierwsze z przesa mojego
programu budzenia wiadomoci, z filarw, na ktrych t now wiadomo
chciabym wznie. O trzech pozostaych opowiem za chwil.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W styczniu 2006
roku brytyjski Channel Four wyemitowa przygotowany przeze mnie dwuczciowy
dokument <i style='mso-bidi-font-style:normal'>The Root of All Evil? </i>[rdo
wszelkiego za?]. Nadany przez realizatorw tytu od pocztku niezbyt mi si
podoba. Religia nie jest rdem <i style='mso-bidi-font-style:normal'>wszelkiego
</i>za, choby ju z tego powodu, e jedna rzecz nigdy nie moe by rdem
wszystkiego. Za to bardzo spodobaa mi si reklama, jak Channel Four zamieci
w oglnokrajowej prasie. Bya to panorama Manhattanu z wielkim napisem:
Wyobra sobie wiat bez religii". Skd ten pomys? Ot na zdjciu
rzucay si w oczy dwie bliniacze wiee WTC.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>To wyobra
sobie" byo oczywicie nawizaniem do synnego przeboju Johna Lennona <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Imagine. </i>A zatem pjdmy tym tropem i
sprbujmy wyobrazi sobie wiat bez zamachowcw-samobjcw, 11 wrzenia, 7
lipca<a style='mso-endnote-id:edn1' href="#_edn1" name="_ednref1" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[1]</span></span><![endif]></span></span></a>, krucjat,
polowania na czarownice, spisku prochowego, podziau Indii, konfliktu
izraelsko-palestyskiego, bez masakr i czystek etnicznych w byej Jugosawii,
przeladowania ydw jako tych, ktrzy zabili Pana Naszego", bez
konfliktw w Irlandii Pnocnej, honorowych zabjstw"<a style='mso-endnote-id:
edn2' href="#_edn2" name="_ednref2" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[2]</span></span><![endif]></span></span></a> i bez
rnych teleewangelistw z natapirowanymi wosami i w lnicych garniturach,
oskubujcych atwowiernych ludzi z ostatnich groszy (Bg tego od was
da!"). I wreszcie wyobramy sobie wiat bez talibw kacych burzy
staroytne posgi, bez publicznych egzekucji bluniercw", wiat, w
ktrym nie poddaje si kobiet karze chosty za to, e odwayy si odsoni
kawaek ciaa. <i style='mso-bidi-font-style:normal'>(Nota bene </i>Desmond
Morris powiedzia mi, e w Stanach tekst Lennona wykonywany bywa niekiedy bez
linijki and no religion too", a raz sysza nawet, e kto mia czelno
zmieni j na and <i style='mso-bidi-font-style:normal'>one </i>religion
too".)</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Moe wydaje Ci
si, e agnostycyzm to wybr najbardziej godny czowieka rozumnego, bo ateizm
jest postaw rwnie dogmatyczn jak wiara. Jeli tak, mam nadziej, e zmienisz
zdanie po przeczytaniu Rozdziau 2., gdzie wykazuj, e hipoteza Boga"
jest niczym innym, jak pewn naukow hipotez dotyczc Wszechwiata, a zatem
naley do niej podchodzi rwnie sceptycznie, jak do kadej innej naukowej
hipotezy. By moe wmawiano Ci, e filozofowie i teolodzy dawno ju
przedstawili istotne powody (dowody"), by wierzy w Boga. W takim
przypadku zapewne przeczytasz z zapartym tchem Rozdzia 3. <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Dowody na rzecz istnienia Boga </i>i przekonasz si, e s to argumenty
bardzo wtpliwej jakoci. A moe uznajesz istnienie Boga za oczywiste, gdy
jake inaczej mgby powsta wiat? Skd wzioby si ycie w caym swym
bogactwie i rnorodnoci, z mnogoci gatunkw, z ktrych kady sprawia
wraenie, jakby zosta celowo zaprojektowany"? Jeeli tak wanie
uwaasz, nieche owieci Ci Rozdzia 4. <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Dlaczego
niemal na pewno nie ma Boga? </i>Darwinowska teoria doboru naturalnego w
znacznie mniej karkoomny sposb, a przy tym ze zniewalajc elegancj (i
bardzo oszczdnymi rodkami) rozprawia si z iluzj projektu",
wyjaniajc powstanie skomplikowanych organizmw bez uciekania si do pojcia
Stwrcy czy Projektanta. A cho teoria doboru naturalnego odnosi si wycznie
do wiata biologii, to wyznacza intelektualne standardy o duo szerszym
zastosowaniu. Wiele wskazuje, e mog one pomc nam wznie si na wyszy
poziom przy objanianiu caego kosmosu. Pisaem ju wczeniej, e pragn budzi
w moich czytelnikach wiadomo. Tak jest! Potga takich intelektualnych narzdzi
jak model doboru naturalnego, to drugi z czterech filarw, na ktrych t now
wiadomo zamierzam wesprze.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>A moe mylisz,
e bg- lub bogowie - musz istnie, gdy zgodnie z relacjami antropologw i
historykw we wszystkich ludzkich kulturach ludzie wierzcy zawsze stanowili
wikszo? Jeeli ich argumenty Ci przekonuj, sprbuj sign do Rozdziau 5.
<i style='mso-bidi-font-style:normal'>Korzenie religii, </i>w ktrym wyjaniam,
dlaczego religia jest fenomenem tak wszechobecnym. Jeli za wierzenia
religijne wydaj ci si niezbdn podstaw naszej ludzkiej moralnoci, jeli
sdzisz, e potrzebujemy Boga po to, aby by dobrymi, przeczytaj Rozdziay 6. i
7., by si przekona, e wcale tak nie jest.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Cigle jeszcze
czujesz sabo do religii? Cigle sdzisz, e w gruncie rzeczy wiara jest
czym dobrym, nawet jeli sam ju j stracie? W Rozdziale 8. rozwaam t
kwesti i pokazuj, e poytki, ktre jakoby mamy z religii, s jednak do
wtpliwe.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jeeli masz
poczucie, e tkwisz w okowach religii, w ktrej ci wychowano, warto by
zastanowi si, jak do tego doszo. Zapewne stwierdzisz, e winna jest ta czy
inna forma indoktrynacji, jakiej nieodmiennie poddawane s dzieci. Jeli jeste
osob wierzc, to w niemal wszystkich przypadkach mona zaoy, e twoja
wiara jest wiar twoich rodzicw. Kto, kto, urodziwszy si w Arkansas, uwaa,
e chrzecijastwo jest religi prawdziw, a islam faszyw, mimo i doskonale
zdaje sobie spraw, e wyznawaby dokadnie przeciwny pogld, gdyby przyszed
na wiat w Afganistanie, jest wanie ofiar indoktrynacji, ktr przeszed w
dziecistwie. O urodzonych w Afganistanie mona powiedzie, <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>mutatis mutandis, </i>dokadnie to samo.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Problem religii
i dziecistwa omawiam w Rozdziale 9. Tu czytelnicy znajd take trzecie z moich
przesa. Feministki krzywi si zwykle, gdy kto mwi on" zamiast on
lub ona" lub uywa rodzaju mskiego tam, gdzie mowa o ludziach po prostu,
nie tylko o mczyznach. Ja natomiast pragn, by kady odruchowo buntowa si,
syszc o katolickich dzieciach" bd te muzumaskich dzieciach".
Nie! Mwmy o dzieciach katolickich rodzicw albo o dzieciach muzumaskich
rodzicw, a jeli usyszymy, e kto uy sformuowania katolickie
(muzumaskie) dziecko", grzecznie mu przerwijmy i zwrmy uwag, e
dzieci s zbyt mode i zbyt niedojrzae, by mie wasne stanowisko w tak
zoonej kwestii, podobnie jak nie maj jeszcze wyrobionych pogldw
politycznych lub ekonomicznych. A poniewa, jak ju kilkakrotnie zaznaczaem,
moim zasadniczym celem jest budzenie wiadomoci, nie zamierzam si
usprawiedliwia, e o kwestii dzieci wobec wiary religijnej" wspominam
zarwno tutaj, we Wstpie, jak i w Rozdziale 9. O takich sprawach nigdy nie za
duo. Powtrz raz jeszcze - nie ma dzieci muzumaskich - s tylko dzieci
rodzicw wyznajcych islam! Dziecko jest za mode, by wiedzie, <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>czy </i>jest muzumaninem, czy nie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;tab-stops:7.9pt;background:white'><b><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>I
nie ma te katolickich dzieci.</span><o:p></o:p></b></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Rozdzia 1.,
otwierajcy ksik, jak i zamykajcy j Rozdzia 10., w rny sposb mwi o
tym samym. Oba opowiadaj o tym, jak zrozumienie wspaniaoci otaczajcego nas
wiata moe, bez odwoywania si do Boga, spenia funkcje, ktre na mocy
tradycji - acz cakiem bezzasadnie - uzurpuje sobie religia.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Czwarte z
przesa, jakie chciabym zawrze w tej ksice, to postawa, ktr nazywam
dum ateisty"<a style='mso-endnote-id:edn3' href="#_edn3" name="_ednref3"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[3]</span></span><![endif]></span></span></a>.
To aden wstyd by ateist. Przeciwnie! Moesz-i powiniene - szczyci si tym,
e jako ateista kroczysz przez wiat z podniesionym czoem, miao kierujc
wzrok ku najdalszym horyzontom. Wszak ateizm niemal we wszystkich przypadkach
oznacza waciw niezaleno mylenia, a w istocie waciwe mylenie, w ogle.
Jest wielu ludzi, ktrzy w gbi serca zdaj sobie spraw, e w gruncie rzeczy
s ateistami, lecz nie wa si do tego otwarcie przyzna nawet przed swoj
rodzin, czy - tak te bywa - nawet przed samym sob. Czciowo pewnie dzieje
si tak dlatego, e postarano si, by samo okrelenie ateista" uchodzio
w odbiorze spoecznym za okropny, uwaczajcy epitet. W Rozdziale 9. przytaczam
tragikomiczny przypadek aktorki Julii Sweeney, ktra opowiedziaa kiedy, co
si dziao, gdy jej rodzice dowiedzieli si z gazety, e zostaa ateistk: To,
e nie wierz w Boga, moe by jako jeszcze przeknli. Ale ateistk!
ATEISTK!!! (Przeraliwy wrzask matki widrowa wprost w uszach)".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W tym momencie
chciabym si zwrci szczeglnie do moich amerykaskich czytelnikw, gdy
religijno w tym kraju przybraa doprawdy monstrualne rozmiary. Wendy Kaminer,
prawniczka, w istocie niewiele przesadzia, twierdzc, e w dzisiejszej Ameryce
artowanie z religii jest czym rwnie ryzykownym, jak spalenie amerykaskiej
flagi na konferencji Legionu Amerykaskiego<a style='mso-endnote-id:edn4'
href="#_edn4" name="_ednref4" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[4]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Sytuacja
ateistw w USA przypomina obecnie pooenie homoseksualistw przed
pidziesiciu laty. Dzi, po dekadach dziaalnoci ruchu Gay Pride,
homoseksualista ma nawet szanse - cho nadal nie jest to proste - zosta
wybranym na urzd publiczny. Gallup przeprowadzi w roku 1999 szeroko zakrojone
badania, w ktrych pytano Amerykanw, czy oddaliby w wyborach swj gos na
speniajcego pod innymi wzgldami wszelkie wymogi kandydata, gdyby by kobiet
(95% odpowiedziao twierdzco), katolikiem (94%), ydem (92%), Murzynem (92%),
mormonem (79%), homoseksualist (79%). Moliwo zagosowania na ateist
zadeklarowao zaledwie 49% respondentw. Najwyraniej przed nami jeszcze duga
droga. Tymczasem ateistw, zwaszcza wrd wyksztaconych elit, jest znacznie
wicej, ni sobie na og wyobraamy. Tak byo zreszt ju w XIX stuleciu. Oto,
co pisa John Stuart Mili: wiat byby zadziwiony, wiedzc, jak wielka cz
spord najwybitniejszych jednostek, rwnie tych powszechnie otoczonych
szacunkiem z racji swej cnoty i mdroci, pozostaje gboko sceptyczna w
kwestiach religijnych". </span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dzi sowa te
s pewnie jeszcze bardziej trafne (poka to midzy innymi w Rozdziale 3.).
Przyczyn, dla ktrej wielu ludzi nie zdaje sobie sprawy, jak powszechna jest
to postawa, jest nasza, ateistw, niech do ujawnienia si" <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>(come out). </i>Marzy mi si, by ta ksika
zachcia czytelnikw do podjcia takiej decyzji. Dokadnie tak samo byo z
ruchem gejowskim - im wicej ludzi ujawniao swoj orientacj, tym atwiej byo
uczyni to innym: dla uruchomienia reakcji acuchowej potrzeba pewnej masy
krytycznej.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zgodnie z
badaniami opinii publicznej liczba ateistw i agnostykw w Stanach
Zjednoczonych jest wielokrotnie wysza ni liczba wyznawcw judaizmu, jak
rwnie wikszoci innych wyzna. W odrnieniu jednak od ydw, ktrzy od
dawna uchodz za jedno z najbardziej wpywowych lobby, czy ewangelicznych
chrzecijan, ktrzy dysponuj jeszcze wikszym politycznym potencjaem, sia
przebicia ateistw i agnostykw, nietworzcych adnej zwartej grupy, jest
praktycznie zerowa. Oczywicie, mona powiedzie, e wszelka prba
zorganizowania ateistw byaby rwnie daremna, jak nakanianie kotw do ycia w
stadzie, jako e ateizm czy si na og z niezalenoci mylenia i niechci
do podporzdkowania si czemukolwiek. By moe jednak pierwszym krokiem we
waciwym kierunku byoby stworzenie masy krytycznej" tych, ktrzy gotowi
s gono powiedzie: Tak, jestem ateist!", i da innym dobry przykad.
Koty bez wtpienia nie s zwierztami stadnymi, lecz jeli zbior si do kupy,
trudno ich nie usysze.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Tytu tej
ksiki wzbudzi zastrzeenia kilku psychiatrw, ktrzy zwrcili mi uwag, e
delusion" [urojenie] to termin majcy w psychiatrii cile zdefiniowane
znaczenie i nie naley nim szafowa na prawo i lewo. Trzech z nich napisao
nawet do mnie z propozycj, by na okrelenie uroje typu religijnego wprowadzi
neologizm relusion"<a style='mso-endnote-id:edn5' href="#_edn5"
name="_ednref5" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[5]</span></span><![endif]></span></span></a> (od
religious delusion"). By moe kiedy si on przyjmie, na razie jednak
wol pozosta przy urojeniu" i krtko to uzasadni. </span><span
lang=EN-US style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'>Ot <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Penguin
English Dictionary </i>definiuje delusion" jako faszywe przekonanie lub
wraenie" <i style='mso-bidi-font-style:normal'>(a false belief or
impression)</i></span><a style='mso-endnote-id:edn6' href="#_edn6"
name="_ednref6" title=""><span class=MsoEndnoteReference><i style='mso-bidi-font-style:
normal'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:
"Times New Roman"'><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><b style='mso-bidi-font-weight:normal'><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[6]</span></b></span><![endif]></span></span></i></span></a><i
style='mso-bidi-font-style:normal'><span lang=EN-US style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'>
. </span></i><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman"'>Ku mojemu zaskoczeniu autorzy sownika jako
przykad uycia terminu urojenie" przytoczyli nastpujcy cytat z
Phillipa E. Johnsona: Historia darwinizmu to historia wyzwolenia ludzkoci z <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>urojenia, </i>i jej losy wyznacza jaki
wysza moc". Czyby to by tene sam Phillip E. Johnson, ktry dzi w
Ameryce przewodzi antydarwinowskiej krucjacie kreacjonistw? Tak jest w
istocie, a cytat przypuszczalnie zosta wyrwany z kontekstu. (Mam nadziej, e
moja szlachetno zostanie odwzajemniona - kreacjonici nie zwykli przestrzega
adnych regu w atakach na mnie i w peni wiadomie i z rozmysem wymachuj
wyrwanymi z kontekstu cytatami z moich ksiek.) Niezalenie od tego, co
Johnson mia akurat na myli, pod zdaniem w cytowanym powyej ksztacie mgbym
podpisa si obiema rkami.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Sownik
angielski dostarczany z edytorem Microsoft Word definiuje urojenia" jako
faszywe przekonania, utrzymujce si mimo silnych przeciwnych dowodw; czsto
oznaka zaburze psychicznych". Pierwsza cz tej definicji doskonale
pasuje do przekona religijnych. W kwestii, czy jest to oznaka choroby
psychicznej, przychylam si raczej do opinii Roberta E. Pirsiga, autora ksiki
<i style='mso-bidi-font-style:normal'>Zen a sztuka oporzdzania motocykla: </i>Jeli
jedna osoba ma urojenia, mwimy o chorobie psychicznej. Gdy wielu ludzi ma
urojenia, nazywa si to Religi".<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zaoony przez
mnie cel tej ksiki zostanie osignity, jeli kady religijny czytelnik,
przeczytawszy j pilnie od deski do deski, stanie si ateist. Czy to nie
przesadny optymizm z mojej strony? Oczywicie doskonale zdaj sobie spraw, e
do zatwardziaych teistw nie przemwi adne argumenty, gdy trwajca od
najmodszych lat indoktrynacja, ktrej metody doskonalone byy przez stulecia
(pomimy chwilowo kwesti, czy poprzez ewolucj, czy inteligentny
projekt"), cakowicie ich uodpornia. Jednym z najskuteczniejszych
sposobw uodparniania jest po prostu absolutny zakaz sigania po ksiki takie
jak ta, jako bdce nieodwoalnie dzieem Szatana". Wszake ufam, e i
wrd wierzcych nie brak jednostek o otwartych umysach - ktrych
indoktrynacja bya nieco mniej perfidna, do ktrych nie trafia, czy wreszcie
tych, ktrzy byli na tyle inteligentni, by j przejrze. Takim ludziom, wolnym
w gbi ducha, potrzeba zwykle tylko nieco zachty, by porzuci religijny
nag. Przynajmniej chc mie nadziej, e aden z czytelnikw tej ksiki nie
powie nigdy: <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Nie</i> <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>wiedziaem, e mona.</i></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Bardzo wielu
ludziom winien jestem sowa podziki za pomoc w przygotowaniu tej ksiki. Nie
dabym rady wymieni tu ich wszystkich, ale w adnym wypadku nie mog pomin
mojego agenta Johna Brockmana ani redaktorw - Sally Gaminara (z Transworld) i
Eamona Dolana (z Houghton Mifflin). Oboje nadzwyczaj wnikliwie i wyrozumiale
przeczytali cay tekst, udzielajc mi wielu cennych rad i uwag, a ich
niekamany entuzjazm i yczliwo byy dla mnie rdem staej motywacji do
dalszej pracy. Redakcja tekstu w wykonaniu Gillian Somerscales bya zaiste
fenomenalna, a jej konstruktywne poprawki zawsze dotykay samego sedna spraw.
Na rnych etapach pracy dawaem tekst do czytania take innym osobom. Z tego
grona na moj szczegln wdziczno zasuyli Jerry Coyne, J. Anderson
Thomson, R. Elisabeth Cornwell, Ursula Goodenough i Latha Menon, a najbardziej
niezrwnana Karen Owens, ktrej wiedza o kulisach mudnego wykuwania
ostatecznego ksztatu tej ksiki jest niemal rwnie wielka jak moja.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ksika <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Bg urojony </i>zawdzicza sporo (i <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>vice versa) </i>przygotowanemu przeze mnie
dwuczciowemu filmowi dokumentalnemu <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Root
of All Evil<a style='mso-endnote-id:edn7' href="#_edn7" name="_ednref7" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><b style='mso-bidi-font-weight:normal'><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[7]</span></b></span><![endif]></span></span></a>
?, </i>ktry brytyjska telewizja (Channel Four) wyemitowaa w styczniu 2006
roku. Chciabym w tym miejscu podzikowa wszystkim, ktrzy wzili udzia w
jego produkcji, a zwaszcza Deborze Kidd, Russellowi Barnesowi, Timowi
Craggowi, Adamowi Prescodowi, Alanowi Clementsowi i Hamishowi Mykurze. Channel
Four oraz IWC Media nale si podzikowania za zgod na wykorzystanie w mojej
ksice materiaw z filmu. A tak przy okazji - w Wielkiej Brytanii <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Root of All Evil? </i>mia doskonae
recenzje (i ogldalno). Z innych telewizji, jak na razie, prawa do emisji
kupia jedynie Australian Broadcasting Corporation. Zobaczymy, czy ktrakolwiek
z amerykaskich stacji odway si ten film w ogle pokaza <a style='mso-endnote-id:
edn8' href="#_edn8" name="_ednref8" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[8]</span></span><![endif]></span></span></a>.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='mso-spacerun:yes'></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Koncepcja tej
ksiki rodzia si we mnie od kilku lat. Przez ten czas o niektrych zawartych
w niej ideach opowiadaem podczas wykadw (zwaszcza Tanner Lectures na
Harvard University) i pisaem w licznych artykuach. Zwaszcza dla czytelnikw
mojego staego felietonu we Free Inquiry" niektre fragmenty bd
brzmiay znajomo. Przy okazji chciabym podzikowa Tomowi Flynnowi, wydawcy
tego wspaniaego czasopisma, za to, e przekona mnie, bym na stae zagoci na
jego amach. Co prawda, musiaem chwilowo zawiesi t wspprac, aby powici
czas na ukoczenie ksiki, ale teraz powrc do swojej rubryki i mam nadziej,
e stanie si ona miejscem powanej debaty nad sprawami poruszonymi w <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Bogu urojonym.</i></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Z wielu
przyczyn na moj wdziczno zasuguj rwnie Dan Dennett, Marc Hauser,
Michael Stirrat, Sam Harris, Helen Fisher, Margaret Downey, Ibn Warraq,
Hermione Lee, Julia Sweeney, Dan Barker, Josephine Welsh, Ian Baird, a
zwaszcza George Scales. W naszych czasach jest rzecz przyjt, e ksika
taka jak ta znajduje swe dopenienie w postaci aktywnego internetowego forum,
gdzie znale mona dodatkowe materiay, reakcje, komentarze, dyskusj, pytania
i odpowiedzi - kto wie, co tam si jeszcze trafi w przyszoci. Mam nadziej,
e oficjalna witryna Richard Dawkins Foundation for Reason and Science
[Fundacji Richarda Dawkinsa na rzecz rozumu i nauki] (</span><span lang=EN-US
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><a href="http://www.richarddawkins.net/"><span
lang=PL style='color:windowtext;mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;
text-underline:none'>http://www.richarddawkins.net</span></a></span><span
lang=EN-US style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>
</span><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:
"Times New Roman"'>) dobrze speni t funkcj. Chciabym niezmiernie
podzikowa Joshowi Timonenowi za talent, profesjonalizm i powicenie, z jakim
t witryn prowadzi.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nade wszystko
wdziczny jestem mojej onie Lalli Ward, ktra trwaa dzielnie przy moim boku
we wszystkich chwilach zwtpienia i rezygnacji. Lalla nie tylko suya mi
moralnym wsparciem i wskazywaa trafnie, jak co poprawi, ale rwnie - i to
dwukrotnie, na dwch rnych etapach powstawania ksiki - przeczytaa mija
ca na gos, dziki czemu mogem naocznie (a raczej nausznie) przekona si,
jak moe tekst ten odebra kto niebdcy mn. Polecam gorco t metod innym
autorom, cho ostrzegam, e dla osignicia rzeczywicie dobrych efektw
lektorem powinna by osoba z profesjonalnym przygotowaniem aktorskim, ktra
potrafi operowa gosem i ma wyczucie melodii jzyka.</span></p>
<h1><a name="_Toc185723619"></a><a name="_Toc184498940"></a><a
name="_Toc184498466"></a><a name="_Toc184498093"></a><a name="_Toc184497781"></a><a
name="_Toc184497339"></a><a name="_Toc184496630"></a><a name="_Toc184496085"></a><a
name="_Toc184495599"></a><a name="_Toc184495438"><span style='mso-bookmark:
_Toc184495599'><span style='mso-bookmark:_Toc184496085'><span style='mso-bookmark:
_Toc184496630'><span style='mso-bookmark:_Toc184497339'><span style='mso-bookmark:
_Toc184497781'><span style='mso-bookmark:_Toc184498093'><span style='mso-bookmark:
_Toc184498466'><span style='mso-bookmark:_Toc184498940'><span style='mso-bookmark:
_Toc185723619'>WSTP DO II WYDANIA (W OPRAWIE MIKKIEJ)</span></span></span></span></span></span></span></span></span></a></h1>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wydanie <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Boga urojonego w </i>twardej oprawie byo
jednym z bestsellerw roku 2006<a style='mso-endnote-id:edn9' href="#_edn9"
name="_ednref9" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[9]</span></span><![endif]></span></span></a>, co
wywoao pewne zdziwienie. Czytelnicy przyjli ksik bardzo ciepo, o czym
wiadczy chociaby zdecydowana wikszo spord ponad tysica komentarzy,
jakie dotd zamiecili w Amazonie. Ton drukowanych w prasie recenzji by jednak
mniej przychylny. Gdyby kto chcia by cynikiem, mgby przyj, e to po
prostu konsekwencja braku wyobrani i wyuczonych odruchw redaktorw
odpowiedzialnych za dziay recenzji -jeli jest Bg" w tytule, to dajmy
to jakiemu religioznawcy. Moe jednak nadmierny cynizm przeze mnie
przemawia...</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Kilka spord
tych nieprzychylnych recenzji zaczynao si od frazy ktra od dawna ju budzi
we mnie dreszcz: Jestem ateist, ALE...". Dan Dennett pisa w <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Breaking the Spell, </i>jak zadziwiajco
wielka liczba intelektualistw wierzy w wiar", nawet tych, ktrzy sami
religijni w najmniejszym stopniu nie s. Ci porednio" wierzcy s przy
tym czsto bardziej gorliwi od autentycznych wyznawcw, a ich zapa pompowany
jest jeszcze przez w samej ju intencji przypochlebcz otwarto umysu":
Niestety! Nie mog dzieli Twojej wiary, ale <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>szanuj </i>j i rozumiem".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jestem
ateist, ALE..." Cig dalszy jest niemal rwnie mao przydatny,
nihilistyczny bd wreszcie - co gorsza - przesycony triumfalistycznym
negatywizmem. Warto jednak zauway rnic midzy powyszym a innym ulubionym <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>genre: Kiedy byem </i>ateist,
ale...". To bardzo stary trik, wielce ceniony przez rnych religijnych
apologetw od czasw CS. Lewisa a do dzi. To takie mruganie okiem do modych
i modnych - zawsze zdumiewa mnie, jak czsto to dziaa. Bdcie czujni!</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dla swojej
witryny napisaem nawet artyku <i style='mso-bidi-font-style:normal'>I'm an
atheist BUT.</i>.. i z niego wanie zaczerpnem ponisz list zarzutw i
pretensji, jakie sprowokowao pierwsze wydanie (w twardej oprawie) <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Boga urojonego. </i>Strona ri</span><span
lang=EN-US style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><a href="http://charddawkins.net/"><span lang=PL
style='color:windowtext;mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;text-underline:
none'>charddawkins.net</span></a></span><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'> - wspaniale prowadzona
przez Josha Timonena-ma dzi niezliczone niemal rzesze wsppracownikw, ktrzy
suchej nitki nie zostawili na moich krytykach i rozprawili si z wszystkimi
tymi zarzutami, cho przyzna musz, e w nieco mniej zawoalowany sposb i
nieco mniej grzecznym tonem ni ja sam czy te moi koledzy-filozofowie, A.C.
Grayling, Daniel Dennett, Paul Kurtz i inni, w tekstach publikowanych w druku.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><b style='mso-bidi-font-weight:
normal'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:
"Times New Roman"'>Nie wolno krytykowa religii, jeli nie towarzyszy temu
szczegowa analiza uczonych ksig teologicznych.</span></b></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zaskakujcy bestseller?
Jeden z moich wysoce intelektualnych krytykw zasugerowa, e gdybym omwi
epistemologiczne rnice midzy Akwinat a Dunsem Szkotem, gdybym rzetelnie
przedstawi pogld Eriugeny na subiektywno dowiadczenia wiary, rozwaania
Rahnera o asce i Moltmana o nadziei (chyba sam ywi daremn nadziej, e co
takiego uczyni), wwczas wietna sprzeda mojej ksiki nie byaby
zaskoczeniem - byaby cudem. Tyle e nie o to mi chodzi. W odrnieniu od
Stephena Hawkinga (ktry zastosowa si do rady, e kady wzr matematyczny
obnia sprzeda ksiki o poow), z radoci porzucibym wszelk nadziej na
ujrzenie swojego nazwiska na listach bestsellerw, gdyby bya cho najmniejsza
szansa na to, e Duns Szkot zdoa sprowadzi na nas iluminacj i pomc odpowiedzie
na zasadnicze pytanie: Czy Bg istnieje? Jednak niemal caa literatura
teologiczna po prostu przyjmuje zaoenie, e On jest. Dla moich celw
wystarczyo wic, e zajem si tylko tymi teologami, ktrzy powanie
analizowali moliwo Jego nieistnienia i do niej za pomoc dowodw si
odnosili. Mam nadziej, e co takiego udao mi si zrobi w Rozdziale 3., i to
nie do, e wyczerpujco, to jeszcze z wystarczajc doz humoru.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>A skoro ju o
poczuciu humoru mowa, to nie potrafibym zaproponowa nic lepszego ni EZ.
Mayers, ktry na swojej witrynie Pharyngula" opublikowa wspania <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Courtier's Reply </i>[Odpowied dworzanina]:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:1.0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:1.0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Bezczelno i tupet zarzutw niejakiego
Dawkinsa nie dziwi, gdy uwiadomimy sobie jego brak odpowiedniego
wyksztacenia. Pan Dawkins nie zna na pewno uczonej i szczegowej dysertacji
hrabiego Roderiga z Sewilli, powiconej niespotykanej cudownoci egzotycznych
skr, z jakich szyte s buty Jego Cesarskiej Moci. Wszystko wskazuje te, e
obce jest mu arcydzieo Belliniego <i style='mso-bidi-font-style:normal'>O
powiacie, jak roztaczaj pira cesarskiego kapelusza. </i>My tymczasem
doczekalimy si ju powstania caych szk, ktre nieustannie publikuj uczone
traktaty o przewspaniaoci szat Jego Wysokoci, a w kadej powanej gazecie
jest nawet specjalna rubryka powicona cesarskim kreacjom [...] Dawkins jednak
ten wielki filozoficzny dorobek omiela si zignorowa po to tylko, by z
arogancj i okruciestwem zarazem stwierdzi: Cesarz jest nagi!" [...]
Pki pan Dawkins nie przeszkoli si w salonach mody Parya i Mediolanu, dopki
nie zrozumie, na czym polega rnica midzy riuszkami a frywolitkami, pozostaje
tylko przyj, e wszystko, co napisa, nie stanowi w istocie najmniejszej
obrazy dla cesarskiego gustu. Biologiczne wyksztacenie, jakie odebra pan
Dawkins, moe i sprawia, e potrafi <i style='mso-bidi-font-style:normal'>on </i>odrni
genitalia, gdy kto wymachuje mu nimi przed nosem, ale to o wiele za mao, by
potrafi naleycie doceni jako wyimaginowanych tkanin.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>By ju
zakoczy ten wtek - wikszo z nas na szczcie nie wierzy we wrki, astrologi
i Latajcego Potwora Spaghetti; i nie musielimy si w tym celu wgbia si w
pastafariaskie rozprawy teologiczne.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Kolejny zarzut
nieco si z powyszym wie - nazywam go zarzutem z figuranta".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><b style='mso-bidi-font-weight:
normal'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:
"Times New Roman"'>Atakuj to, co w religii najgorsze, a ignoruj to, co w niej
najlepsze.</span></b></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zajmuje si
pan ohydnymi podegaczami, maniakami jak Ted Haggard, Jerry Falwell czy Pat
Robertson, a nie wyrafinowanymi teologami, Tillichem czy Bonhoefferem, ktrzy
nauczaj takiej religii, w jak ja wierz."</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Gdyby to taka
subtelna i zniuansowana wiara dominowaa w wiecie, byby on na pewno o wiele
lepszym miejscem, a ja napisabym zupenie inn ksik. Ponura prawda jest
niestety taka, i uczciwa i godna szacunku religia to margines; statystycznie
rzecz biorc, mona j pomin. Dla przewaajcej wikszoci wiernych na caym
wiecie religi jest co bardzo zblionego do pogldw prezentowanych przez
osobnikw w rodzaju Robertsona, Falwella, Haggarda albo Osamy bin Ladena lub
ajatollaha Chomeiniego. Ci ludzie nie s adnym folklorem, figurantami - maj
olbrzymie wpywy i nie mona ich lekceway.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><b style='mso-bidi-font-weight:
normal'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:
"Times New Roman"'>Jestem ateist, musz jednak stanowczo odci si od
ostrego, niepotrzebnie zoliwego, nieopanowanego i nietolerancyjnego jzyka,
jakim pisze pan o religii.</span></b></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mam wraenie,
e jzyk <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Boga urojonego </i>jest raczej
agodniejszy i bardziej opanowany ni to, z czym zetkn si moemy na co
dzie, choby suchajc komentatorw politycznych albo krytykw literackich czy
teatralnych. Moe by natomiast odbierany jako niewaciwy i za mocny za spraw
tej dziwacznej, acz powszechnie akceptowanej zasady (odsyam do wystpienia
Douglasa Adamsa cytowanego w Rozdziale 1.), i wierzeniom religijnym naley si
wyjtkowa pozycja, a wszelki krytycyzm wobec nich jest niedopuszczalny.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Horatio
Bottomley czonek brytyjskiego parlamentu, zaproponowa w roku 1915, by po
wojnie Jeli kto znajdzie si w restauracji i odkryje, e obsugiwany jest
przez kelnera-Niemca, niech chlunie mu zup w twarz; jeli spotka
Niemca-urzdnika, niech rozbije mu gow kaamarzem". Oto przykad jzyka
nietolerancji (gupi zreszt i retorycznie nieskuteczny nawet w swojej epoce).
Prosz porwna powyszy cytat ze zdaniami rozpoczynajcymi Rozdzia <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>2. Boga urojonego, </i>ktre najczciej
cytowane s na dowd mojej zaczepliwoci". Nie mnie ocenia, czy
odniosem sukces, ale wiem, jakie byy moje intencje - zaleao mi na ostrym,
lecz zarazem artobliwym frontalnym ataku, a nie na jaowym wyzoliwianiu si.
Podczas publicznej lektury mojej ksiki ten akapit nieodmiennie wywouje u
suchaczy dobroduszny umiech i dlatego oboje z moj on Lal zawsze
posugujemy si nim, by przeama pierwsze lody. Jeli miabym zgadywa,
dlaczego taka jest reakcja, to zaryzykowabym nastpujc hipotez - to dziaa
kontrast midzy tematem, ktry mgby by przedstawiony napastliwie, a nawet
wrcz wulgarnie, a okreleniami, jakie faktycznie padaj; mao kto spodziewa
si w tym momencie takich rzadko uywanych, uczonych" terminw jak
mizogin, dzieciobjca, megaloman czy homofob. Wzorowaem si zreszt w tym momencie
na jednym z najdowcipniejszych pisarzy XX wieku - Evelyn Waugh za chyba przez
nikogo nie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>moe </i>by nazwany autorem
napastliwym lub zoliwym (nie przypadkiem zreszt Waugh jest bohaterem jednej
z przytaczanych w mojej ksice anegdot).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Krytycy
teatralni i literaccy bywaj wrcz chwaleni za zoliwy ton swoich recenzji,
gdy jednak kto pisze o wierzeniach religijnych, nawet jasno wywodu przestaje
by cnot, a zaczyna by traktowana jako przejaw agresji i wrogoci. Polityk
moe swojego oponenta wydrwi bezlitonie i taka zadziorno jeszcze przyniesie
mu poklask, ale niech tylko jaki krytyk religii posuy si okreleniami,
ktre w innym kontekcie uznane by zostay co najwyej za do bezporednie lub
szczere, a dobrze wychowana" publiczno zaciska usta i z niesmakiem
zaczyna potrzsa gow. Nawet wiecka publiczno; zwaszcza ta jej cz,
ktra lubuje si w rozpoczynaniu wypowiedzi od: Jestem ateist, ALE...".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><b style='mso-bidi-font-weight:
normal'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:
"Times New Roman"'>Przekonywa i tak przekonanych. Po co?</span></b><b
style='mso-bidi-font-weight:normal'><span style='font-family:"Times New Roman"'><o:p></o:p></span></b></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Kcik
konwertytw" <i style='mso-bidi-font-style:normal'>(Converts' Corner) </i>na
Richard</span><span lang=EN-US style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'><a
href="http://dawkins.net/"><span lang=PL style='color:windowtext;mso-ansi-language:
PL;text-decoration:none;text-underline:none'>Dawkins.net</span></a></span><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>
najlepiej dowodzi faszywoci tego zarzutu, ale nawet gdyby by on prawdziwy i
tak mona go odrzuci. Po pierwsze tych przekonanych" niewierzcych jest
- zwaszcza w Stanach Zjednoczonych <a style='mso-endnote-id:edn10'
href="#_edn10" name="_ednref10" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[10]</span></span><![endif]></span></span></a> -
znacznie wicej, ni wielu si spodziewa, lecz (znw zwaszcza w USA)
potrzebuj oni zachty, by si ujawni. I jeli mog ocenia na podstawie tego,
co usyszaem w caej Ameryce Pnocnej podczas spotka promujcych moj
ksik, to to, co robi Sam Harris, Dan Dennett, Christopher Hitchens czy
wreszcie niej podpisany, jest doceniane.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jest jeszcze
jeden powd, dla ktrego warto przekonywa przekonanych, moe bardziej
subtelnej natury, ale nie mniej wany. W samej ksice duo pisaem o budzeniu
wiadomoci". Gdy feministki zaczy zwraca nasz uwag na seksizm
jzyka, gos ich te z pocztku przynajmniej dociera jedynie do ludzi, ktrzy
i tak mieli ju wiadomo, e istnieje dyskryminacja z powodu pci i e
kwestia rwnouprawnienia jest wana. Kwestie jzykowe jednak, na przykad
dyskryminujca funkcja zaimkw osobowych, czsto uchodziy uwagi nawet
najbardziej przekonanych" i zdarzao si, e zadeklarowani
antyseksici" niewiadomie uywali jzyka, ktry wyklucza z publicznego
dyskursu poow naszego gatunku.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>S jeszcze inne
wywodzce si z religii jzykowe konwencje, ktre powinny podzieli los
seksistowskich, i to konwencje powszechne take wrd przekonanych"
ateistw. Dlatego wszyscy musimy by ich wiadomi i zwaa na nie. I wierzcy,
i niewierzcy niewiadomie przestrzegaj na przykad zasady, jakoby religii
naleay si jakie szczeglne i nadzwyczajne szacunek i uprzejmo. Co wicej
- i na to nigdy nie przestan zwraca uwagi - panuje te milczca zgoda na
etykietowanie maych dzieci przekonaniami religijnymi rodzicw. W tym punkcie
ateici powinni by bardzo wyczuleni i nigdy nie bdzie do budzenia
wiadomoci". Religia to jedyna sfera, w ktrej, na mocy powszechnej
zgody, dalimy rodzicom pene prawo, by wtaczali swoje przekonania dzieciom,
te za s przecie jeszcze o wiele za mae, by mc wyartykuowa albo w ogle
mie jakiekolwiek wasne pogldy. Pamitajmy-nie ma chrzecijaskich dzieci, s
tylko dzieci chrzecijaskich rodzicw! Wbijajmy to wszystkim do gowy!</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><b style='mso-bidi-font-weight:
normal'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:
"Times New Roman"'>Jest pan takim samym fundamentalist jak ci, ktrych pan
krytykuje.</span></b></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Prosz - nie!
Prosz nie myli pasji z fundamentalizmem! Nawet pasjonat moe zmieni zdanie,
fundamentalista - nie. Chrzecijascy fundamentalici z pasj odrzucaj teori
ewolucji, ja z pasj jej broni. Pasja za pasj, mona by powiedzie; remis!
Niektrym to wystarcza, by mwi o dwch wartych siebie fundamentalizmach.
Problem w tym, e jeli dwie strony s rwnie pewne swoich racji, prawda
niekoniecznie musi lee porodku. Nie da si wykluczy ewentualnoci, e jedni
kompletnie si myl - a to usprawiedliwia pasj" tych drugich.</span></p>
<p class=MsoBodyTextIndent>Fundamentalista wie, bo wierzy, i wie, e nic nie
zmieni jego zdania. Cytowaem w ksice sowa Kurta Wise'a: gdyby wszystkie
dowody wiata przemawiay przeciw kreacjonizmowi, przyznabym to jako pierwszy,
ale pozostabym kreacjonist, bo tak mwi Sowo Boe. Tu stoj i inaczej nie
mog". Rnica midzy takim namitnym przywizaniem fundamentalisty do
sw Pisma a namitnym przywizaniem prawdziwego naukowca do dowodw
empirycznych jest oczywista i trzeba j nieustannie podkrela. Fundamentalista
Kurt Wise jasno owiadcza, e wszystkie dowody z caego Wszechwiata nie
skoniyby go do zmiany zdania. Prawdziwy naukowiec tymczasem, jakkolwiek
gboko i z pasj nie wierzyby" w ewolucj, doskonale wie, co mogoby
sprawi, e zmieniby zdanie. J.B.S. Haldane, gdy spytano go, jakie wiadectwa
mogyby obali teori ewolucji, bez wahania odpowiedzia: Skamieniaoci
krlika w prekambrze". Pozwlcie, e sformuuj tu wasne kredo, swoist
odwrotno manifestu Kurta Wise'a: gdyby wszystkie dowody wiata przemawiay
za kreacjonizmem, przyznabym to jako pierwszy i natychmiast zmienibym
pogldy. Tak jak dzi rzeczy si maj, wszystkie wiadectwa (a jest ich
nieprzebrana ilo) przemawiaj jednak za ewolucj. To z tej i tylko z tej
przyczyny broni ewolucji z pasj rwn pasji tych, ktrzy j atakuj. Moja
pasja opiera si na dowodach; ich odwraca si od dowodw-jest prawdziwym
fundamentalizmem ".</p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><b style='mso-bidi-font-weight:
normal'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:
"Times New Roman"'>Sam jestem ateist, ale z religi nic nie da si zrobi.
Musimy z ni y</span></b><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Chciaby si
pan pozby religii? Powodzenia! Naprawd pan sdzi, e to moliwe? Na jakiej
planecie pan yje? Mamy j na wyposaeniu". Niech pan sobie daruje."</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mgbym po
kolei odnie si do kadego z tych pyta, gdyby zadawane byty z autentyczn
trosk i zainteresowaniem. Mam jednak wraenie, i tak nie jest. Wyczuwam w
nich nawet pewn nut triumfalizmu. I to raczej nie masochizm, a szczeglna
wersja wiary w wiar". Ludzie, ktrzy tak myl, czsto sami nie s
wierzcy, ale religijno innych sprawia im jak osobliw przyjemno.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Przejdmy teraz
do ostatniej kategorii moich oponentw. <b style='mso-bidi-font-weight:normal'>Sam
jestem ateist, ale ludzie potrzebuj religii.</b></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Co chce pan
da w zamian? Kto ukoi pogronych w smutku? Jak chce pan zaspokoi ludzkie
potrzeby?"</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>C za protekcjonalizm!
Pan i ja oczywicie jestemy zbyt inteligentni i zbyt dobrze wyksztaceni, by
potrzebowa religii, ale ta caa reszta, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>hoi
polloi, </i>Orwellowscy prole, pgwkowate Delty i Epsilony Huxleya - oni jej
potrzebuj!" Jak sysz co takiego, przypomina mi si moja wasna
przygoda". Wygosiem kiedy referat na konferencji powiconej
popularyzacji nauki i jej upowszechnianiu, w ktrym mocno zaatakowaem
koncepcj upraszczania". Po referacie wywizaa si dyskusja i jeden z
jej uczestnikw wsta i zacz przekonywa, i upraszczanie jest niezbdne, by
przycign do nauki kobiety i mniejszoci". Sdzc z tonu, ten czowiek
uwaa si za autentycznego liberaa i postpowca. Ja jednak nie mogem si
powstrzyma od mylenia, jak jego wypowied odbieraj siedzce na sali kobiety
i mniejszoci".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wracajc za do
tezy, e ludzie potrzebuj ukojenia, bezpieczestwa, poczucia komfortu - to
prawda, oczywicie, ale czy to nie czysta dziecinada, da od Wszechwiata, by
zapewni nam poczucie bezpieczestwa, by da nam prawo do takich uroszcze!
Isaac Asimov pisa, co prawda, o pseudonauce, ale jego sowa wietnie przystaj
rwnie do religii: Zbadaj jakikolwiek fragment pseudonauki, a odnajdziesz tam
nie wicej ni koc, pod ktrym mona schowa gow, kciuk, ktry mona possa,
czy babcin spdnic, pod ktr mona si skry". To zreszt zadziwiajce,
jak wielu ludzi nie potrafi wci zrozumie, e X jest uyteczne", nie
oznacza wcale X jest prawdziwe".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Inne
docierajce do mnie zarzuty odwoyway si do niezbdnoci celu" ycia.
Oto na przykad fragment jednej z opublikowanych w Kanadzie recenzji:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Ateici moe i maj racj, jeli chodzi o Boga. Kto wie? Ale
z Bogiem czy bez Niego nie ma wtpliwoci, e ludzka dusza potrzebuje wiary, i
ycie ma jaki transcendentny cel wykraczajcy poza sam materi. Mona by si
spodziewa, e taki arcyracjonalista jak Dawkins powinien uwiadomi sobie ten
niezmienny aspekt ludzkiej natury [...] Czy Dawkinsowi naprawd si wydaje, e
wiat byby bardziej ludzki, gdybymy prawdy i pocieszenia zaczli szuka w <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Bogu urojonym, </i>a nie w Biblii?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ot czuj si
w obowizku odpowiedzie autorowi, e - skoro sam pisze o wiecie bardziej
ludzkim" - to moja odpowied brzmi: Tak!". Musz jednak tylko po
raz kolejny powtrzy, e ukojeniowy" aspekt jakichkolwiek przekona nie
ma adnego zwizku z ich prawdziwoci. Nie miabym zanegowa ludzkiej
potrzeby emocjonalnego komfortu i nie miabym te stwierdzi, e wizja wiata,
jak przedstawiam w swojej ksice, moe rzeczywicie pocieszy chociaby tych,
ktrzy stracili blisk sobie osob. Pytam natomiast -czy, jeli ukojenie, jakie
daje religia, opiera si na neurologicznie wicej ni nieprawdopodobnej
przesance, i moemy jako przetrwa mier wasnych mzgw, naprawd chcemy
takiego ukojenia broni? W kadym razie nie zdarzyo mi si na jakimkolwiek
pogrzebie spotka kogo, kto zaprzeczyby, e niereligijne czci tej ceremonii
(mowy pogrzebowe, ulubione wiersze lub utwory muzyczne zmarego) s bardziej
poruszajce ni modlitwy.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Napisa do mnie
jeden z czytelnikw tej ksiki, doktor David Ashton, lekarz. Napisa o tym, e
dokadnie w Boe Narodzenie 2006 nagle zmar jego ukochany syn,
siedemnastoletni Luke. Tu przed t tragiczn mierci dr Ashton rozmawia z
synem o tworzonej przeze mnie dobroczynnej fundacji, ktrej celem ma by
promowanie rozumu i nauki. Luke'owi bardzo si idea fundacji spodobaa i
podczas pogrzebu, ktry odby si na Wyspie Man, doktor Ashton zaproponowa, by
ci czonkowie kongregacji, ktrzy chc uczci pami jego syna, co na ni
wpacili. To, jak powiedzia, na pewno zrobioby chopakowi przyjemno.
Dostaem trzydzieci czekw, cznie ponad dwa tysice funtw; w tym byo
szeset funtw ze zbirki w lokalnym pubie! Chyba wszyscy musieli kocha tego
chopca.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nigdy nie
spotkaem Luke'a, ale niemal si rozpakaem, czytajc opis ceremonii
pogrzebowej (poprosiem nawet o zgod na opublikowanie go na mojej stronie).
Najpierw flecista zagra solo lament <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Ellen
Valin, </i>potem dwaj przyjaciele Luke'a wygosili krtkie eulogie, nastpnie
doktor Ashton odczyta wspaniay wiersz Dylana Thomasa <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Fern Hill </i>(Kiedy tak byem mody i pod gaziami jaboni
swobodny"<a style='mso-endnote-id:edn11' href="#_edn11" name="_ednref11"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[11]</span></span><![endif]></span></span></a>;
jake wstrzsajca ewokacja utraconej modoci). Na koniec za - tu musz
wstrzyma oddech - ojciec Luke'a przeczyta pierwsze zdania z mojego <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Rozplatania tczy, </i>zdania, ktre dawno
ju zaznaczyem, by odczytano je na moim wasnym pogrzebie:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:1.0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:1.0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Umrzemy, i to czyni z nas szczciarzy.
Wikszo ludzi nigdy nie umrze, poniewa nigdy si nie narodzi. Ludzi, ktrzy
potencjalnie mogliby teraz by na moim miejscu, ale w rzeczywistoci nigdy nie
przyjd na ten wiat, jest zapewne wicej ni ziaren piasku na arabskiej
pustyni. Wrd owych nienarodzonych duchw s z pewnoci poeci wiksi od
Keatsa i uczeni wiksi od Newtona. Wiemy to, poniewa liczba moliwych
sekwencji ludzkiego DNA znacznie przewysza liczb ludzi rzeczywicie yjcych.
wiat jest niesprawiedliwy, ale c, to wanie mymy si na nim znaleli, ty i
ja, cakiem zwyczajnie <a style='mso-endnote-id:edn12' href="#_edn12"
name="_ednref12" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[12]</span></span><![endif]></span></span></a>
.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Naleymy do
nielicznych, ktrzy na tej loterii narodzin trafili szczliwy los. Jak mona w
tej sytuacji mie czelno skomle na myl o nieuchronnym powrocie do stanu, z
ktrego tak wielu nigdy nie miao szansy wyj?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zapewne s od
tej reguy jakie wyjtki, ale podejrzewam, e wielu ludzi tak mocno uczepio
si wiary nie dlatego, i daje im ona pocieszenie, ale z powodu naciskw
wychowawczych, jakim byli poddani, i z tego take wzgldu, e wci nie
uwiadomili sobie, e niewierzenie jest rwnie moliwym wyborem. Bez wtpienia
dotyczy to take tych, ktrzy uwaaj siebie za kreacjonistw - ich po prostu
nie nauczono wspaniaej Darwinowskiej alternatywy. Podobnie mona podej do
uwaczajcego czowieczej godnoci mitu o potrzebie" religii. Na
niedawnej (2006) konferencji pewien antropolog (wybitny okaz gatunku
,jestem-ateist-ale") zacytowa Gold Meir, ktra, spytana kiedy, czy
wierzy w Boga, odpowiedziaa: Wierz w ydw, a ydzi wierz w Boga".
Nasz antropolog zaproponowa wasn wersj - Wierz w ludzi, a ludzie wierz w
Boga", stwierdzi. Ja wol jednak mwi, e wierz w ludzi, a ci, gdy
tylko zachci si ich do mylenia i umoliwi dostp do wiedzy, bardzo czsto
decyduj si <i style='mso-bidi-font-style:normal'>nie wierzy </i>w Boga i
wie spenione, satysfakcjonujce i naprawd <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>wyzwolone </i>ycie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Richard
Dawkins, luty 2007</span></p>
</div>
<span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'><br clear=all
style='page-break-before:always;mso-break-type:section-break'>
</span>
<div class=Section4>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><o:p> </o:p></p>
<h1><a name="_Toc185723620"></a><a name="_Toc184498941"></a><a
name="_Toc184498467"></a><a name="_Toc184498094"></a><a name="_Toc184497782"></a><a
name="_Toc184497340"></a><a name="_Toc184496631"></a><a name="_Toc184496086"></a><a
name="_Toc184495600"></a><a name="_Toc184495439"></a><a name="_Toc184495055"><span
style='mso-bookmark:_Toc184495439'><span style='mso-bookmark:_Toc184495600'><span
style='mso-bookmark:_Toc184496086'><span style='mso-bookmark:_Toc184496631'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497340'><span style='mso-bookmark:_Toc184497782'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498094'><span style='mso-bookmark:_Toc184498467'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498941'><span style='mso-bookmark:_Toc185723620'>Rozdzia
pierwszy</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><a
name="_Toc184495056"><span style='mso-bookmark:_Toc185723620'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498941'><span style='mso-bookmark:_Toc184498467'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498094'><span style='mso-bookmark:_Toc184497782'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497340'><span style='mso-bookmark:_Toc184496631'><span
style='mso-bookmark:_Toc184496086'><span style='mso-bookmark:_Toc184495600'><span
style='mso-bookmark:_Toc184495439'><br>
<br>
GBOKO RELIGIJNY NIEWIERZCY</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a></h1>
<p class=MsoNormal align=right style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;
margin-bottom:6.0pt;margin-left:0cm;text-align:right;text-indent:22.7pt;
background:white'><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span style='font-size:
9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";color:#993300'>Nie
prbuj wyobraa sobie Boga; wystarcza mi odczucie potgi i majestatu
przyrody, o tyle, o ile moemy j pozna za porednictwem naszych
niedoskonaych zmysw<a style='mso-endnote-id:edn13' href="#_edn13"
name="_ednref13" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><b style='mso-bidi-font-weight:normal'><span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";color:#993300;mso-ansi-language:PL;
mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[13]</span></b></span><![endif]></span></span></a>.<br>
</span></i><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:#993300'>Albert Einstein</span><span style='color:#993300'><o:p></o:p></span></p>
<h2><a name="_Toc185723621"></a><a name="_Toc184498942"></a><a
name="_Toc184498468"></a><a name="_Toc184498095"></a><a name="_Toc184497783"></a><a
name="_Toc184497341"></a><a name="_Toc184496632"></a><a name="_Toc184496087"></a><a
name="_Toc184495601"><span style='mso-bookmark:_Toc184496087'><span
style='mso-bookmark:_Toc184496632'><span style='mso-bookmark:_Toc184497341'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497783'><span style='mso-bookmark:_Toc184498095'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498468'><span style='mso-bookmark:_Toc184498942'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723621'>Zasuony szacunek</span></span></span></span></span></span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Chopiec ley
na ce. Brod wspar na doniach, wpatruje si w traw. W pewnej chwili,
niczym objawienie, ogarnia go przemona wiadomo ycia toczcego si pord
spltanych dbe i korzonkw, fascynujcego mikrokosmosu krztajcych si
mrwek, pszcz, a nawet - cho wtedy jeszcze niewiele wiedzia na ten temat -
miliardw bakterii przerabiajcych gleb, bezgonej i niewidocznej siy
napdowej tej ekonomii w miniaturze. I nagle ta kowa mikrodungla jak gdyby
ekspanduje, zlewajc si z caym Wszechwiatem i z zamarym w zachwycie umysem
kontemplujcego jej pikno dziecka. Mody czowiek interpretuje to przeycie
wszechogarniajcej jednoci rzeczy w kategoriach religijnych i ostatecznie
zawiedzie go ono na drog kapastwa. Po latach, wywicony na anglikaskiego
ksidza, zostanie katechet w mojej szkole; jednym z moich ulubionych
nauczycieli. To dziki takim jak on, przyzwoitym, liberalnym, duchownym, nikt
nie moe powiedzie, e religi wtaczano mi si do garda<a style='mso-endnote-id:
edn14' href="#_edn14" name="_ednref14" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[14]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W innym miejscu
i innym czasie inny chopiec - udzco podobny do mnie - odurzony upojn woni
rozsiewan przez tropikalne kwiaty rozkwitajce noc w afrykaskim ogrodzie,
wznis wzrok ku rozgwiedonemu niebu i stan jak wryty, urzeczony wspaniaym
widokiem Oriona, Kasjopei i Wielkiej Niedwiedzicy oraz wzruszony do ez
bezdwiczn symfoni Drogi Mlecznej. Jak to moliwe, by te jake przecie
podobne momenty dogbnego zachwytu zainspiroway mnie i mojego katechet do
wycignicia przeciwstawnych konkluzji, to pytanie, na ktre nie da si
udzieli prostej odpowiedzi. Quasi-mistyczny stosunek do przyrody i
Wszechwiata jest postaw do czst u naukowcw oraz osb o racjonalistycznym
nastawieniu i nie pociga za sob wiary w sfer nadprzyrodzon. Nasz katecheta
za modu, podobnie zreszt jak i ja, nie czyta jeszcze zapewne synnego
kocowego akapitu dziea <i style='mso-bidi-font-style:normal'>O powstawaniu
gatunkw, </i>o gsto zaronitym wybrzeu" ze piewajcym ptactwem w
gszczach, z krcymi w powietrzu owadami, z drcymi mokr gleb
robakami". Gdyby zna t ksik, niewykluczone, i dostrzegby w jej
autorze bratni dusz i zamiast ku powoaniu kapaskiemu, podyby ku
darwinowskiej wizji, w ktrej wszystko powstao wskutek praw wci jeszcze
dziaajcych wok nas":</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:1.0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:1.0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Tak wic z walki w przyrodzie, z godu i
mierci bezporednio wynika najwzniolejsze zjawisko, jakie moemy poj, a
mianowicie powstawanie wyszych form zwierzcych. Wzniosy zaiste jest to
pogld, e Stwrca natchn yciem kilka form lub jedn tylko i e gdy planeta
nasza podlegajc cisym prawom cienia dokonywaa swych obrotw, z tak
prostego pocztku zdoa si rozwin i wci jeszcze si rozwija nieskoczony
szereg form najpikniejszych i najbardziej godnych podziwu<a style='mso-endnote-id:
edn15' href="#_edn15" name="_ednref15" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[15]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Bkitnej kropce </i>Carl Sagan napisa:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:1.0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:1.0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Dlaczeg adna z wielkich religii, patrzc
na nauk, nie dosza do wniosku: Jest lepiej, ni moglibymy przypuszcza.
Wszechwiat okaza si znacznie wikszy, ni przewidywali nasi prorocy,
wspanialszy, bardziej skomplikowany, bardziej elegancki. Zatem Bg musi by
wiele potniejszy, ni nam si wydawao"? Zamiast tego woaj: Nie, nie,
nie! Nasz Bg jest malutkim Bogiem i chcemy, by tak ju na zawsze
zostao". Religia, stara lub nowa, doceniajca wspaniao Wszechwiata
ukazywan przez wspczesn nauk, potrafiaby wzbudzi uczucia czci i wiary,
ktrych nie poruszaj tradycyjne religie <a style='mso-endnote-id:edn16'
href="#_edn16" name="_ednref16" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[16]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>We wszystkich
swych ksikach Sagan dotyka strun transcendentalnego zachwytu, ktry od
stuleci pozostawa wyczn domen religii. Ja czyni podobnie i w efekcie
czsto uznaje si mnie za czowieka religijnego. Pewna amerykaska studentka
napisaa, e spytaa swojego profesora, co sdzi na mj temat. C - usyszaa
w odpowiedzi - to, co pisze, jest cile rzecz biorc niezgodne z religi, ale
z drugiej strony z takim uniesieniem podchodzi do przyrody i Wszechwiata, e
dla mnie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>to brzmi jak religial". </i>Czy
jednak <i style='mso-bidi-font-style:normal'>religia </i>to waciwe sowo w
tym kontekcie? Moim zdaniem - nie. Laureat Nagrody Nobla, fizyk (i ateista)
Steven Weinberg nie jest w swych pogldach odosobniony, gdy w <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>nie o teorii ostatecznej </i>pisze:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:1.0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:1.0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Niektrzy ludzie maj tak szerok i
elastyczn koncepcj Boga, e jest nieuchronne, i go znajduj, ilekro zaczn
go szuka. Czsto syszy si takie stwierdzenia, jak Bg to absolut",
Bg to Wszechwiat", Bg to nasza lepsza natura". Oczywicie,
podobnie jak w przypadku kadego innego sowa, sowu Bg" mona przypisa
dowolne znaczenie, jakie tylko nam si podoba. Jeli kto powie Bg to
energia", moe znale Boga w bryce wgla <a style='mso-endnote-id:edn17'
href="#_edn17" name="_ednref17" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[17]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Weinberg ma
niewtpliwie racj. Jeli pojcie Bg" ma by w ogle do czegokolwiek
przydatne, powinno si je rozumie zgodnie z jego powszechnym uyciem, jako
odnoszce si do obdarzonego nadprzyrodzon (nadnaturaln) moc Stwrcy,
ktremu czowiek powinien oddawa cze". Sporo wielce niefortunnych
nieporozumie bierze si std, i ludzie czsto nie potrafi odrni czego,
co mona by nazwa religi typu einsteinowskiego" od religii opartej na
wierze w byt nadnaturalny. Einstein nieraz wzywa imienia Boego" (i nie
by w tym wrd uczonych-ateistw odosobniony), a rozmaici wyznawcy religii
nadnaturalnych nie omieszkali tego wykorzysta, by - nie majc rzecz jasna po
temu adnych podstaw - mc zaliczy tego wybitnego czowieka do swego grona.
Efektowne (cho naleaoby je raczej uzna za przewrotne) zakoczenie <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Krtkiej historii czasu </i>Stephena
Hawkinga - [...] poznamy wtedy bowiem myli Boga"<a style='mso-endnote-id:
edn18' href="#_edn18" name="_ednref18" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[18]</span></span><![endif]></span></span></a> - rwnie
czsto jest mylnie interpretowane. Wielu ludzi dochodzi na jego podstawie do
bdnego wniosku, jakoby Hawking by czowiekiem religijnym. Ksika <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>The Sacred Depths of Natur </i>[wito
natury] biologa komrkowego Ursuli Goodenough pobrzmiewa jeszcze silniejsz
nut religijn ni lune cytaty z Einsteina czy Hawkinga. Goodenough wrcz
fascynuje si kocioami, meczetami i w ogle wszelkimi wityniami, a wiele
akapitw z jej ksiki a si prosi, by uy ich jako amunicji w obronie wiary
w nadnaturalne. Zreszt sama okrela si mianem religijnej naturalistki".
Uwana lektura ksiki dowodzi jednak niezbicie, i w istocie z Goodenough jest
rwnie zatwardzia ateistka, jak ja.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Okrelenie
naturalista" jest zreszt do wieloznaczne. Mi na przykad nieodparcie
kojarzy si z ulubionym bohaterem mojego dziecistwa, doktorem Dolittle z
ksiek Hugh Loftinga (ktry <i style='mso-bidi-font-style:normal'>nota bene </i>mia
w sobie wiele z pewnego filozofa-naturalisty z HMS Beagle). W XVIII i XIX wieku
sowo naturalista" oznaczao z grubsza to samo, co dla wikszoci z nas
oznacza dzi-badacza wiata przyrody. I ju od czasw Gilberta White'a
naturalistami w tym sensie byli czsto duchowni. Zreszt sam Darwin ju jako mody
czowiek nosi si z myl o wstpieniu do stanu duchownego. By moe ywi
nadziej, i spokojne ycie w wiejskiej parafii pozwoli mu powici si jego
prawdziwej pasji - ukom. Filozofowie terminem naturalista" posuguj si
jednak w zupenie innym znaczeniu, jako przeciwiestwo nadnaturalisty, czyli
kogo, kto uznaje istnienie sfery nadprzyrodzonej <a style='mso-endnote-id:
edn19' href="#_edn19" name="_ednref19" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[19]</span></span><![endif]></span></span></a>. Na
przykad Julian Baggini tak wyjania w <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Atheism:
A Very Short Introduction </i>[Ateizm: bardzo krtkie wprowadzenie] istot
naturalizmu dla ateisty: Wikszo ateistw przyjmuje, e jakkolwiek
substancja wiata ma charakter czysto fizyczny, to z niej wanie wywodzi si
umys, pikno, emocje i wartoci moralne - wszystko, co czyni ycie ludzkie tak
zoonym i bogatym".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Myli i emocje
wyaniaj si (nazywa si to <i style='mso-bidi-font-style:normal'>emergencj) </i>z
niebywale zoonych powiza midzy strukturami w ludzkim mzgu. W tym
znaczeniu ateista - jako zwolennik filozofii naturalizmu - to kto, kto wierzy,
e nie ma nic ponad wiatem o charakterze czysto fizycznym, adnej
nadnaturalnej stwrczej inteligencji niedostpnej naszym zmysom. Ateista jest
te przekonany, e nie istnieje dusza trwajca duej ni ciao i nie ma
adnych cudw - s jedynie zjawiska naturalne, ktrych na razie nie potrafimy
wyjani. Jeeli natykamy si na zjawisko, ktre wydaje si wykracza poza
wiat naturalny, w jego obecnym, dalece niedoskonaym rozumieniu, mamy
nadziej, e pewnego dnia, gdy tylko je lepiej poznamy, zaliczymy je do sfery
naturalnej. Rozpleciona tcza <a style='mso-endnote-id:edn20' href="#_edn20"
name="_ednref20" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[20]</span></span><![endif]></span></span></a> nie traci
nic ze swego pikna...</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wielu - i to
wybitnych - wspczesnych naukowcw gosi pogldy, ktre mona by traktowa
jako przejaw wiary religijnej. Zwyke jednak, jeli przeanalizujemy je nieco
dokadniej, okazuje si, e sprawa nie jest wcale prosta. Tak jest choby w
przypadku Einsteina i Hawkinga. Ale nie tylko - Martin Rees, aktualnie penicy
funkcje Astronoma Krlewskiego i przewodzcy Royal Society, powiedzia mi, e
uczszcza do kocioa jako niewierzcy anglikanin [...] z poczucia lojalnoci
plemiennej". Jego pogldy dalekie s od teizmu, ale jak wielu innych
uczonych Rees podziela w poetycko zabarwiony naturalizm, ktry wyzwala w
ludziach nauki pikno i majestat Wszechwiata. Nie tak dawno, podczas
telewizyjnej dyskusji, prbowaem skoni <i style='mso-bidi-font-style:normal'>mojego
</i>przyjaciela Roberta Winstona, lekarza-poonika i jedn ze znamienitszych
postaci brytyjskiej wsplnoty ydowskiej, by przyzna, e jego judaizm jest
podobnej natury i e tak naprawd nie wierzy w rzeczy nadnaturalne. Niewiele
brakowao, bym swj cel osign, jednak Robert nie odway si na postawienie
kropki nad i" (musz lojalnie zaznaczy, e faktycznie to on
przeprowadza wywiad ze mn, a nie ja z nim). Niemniej, gdy go tak naciskaem,
przyzna, e wiara jest przede wszystkim czym, co pomaga mu uj si w karby i
wie uczciwe, dobre ycie. By moe to prawda, ale przecie nie ma to adnego
zwizku z realnoci nadnaturalnych elementw religii. Jest zreszt wielu
intelektualistw, ktrzy z dum podkrelaj swoj ydowsko i uczestnicz w
ydowskich rytuaach religijnych. By moe kieruje <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>nimi poczucie lojalnoci </i>wobec odwiecznej tradycji albo wobec
pomordowanych bliskich. Niewykluczone jednak, e ich gwnym motywem jest owa
bdna - i w bd wprowadzajca - skonno, by religi" nazywa
panteistyczny zachwyt nad Wszechwiatem, ktry wielu z nas dzieli z bodaj
najwybitniejszym reprezentantem tej postawy, Albertem Einsteinem. Ci ludzie nie
tyle wierz w Boga, ile - pozwol si posuy w tym momencie sformuowaniem
filozofa Daniela Dennetta - wierz w wiar"<a style='mso-endnote-id:edn21'
href="#_edn21" name="_ednref21" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[21]</span></span><![endif]></span></span></a>. Jedn z
najchtniej cytowanych uwag Einsteina jest Nauka bez religii jest uomna,
religia bez nauki jest lepa" <a style='mso-endnote-id:edn22'
href="#_edn22" name="_ednref22" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[22]</span></span><![endif]></span></span></a>. Ale
Einstein przy innej okazji napisa:</span></p>
</div>
<span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'><br clear=all
style='page-break-before:always;mso-break-type:section-break'>
</span>
<div class=Section5>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>To oczywicie kamstwo, co czytaa o mojej religijnoci;
kamstwo, ktre jest raz po raz powtarzane. Nie wierz w osobowego Boga i
zawsze otwarcie si do tego przyznawaem. Gdybym jednak musia znale w sobie
co, co miaoby aspekt religijny, to byaby to bezgraniczna fascynacja
struktur wiata, jak ukazuje nam nauka<a style='mso-endnote-id:edn23'
href="#_edn23" name="_ednref23" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[23]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Czy to oznacza,
e Einstein by czowiekiem, ktrego nurtoway wewntrzne sprzecznoci? Czyby
kada strona sporu moga sobie wybra z jego spucizny to, co jej odpowiada?
Nie! Po prostu dla Einsteina sowo religia" znaczyo co zupenie innego,
ni si potocznie rozumie. Poniej zajm si wanie tym rozrnieniem miedzy
religi jako wiar w byt nadnaturalny a religi w ujciu Einsteinowskim. I
prosz pamita, e gdy pisz o Bogu urojonym", odnosz si wycznie do
boskoci nadnaturalnej.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oto gar
kolejnych cytatw z Einsteina, ktre daj pojcie o jego religii:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Jestem gboko wierzcym ateist. [...] Jest to poniekd
zupenie nowy rodzaj religii <a style='mso-endnote-id:edn24' href="#_edn24"
name="_ednref24" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[24]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Nigdy nie przypisywaem Przyrodzie celowoci, zamiarw ani
jakichkolwiek innych cech, ktre mona by uzna za antropomorficzne. Widz
przede wszystkim jej wspania struktur, ktr pojmujemy w bardzo ograniczonym
stopniu, a ktra z koniecznoci wywouje u kadego mylcego czowieka poczucie
znikomoci. Stanowi to icie religijne przeycie, ktre wszake nie ma nic
wsplnego z mistycyzmem <a style='mso-endnote-id:edn25' href="#_edn25"
name="_ednref25" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[25]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Koncepcja osobowego Boga jest mi zupenie obca i uwaam j wrcz za naiwn <a
style='mso-endnote-id:edn26' href="#_edn26" name="_ednref26" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[26]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Po mierci
Einsteina wielu apologetw religii usiowao przedstawia tego wielkiego
uczonego jako opowiadajcego si po ich stronie (nadal prbuj i skdind mona
ich zrozumie). Za ycia postrzegano go jednak zupenie inaczej. W roku 1940
Einstein opublikowa synny artyku, w ktrym wyjania, co chcia powiedzie,
stwierdzajc: nie wierz w osobowego Boga". Ta jego publiczna wypowied
(i inne utrzymane w tym duchu) wywoaa bardzo gwatown reakcj, zwaszcza ze
strony religijnych fanatykw. Zachowao si wiele nadesanych wwczas listw, z
ktrych wikszo zawieraa aluzje do ydowskiego pochodzenia Einsteina.
Ponisze cytaty zaczerpnem z ksiki <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Einstein
and Religion </i>Maxa Jammera (skd pochodzi rwnie wikszo cytowanych
przeze mnie wypowiedzi samego Einsteina na temat religii). Tak wic
rzymskokatolicki biskup Kansas City napisa, co nastpuje: To smutne, gdy
patrzy si, jak kto, kto wywodzi si z ludu Starego Testamentu i jego nauki,
odrzuca wielk tradycj swojej rasy". Inny katolicki duchowny wtrowa:
Nie ma innego Boga ni Bg osobowy [...] Einstein nie wie, o czym mwi. Myli
si w zupenoci. Niektrzy ludzie sdz, e skoro osignli wysok biego w
pewnej dziedzinie, daje im to prawo do wyraania opinii we wszystkich
pozostaych". Zaiste - pojmowanie religii jako <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>dziedziny, </i>o ktrej mog si wypowiada wycznie <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>biegli eksperci, </i>to oryginalny osd.
Mona by si zaoy, e duchowny w, chcc zakwestionowa istnienie wrek, nie
udaby si po ekspertyz do specjalisty w zakresie ksztatu i barw skrzyde
wrki. Tymczasem i on, i biskup uznali, e Einstein, nie majc teologicznego
przygotowania, nie moe poj idei Boga. On jednak rozumia j doskonale i
dlatego negowa jego istnienie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pewien
katolicki prawnik pracujcy na rzecz jednej ze wsplnot ekumenicznych napisa
do Einsteina:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:1.0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:1.0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Z najgbszym alem przyjlimy paskie
owiadczenie [...] w ktrym omiesza pan ide osobowego Boga. Nic w cigu
ostatnich dziesiciu lat tak silnie jak paska wypowied nie przyczynio si do
wzbudzenia w ludziach przekonania, e Hitler mia nieco racji, dc do
wygnania ydw z Niemiec. Uznajc paskie prawo do korzystania z wolnoci
sowa, czuj si w obowizku stwierdzi, e poprzez swoje wypowiedzi staje si
pan powanym zagroeniem dla porzdku publicznego w Ameryce.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Z kolei rabin
Nowego Jorku owiadczy: Pan Einstein jest bez wtpienia wielkim uczonym, ale
jego pogldy religijne s gboko sprzeczne z judaizmem". Ale"?
Ale?!" Dlaczego nie i"?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>List od
przewodniczcego towarzystwa historycznego z New Jersey tak dobitnie ilustruje
sabo religijnego umysu, e warto go przeczyta co najmniej dwukrotnie:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:1.0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:1.0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Szanujemy pask wiedz, doktorze
Einstein, lecz jest jedna rzecz, ktrej najwyraniej pan si dotd nie poj -
Bg jest duchem i nie sposb go wykry za pomoc mikroskopu czy teleskopu, tak
samo, jak nie odnajdziemy ludzkich myli ani emocji, badajc mzg. Wszyscy
wiedz, e religia opiera si na Wierze, nie na wiedzy. Zapewne kady mylcy czowiek
przeywa czasem chwile religijnego zwtpienia. Moja wiara te niejednokrotnie
saba. Nigdy jednak nikomu nie zdradziem mych duchowych wtpliwoci, a to z
dwch powodw: (1) obawiaem si, i samym napomkniciem o nich mgbym
zniszczy ycie i pozbawi nadziei blini istot; (2) zgadzam si z
przeczytanym niegdy zdaniem: May to czowiek, ktry niszczy wiar w
innym". [...]</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Mam nadziej, doktorze Einstein, e zosta pan bdnie
zacytowany i e pewnego dnia powie Pan co znacznie przyjemniejszego tym
rzeszom Amerykanw, ktre chciayby pana szanowa.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>C za
przeraajca szczero! Zdanie w zdanie ocieka wprost moralnym i intelektualnym
tchrzostwem!</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mniej aosny -
cho jeszcze bardziej szokujcy - by list od zaoyciela Calvary Tabernacle
Association z Oklahomy:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Profesorze Einstein. Wierz, e kady chrzecijanin w
Ameryce ma panu tylko jedn rzecz do powiedzenia: Nie porzucimy wiary w
naszego Boga i w Jego Syna Jezusa Chrystusa i wzywamy ci, skoro nie wierzysz w
Boga tego narodu, by wrci tam, skd przybye!".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:1.0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:1.0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Dotychczas czyniem wszystko, co w mej
mocy, by by bogosawiestwem dla ludu Izraela, ale teraz pojawie si ty i
jednym chlapniciem swego blunierczego jzyka uczynie tyle szkody swojemu
ludowi, e wysiki wszystkich miujcych plemi Izraela chrzecijan, ktrzy
pracuj nad tym, by wymie antysemityzm z tego kraju, poszy na marne.
Profesorze Einstein! Amerykascy chrzecijanie mog powiedzie panu tylko
jedno: Zabieraj sw szalon, faszyw teori ewolucji i wracaj do Niemiec,
skd przyjechae, albo zaprzesta prb podwaania naszej wiary - wiary narodu,
ktry przyj ci, gdy wygnano ci z twojej ojczystej ziemi!".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Cytowani
powyej teistyczni krytycy Einsteina w jednym mieli cakowit racj - wielki
uczony na pewno nie by jednym z nich. Einstein by wprost oburzony, ilekro
kto sugerowa mu, e jest teist. Czyby wic by deist, jak Wolter lub
Diderot? A moe panteist jak Spinoza, do ktrego filozofii odnosi si zreszt
z wielkim szacunkiem (Wierz w Boga Spinozy, przejawiajcego si w harmonii
wszystkiego, co istnieje, a nie w Boga, ktry zajmowaby si losem i uczynkami
kadego czowieka" <a style='mso-endnote-id:edn27' href="#_edn27"
name="_ednref27" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[27]</span></span><![endif]></span></span></a>).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zajmijmy si
wic przez chwil kwestiami terminologicznymi. Teista wierzy, e istnieje
nadnaturalna inteligencja; byt, ktry oprcz swego najwaniejszego dziea,
jakim byo stworzenie wiata, wci pozostaje w tym wiecie immanentnie obecny,
nadzorujc i wyznaczajc losy stworzonych przez siebie istot. Na og w
teistycznych systemach wierze bstwo bezporednio uczestniczy w yciu ludzi.
Odpowiada na mody, wybacza grzechy lub je karze, poprzez cuda ingeruje w bieg
ludzkich spraw, ocenia dobro i zo naszych uczynkw, wiedzc zawsze, kiedy je
popeniamy (a nawet, kiedy tylko <i style='mso-bidi-font-style:normal'>mylimy </i>o
tym, by je popeni). Deista co prawda take wierzy w nadprzyrodzony
inteligentny byt, ale przyjmuje, e jego aktywno w zasadzie ograniczya si
do ustanowienia praw rzdzcych wiatem. Bg deisty nie ingeruje w bieg
ziemskich spraw, a ju na pewno nie przejmuje si jako szczeglnie ludzkimi
problemami. Panteista nie wierzy w ogle w jakiegokolwiek Boga, w jakikolwiek
nadprzyrodzony byt. Dla niego Bg jest synonimem Natury, Wszechwiata, czy
wreszcie praw nimi rzdzcych; pojciem pozbawionym wszelkich nadnaturalnych
konotacji. Rnica midzy deistami a teistami polega na tym, i Bg tych
pierwszych nie wysuchuje modlitw, nie zajmuje si grzechami ani wyznaniami
winy, nie czyta w naszych mylach i nie ingeruje w bieg ziemskich spraw poprzez
arbitralnie dokonywane cudy. Natomiast od panteistw deici rni si tym, e
ich Bg pozostaje jednak jak odrbn inteligencj o wymiarze kosmicznym, nie
za - do czego w zasadzie sprowadza si panteizm - poetyck metafor czy
synonimem praw rzdzcych Wszechwiatem. Panteizm to w gruncie rzeczy taki
nieco podrasowany ateizm, podczas gdy deizm to rozwodniony teizm.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mamy wszelkie
powody, by uwaa synne <i style='mso-bidi-font-style:normal'>bon moty </i>Einsteina,
jak Pan Bg jest wyrafinowany, ale nie zoliwy", Pan Bg nie gra z nami
w koci", Czy Bg, stwarzajc Wszechwiat, mia jaki wybr?", za
wypowiedzi panteistyczne; nie deistyczne, a ju na pewno nie teistyczne. Pan
Bg nie gra z nami w koci" oznacza tylko tyle, e losowo nie moe by
zasad wszechrzeczy; pytanie, czy Bg mia jaki wybr, tworzc Wszechwiat, to
po prostu pytanie o to, czy pocztek Wszechwiata mg wyglda inaczej. Bg
Einsteina to swoista poetycka metafora. Podobnie jak Bg Stephena Hawkinga oraz
wikszoci fizykw, ktrym zdarza si od czasu do czasu odwoywa do
religijnych metafor. Paul Davies w ksice <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Plan
Stwrcy <a style='mso-endnote-id:edn28' href="#_edn28" name="_ednref28" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><b style='mso-bidi-font-weight:normal'><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[28]</span></b></span><![endif]></span></span></a>
</i>lokuje si gdzie pomidzy einsteinowskim panteizmem a do nieokrelonym
deizmem - za co zreszt uhonorowany zosta Nagrod Templetona (jest to znaczna
suma pienidzy, ktr Fundacja Templetona co roku przyznaje tym naukowcom,
ktrzy gotowi s powiedzie co dobrego o religii).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pozwol sobie
moe podsumowa einsteinowsk religi jeszcze jednym cytatem z samego
Einsteina: Poczucie, e ponad wszystkim, czego moemy dowiadcza, jest te
co, czego nasze umysy nie potrafi ogarn, czego pikno i subtelno nie
ukazuje si nam bezporednio i co z trudem poddaje si refleksji, jest
religijnoci. W tym sensie jestem czowiekiem religijnym". W takim sensie
ja rwnie jestem czowiekiem religijnym, z tym jedynie zastrzeeniem, e
czego nasze umysy nie potrafi ogarn" nie musi oznacza, i pozostanie
to na zawsze niepojte". Wol jednak nie nazywa tego religijnoci, gdy
byoby to mylce. Wicej, byoby to szkodliwe, jako e dla olbrzymiej
wikszoci ludzi religijny" oznacza nadprzyrodzony". Doskonale
wyrazi to Carl Sagan: [...] jeli pod pojciem Boga" rozumie zestaw
praw fizycznych, ktre rzdz Wszechwiatem, to taki Bg bez wtpienia
istnieje, ale trudno uzna go za emocjonalnie satysfakcjonujcego [...]
Przecie nie ma sensu modli si do prawa grawitacji".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zabawne, ale
podobne zdanie pado kiedy z ust wielebnego dr. Fultona J. Sheena, profesora
Catholic University of America, a to w ramach bezpardonowego ataku na
Einsteina, rozptanego w 1940 roku po opublikowaniu artykuu, w ktrym zakwestionowa
on ide osobowego Boga. Sheen tonem penym sarkazmu spyta wwczas, czy
ktokolwiek byby gotw odda ycie za Drog Mleczn. Najwyraniej by wicie
przekonany, e argument ten przemawia przeciwko, a nie za Einsteinem, gdy
nastpnie doda: W kosmicznej religii pana Einsteina jest w zasadzie jeden
jedyny bd - niepotrzebnie umieci on liter s w rodku sowa".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pogldy
Einsteina oczywicie trudno uzna za komiczne, wolabym jednak, by fizycy nie
naduywali sowa Bg" w jego metaforycznym sensie. Oczywicie,
metaforycznego i panteistycznego Boga fizykw dziel lata wietlne od
czytajcego w ludzkich mylach, karzcego za grzechy, wysuchujcego modlitw i
czynicego cuda Boga ksiy, muw i rabinw (jak i Boga w potocznym
rozumieniu). Niemniej wiadome zacieranie rnicy midzy tymi pojciami
naleaoby, moim zdaniem, traktowa jako akt zdrady intelektualnych standardw.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723622"></a><a name="_Toc184498943"></a><a
name="_Toc184498469"></a><a name="_Toc184498096"></a><a name="_Toc184497784"></a><a
name="_Toc184497342"></a><a name="_Toc184496633"></a><a name="_Toc184496088"></a><a
name="_Toc184495602"><span style='mso-bookmark:_Toc184496088'><span
style='mso-bookmark:_Toc184496633'><span style='mso-bookmark:_Toc184497342'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497784'><span style='mso-bookmark:_Toc184498096'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498469'><span style='mso-bookmark:_Toc184498943'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723622'>Niezasuony szacunek</span></span></span></span></span></span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Bg
urojony" w tytule mojej ksiki nie odnosi si do Boga Einsteina lub
innych ludzi nauki, na ktrych powoywaem si w poprzednim podrozdziale.
Wanie dlatego musiaem zacz od odrnienia religijnoci typu
einsteinowskiego, by zwrci uwag, e czsto jest ona bezzasadnie przywoywana
w dyskusjach, a mao kto zdaje sobie spraw, na czym faktycznie polega.
Zaatwiwszy definitywnie t spraw, od tej chwili zajmowa si bd wycznie
bogami <i style='mso-bidi-font-style:normal'>nadnaturalnymi, </i>spord nich
za najlepiej znany wikszoci moich czytelnikw jest bez wtpienia Jahwe, Bg
Starego Testamentu. Zaraz do niego przejdziemy, lecz nim zakocz ten
wprowadzajcy rozdzia, musz wyjani jeszcze jedn rzecz, ktra mogaby
utrudnia waciwy odbir caej ksiki. To kwestia wraliwoci na uczucia
drugiego czowieka. Wierzcy czytelnicy mog si poczu uraeni moim wywodem i
uzna, e nie traktuj z naleytym <i style='mso-bidi-font-style:normal'>szacunkiem
</i>ich najbardziej osobistych przekona (lub przekona innych). Szkoda, gdyby
z tego wzgldu ktokolwiek zrezygnowa z dalszej lektury, chciabym wic ju na
wstpie postawi spraw jasno. Ot w naszym spoeczestwie powszechnie
(rwnie przez niewierzcych) akceptowany jest pogld, i przekonania religijne
to domena szczeglnie draliwa, wic naley je chroni grubym murem wymuszonego
szacunku; e przysuguje im nadzwyczajny immunitet niewystpujcy w adnej
innej sferze ycia spoecznego. Tu przed mierci Douglas Adams tak wietnie
wyrazi to podczas zaimprowizowanego wystpienia w Cambridge, e nigdy nie mog
si powstrzyma si, by go nie zacytowa:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:1.0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:1.0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Religia [...] ma w swoim centrum idee,
ktre nazywamy witymi, uwiconymi albo podobnie. [...] tak naprawd oznacza
ona Oto idea albo pogld, o ktrym nie wolno ci mwi nic zego; po prostu nie
wolno. Dlaczego nie? Bo nie!". Jeeli kto gosuje na parti, ktrej
jeste przeciwny, moesz kci si z nim ile chcesz; wszyscy mog si kci,
ale nikt nie poczuje si dotknity. Jeeli kto uwaa, e naley podnie albo
zmniejszy podatki, wolno ci si na ten temat spiera, jeli jednak kto powie:
Nie wolno mi w sobot wczy wiata", mwisz: wietnie, szanuj
to". Co dziwne, nawet mwic to, zastanawiam si, czy jest na sali jaki
ortodoksyjny yd, ktry moe poczu si obraony moimi sowami, a podczas
wysuwania innych argumentw nie wpado mi do gowy zastanawia si, czy jest
kto z lewego skrzyda albo kto z prawego skrzyda [...].</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:1.0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:1.0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Dlaczego cakiem uzasadnione jest
popieranie Partii Pracy albo Partii Konserwatywnej, Republikanw albo
Demokratw, wyznawanie tego czy innego modelu gospodarki, wiara w Macintosha
zamiast w Windows, a posiadanie opinii o tym, jak zacz si wiat, kto
stworzy Wszechwiat nie - bo to wite? [...] Przyzwyczailimy si nie
kwestionowa idei religijnych, bardzo jednak interesujce, jakie poruszenie
wywouje Richard, kiedy to robi. Wszyscy dostaj szau, poniewa nie wolno
podobnych rzeczy mwi. Jeli jednak spojrze racjonalnie, nie ma adnego
powodu, dlaczego idee religijne nie powinny by tak samo przedmiotem dyskusji,
jak wszelkie inne. Poza tym, e jako wszyscy zaakceptowalimy, i nie powinno
si tego robi<sup> <a style='mso-endnote-id:edn29' href="#_edn29"
name="_ednref29" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[29]</span></span><![endif]></span></span></a></sup>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oto jeden z
przykadw zdecydowanie nadmiernego szacunku, jaki nasze spoeczestwo ywi
wobec religii, dotykajcy zreszt bardzo istotnej sfery ycia. Ot wci
najatwiej unikn powoania do wojska, powoujc si na przekonania religijne.
Czowiek moe by wybitnym filozofem moralnoci, autorem nagradzanej rozprawy o
okruciestwach wojny, a i tak przed komisj poborow bdzie si musia gsto
tumaczy, dlaczego to sumienie nie pozwala mu zabija. Tymczasem wystarczy, e
kto powie, e jedno (jeszcze lepiej oboje) z jego rodzicw byli kwakrami, i ma
spraw z gowy. I zupenie nieistotne, czy potrafi w ogle przekonujco
uzasadni swoje pacyfistyczne pogldy. Ba! Moe nie mie zielonego pojcia o
kwakryzmie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Na przeciwnym
kracu natomiast mamy z kolei podszyt tchrzostwem niech do nazywania rzeczy
po - religijnym - imieniu, gdy mowa o stronach konfliktw zbrojnych. W Irlandii
Pnocnej eufemistycznie mwimy o nacjonalistach" i lojalistach",
zamiast wprost o katolikach i protestantach. Sam termin religia" jest
praktycznie nieobecny w relacjonowaniu tego konfliktu - nie ma wojny
religijnej, s tylko starcia midzy spoecznociami". Po
angloamerykaskiej inwazji z 2003 roku Irak sta si aren sekciarskiej wojny
domowej midzy dwoma odamami islamu - sunnitami i szyitami. Jak nic, konflikt
o podou czysto religijnym! A wemy na przykad Independent" z 20 maja
2006 roku i na pierwszej stronie (w nagwku i w treci artykuu) przeczytamy o
czystkach etnicznych". Przecie w tym kontekcie etniczny" to
oczywisty eufemizm. To, co obserwujemy w Iraku, to niewtpliwie czystki
religijne. Podobnie byo w przypadku powszechnego uywania okrelenia czystki
etniczne" w odniesieniu do byej Jugosawii - chodzio o czystki
religijne, w ktrych udzia brali prawosawni Serbowie, katoliccy Chorwaci i
muzumascy Boniacy<a style='mso-endnote-id:edn30' href="#_edn30"
name="_ednref30" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[30]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ju wczeniej
zwracaem uwag na bezzasadne uprzywilejowanie religii w publicznych dyskusjach
nad kwestiami etycznymi, toczonych tak w mediach, jak i na szczeblu rzdowym<a
style='mso-endnote-id:edn31' href="#_edn31" name="_ednref31" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[31]</span></span><![endif]></span></span></a>. Gdy
tylko wystpi jakie kontrowersje zwizane z moralnoci seksualn bd z
kwestiami reprodukcyjnymi, mona si w lepo zaoy, e w przernych wanych
komisjach zasid reprezentanci wszelkich moliwych wyzna religijnych i oni
bd si te przede wszystkim wypowiada w radiowych czy telewizyjnych panelach.
Oczywicie nie postuluj, bymy, sprzeniewierzajc si wasnym wartociom, w
jakikolwiek sposb ograniczali swobod wypowiedzi tych ludzi. Tylko dlaczego
jak jeden m ustawiamy si do nich w kolejce, jak gdyby mieli w tych sprawach
wicej do powiedzenia ni filozofowie moralnoci, prawnicy specjalizujcy si
wproblematyce rodzinnej czy te lekarze.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>A oto kolejny -
aberracyjny wrcz - przykad uprzywilejowania religii. <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>21 lutego </i>2006 roku Sd Najwyszy Stanw Zjednoczonych, powoujc
si na amerykask konstytucj, zadecydowa, e czonkw pewnej kongregacji
religijnej ze stanu Nowy Meksyk nie dotyczy prawo, ktremu bezwzgldnie
podlegaj wszyscy inni amerykascy obywatele, a mianowicie zakaz przyjmowania
rodkw halucynogennych<a style='mso-endnote-id:edn32' href="#_edn32"
name="_ednref32" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[32]</span></span><![endif]></span></span></a>. Ot
musimy wiedzie, e wyznawcy kocioa Centro Espirita Beneficiente Uniao do
Vegetal wierz, i osigaj kontakt z Bogiem jedynie po napiciu si rytualnego
naparu (herbatki") zwanego <i style='mso-bidi-font-style:normal'>ayahuasca,
</i>ktry zawiera zakazany zwizek halucynogenny - dimetylotryptamin. Warto
zauway, e dla sdu wystarczajce byo, i ci ludzie <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>wierz, </i>e rodek ten wprowadza ich w stan wyszej wiadomoci. Nie
musieli przedstawia na to adnych dowodw. Z kolei istnieje mnstwo dowodw,
e marihuana skutecznie eliminuje mdoci i inne przykre odczucia wystpujce u
chorych na raka poddanych chemioterapii. Jednake rok wczeniej, w 2005, tene
sam Sd Najwyszy, rwnie powoujc si na konstytucj, uzna, e pacjenci
zaywajcy marihuan w celach leczniczych maj by cigani na mocy prawa
federalnego (i to nawet w tych nielicznych stanach, gdzie terapia taka bya
wczeniej uznawana za legaln). Religia zawsze gr! Czy mona sobie wyobrazi,
by jaki sd da wiar na przykad stowarzyszeniu mionikw sztuki, e ich
zdaniem halucynogeny pomagaj zrozumie malarstwo impresjonistyczne czy dziea
surrealistw. Tymczasem gdy z takim roszczeniem wystpuje Koci, znajduje
posuch nawet w Sdzie Najwyszym. Oto potga religii jako magicznego klucza
otwierajcego wszystkie drzwi.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Siedemnacie
at temu byem jednym z trzydziestu szeciu pisarzy i artystw, do ktrych New
Statesman" zwrci si z prob o napisanie apelu w obronie wybitnego
pisarza Salmana Rushdiego<a style='mso-endnote-id:edn33' href="#_edn33"
name="_ednref33" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[33]</span></span><![endif]></span></span></a>, ktry za
napisanie powieci oboony zosta przez imamw fatw, co faktycznie oznaczao
wyrok mierci. Rozsierdzony wyrazami zrozumienia" dla uraonych"
uczu jakoby skrzywdzonych" mahometan, jakie czsto paday wwczas ze
strony przywdcw chrzecijaskich, a nawet niektrych wieckich autorytetw,
uyem nastpujcej analogii:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:1.0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:1.0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Gdyby rzecznicy apartheidu mieli do
oleju w gowie, powinni stwierdzi - o ile mi wiadomo, byoby to twierdzenie
prawdziwe - e zgoda na mieszanie si ras jest sprzeczna z ich religi. Ich
oponenci w znakomitej wikszoci pooyliby wwczas uszy po sobie. I nie przyjmuj
do wiadomoci, e jest to z mojej strony nieuczciwy argument, bo przecie
apartheid nie ma adnych racjonalnych podstaw. Wszak sednem religii jest
wanie niezaleno od racjonalnego osdu, to ona sama jest rdem wasnej
potgi i chway. Od wszystkich innych wymaga si przedstawienia silnych
argumentw na obron swoich przesdw, ale gdy tylko poprosimy osob wierzc,
by sprbowaa jako uzasadni sw wiar, z miejsca okae si, e oto
naruszylimy jej wolno religijn".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie zdawaem
sobie wwczas sprawy, e z czym podobnym spotyka si te bdziemy w XXI
wieku. Los Angeles Times" z 10 kwietnia 2006 roku informuje, e na wielu
amerykaskich kampusach grupy chrzecijaskich studentw pozywaj do sdu
wadze swoich uczelni za wprowadzanie przepisw antydyskryminacyjnych, w tym
zakazu przeladowania i obraania homoseksualistw. Zreszt nie tylko studenci
- w 2004 roku James Nixon, dwunastolatek z Ohio, uzyska sdow zgod na
przychodzenie do szkoy w T-shircie z napisem Homoseksualizm to grzech, islam
to kamstwo, aborcja to morderstwo. Biae jest biae, a czarne jest
czarne"<a style='mso-endnote-id:edn34' href="#_edn34" name="_ednref34"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[34]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Wczeniej szkoa zakazaa mu noszenia tego podkoszulka, ale wtedy rodzice
pozwali dyrekcj szkoy do sdu. Gdyby w swojej skardze powoali si na wolno
sowa, jak gwarantuje pierwsza poprawka do amerykaskiej konstytucji, proces
dotyczyby kwestii sumienia. Nie zrobili tego - prawnicy Nixonw odwoali si
do konstytucyjnie zagwarantowanej wolnoci <i style='mso-bidi-font-style:normal'>wyznania.
</i>Ich uwieczony sukcesem pozew uzyska pene poparcie Alliance Defense Fund
of Arizona, organizacji, ktra deklaruje jako swj cel wspieranie prawnej
batalii o wolno religijn".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wielebny Rick
Scarborough, ktry osobicie zaangaowa si w wiele podobnych spraw
wytaczanych przez chrzecijan dajcych uznania religii jako prawnej podstawy
dyskryminacji homoseksualistw (i innych grup), okreli t fal pozww mianem
XXI-wiecznej kampanii na rzecz praw czowieka": chrzecijanie upominaj
si o swe prawo do bycia chrzecijaninem"<a style='mso-endnote-id:edn35'
href="#_edn35" name="_ednref35" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[35]</span></span><![endif]></span></span></a>. Wyjani
raz jeszcze - gdyby ci ludzie upominali si o prawo do wolnoci wypowiedzi,
pewnie, acz, nie ukrywam, e z ociganiem, stanbym po ich stronie. Ale im
chodzi o co zupenie innego. Prawo do bycia chrzecijaninem" to dla nich
prawo do wtykania nosa w prywatne ycie innych ludzi. Pozew o uznanie prawa do
dyskryminowania homoseksualistw zoony by jako skarga na rzekom
dyskryminacj na tle wyznaniowym. I amerykaski system prawny to dopuszcza!
Nikt wiele nie zdziaa, mwic: Nie moesz mi zabroni obraania
homoseksualistw, bo to narusza moj wolno przesdw", ale jeli tylko
stwierdzi, e narusza to jego wolno wyznania... Zgadnijcie, co si stanie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;tab-stops:7.9pt;background:white'><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>I
znw okae si, e religia ma moc niemal magiczn.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pozwol sobie
zakoczy ten rozdzia opisem konkretnego przypadku, ktry wymownie ilustruje
zdecydowanie nadmierny respekt, jakim obdarzamy religi; znacznie
przewyszajcy szacunek, jaki winnimy okazywa innym ludziom i ich sprawom.
Caa afera wybucha w lutym 2006 roku. We wrzeniu poprzedniego roku duska
gazeta Jyllands-Posten" opublikowaa dwanacie karykatur proroka
Mahometa. Przez trzy bite miesice niewielka grupka mieszkajcych na stae w
Danii muzumanw (pod wodz dwch imamw, ktrzy kiedy uzyskali w tym kraju
azyl<a style='mso-endnote-id:edn36' href="#_edn36" name="_ednref36" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[36]</span></span><![endif]></span></span></a>) wytrwale
i systematycznie dokadaa wszelkich stara, by wzbudzi wite
oburzenie" wyznawcw islamu na caym wiecie. Pod koniec 2005 roku owi
niegodziwi azylanci udali si w podr do Egiptu, wiozc ze sob kompletne <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>dossier, </i>ktre nastpnie zostao
skopiowane i rozkolportowane po wszystkich krajach islamskich, w tym - co
odegrao istotn rol - w Indonezji. Owo <i style='mso-bidi-font-style:normal'>dossier
</i>zawierao ca mas kompletnie faszywych informacji, na przykad o
rzekomym przeladowaniu muzumanw w Danii, czy te (co ju byo w peni
wiadom manipulacj), e Jyllands-Posten" to gazeta rzdowa. Byy w nim
reprodukcje nie tylko dwunastu karykatur, ktre duska gazeta opublikowaa
kilka miesicy wczeniej, ale i trzy inne wizerunki, niewiadomego pochodzenia,
ale na pewno niemajce najmniejszego zwizku z Dani. W odrnieniu od oryginalnych
obrazkw, te trzy dodatkowe rzeczywicie byy obraliwe - a raczej byyby,
gdyby, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>co </i>twierdzia islamska
propaganda, faktycznie przedstawiay Mahometa. Najwiksze szkody poczyni jeden
z nich, nawet nie rysunek, lecz przefaksowana fotografia brodatego mczyzny w
masce o ksztacie wiskiego ryja. Pniej okazao si, e byo to zdjcie
wykonane przez fotoreportera z Associated Press na <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>zorganizowanym </i>podczas jarmarku w jednej z francuskich wiosek
konkursie na najlepsze naladowanie wiskiego kwiku<a style='mso-endnote-id:
edn37' href="#_edn37" name="_ednref37" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[37]</span></span><![endif]></span></span></a>. W kadym
razie fotografia nie miaa absolutnie nic wsplnego ani z prorokiem Mahometem,
ani z islamem, ani z Dani, niemniej muzumascy aktywici podczas swej
obliczonej na wywoanie jak najwikszej awantury wyprawy do Kairu dawali
niedwuznacznie do zrozumienia, e ten zwizek istnieje... Skutki byy do
przewidzenia.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Starannie
prowokowane gniew i oburzenie znalazy sw wybuchow kulminacj w pi miesicy
po opublikowaniu karykatur. Demonstranci w Pakistanie i Indonezji zaczli pali
duskie flagi (zaiste ciekawe, skd je mieli?) i pojawiy si histeryczne
dania, by duski rzd wystosowa oficjalne przeprosiny. (Przeprosiny?! Za co?
Rzd tych karykatur ani nie narysowa, ani nie opublikowa. Duczycy po prostu
yj w kraju, gdzie panuje wolno prasy - ale to wikszoci obywateli krajw
islamskich raczej trudno poj.) Wkrtce potem gazety w Norwegii, Niemczech,
Francji, a nawet w Stanach Zjednoczonych <a style='mso-endnote-id:edn38'
href="#_edn38" name="_ednref38" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[38]</span></span><![endif]></span></span></a> (ale
znamienne, e nie w Wielkiej Brytanii!) przedrukoway oryginalne karykatury w
gecie solidarnoci z Jyllands-Posten", co tylko jeszcze dolao oliwy do
ognia. Ogoszono bojkot duskich towarw, obywatele Danii (a w istocie
wszystkich krajw Zachodu) stali si obiektem fizycznych atakw. W Pakistanie
podpalono chrzecijaskie kocioy (w ogle z Dani, a nawet Europ,
niepowizane). W Libanie zgino dziewi osb, gdy sfanatyzowany motoch
zaatakowa i podpali woski konsulat w Benghazi. German Greer napisa wtedy,
e jedyna rzecz, jak ci ludzie uwielbiaj i potrafi robi, to niszczycielska
anarchia<a style='mso-endnote-id:edn39' href="#_edn39" name="_ednref39" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[39]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pewien
pakistaski imam wyznaczy nagrod w wysokoci miliona dolarw za gow
duskiego rysownika". Nie wiedzia nawet, e rysownikw byo a dwunastu.
Bardzo moliwe zreszt, e nie zdawa sobie te sprawy, e trzy najbardziej
obraliwe wizerunki nie miay nic wsplnego z Jyllands-Posten" (a swoj
drog ciekawe, skd wziby ten milion). W Nigerii muzumanie protestujcy
przeciw duskim karykaturom zaczli podpala chrzecijaskie kocioy i z
maczetami rzucili si na chrzecijaskich przechodniw. Kilku czarnych
Nigeryjczykw zostao rozsiekanych na kawaki. Jednemu chrzecijaninowi
naoono opon, polano benzyn i podpalono. W tym samym czasie demonstracje
odbyway si te na terenie Wielkiej Brytanii. Na zdjciach z tych manifestacji
wida ludzi z transparentami Zabi tych, ktrzy obraaj islam", Europo
- zapacisz za to! Zemsta nadchodzi!" <i style='mso-bidi-font-style:normal'>{Europe
you will pay: Demolition is on its way) </i>i Uci gow kademu, kto obraa
islam". Na szczcie nasi politycy szybko nam wyjanili, e islam jest religi
pokoju i miosierdzia.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ju po
opadniciu gwnej fali zamieszek dziennikarz Andrew Mueller przeprowadzi
wywiad z sir Iqbalem Sacranie<a style='mso-endnote-id:edn40' href="#_edn40"
name="_ednref40" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[40]</span></span><![endif]></span></span></a>,
uchodzcym za najbardziej umiarkowanego spord przywdcw spoecznoci
brytyjskich muzumanw. Moe i jest on umiarkowany jak na standardy islamskie,
ale trudno zapomnie, e gdy Salman Rushdie zosta skazany na mier za
napisanie powieci, sir Iqbal indagowany na t okoliczno owiadczy: Kara
mierci to dla niego za mao!". Jake sromotny zachodzi tu kontrast z jego
poprzednikiem, nieyjcym ju dr. Zakim Badawim - ten odwany czowiek
zaoferowa wwczas Rushdiemu schronienie we wasnym domu. Podczas wywiadu
Sacranie tumaczy Muellerowi, jak bardzo przeja go sprawa duskich
karykatur. Mueller te si nimi przej, ale z innych wzgldw: Martwi mnie ta
absurdalna i zupenie nieproporcjonalna reakcja na kilka niezbyt miesznych
rysunkw opublikowanych w jakiej skandynawskiej gazetce<a style='mso-endnote-id:
edn41' href="#_edn41" name="_ednref41" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[41]</span></span><![endif]></span></span></a>. Moe to
wiadczy, e istotnie [...] islam i Zachd s fundamentalnie odmienne".
Pniej Sacranie chwali brytyjsk pras za nieprzedrukowanie karykatur,
Mueller jednak wyrazi podejrzenie, e ta postawa naszych gazet bya nie tyle
wyrazem troski o uczucia muzumanw, ile wynikaa z obawy przed powybijanymi
oknami".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W dalszej czci
programu Sacranie wyjania, e Osoba Proroka, niech spoczywa w pokoju, jest
otaczana w wiecie muzumaskim tak gbok czci, tak wielk mioci i
uczuciem, e wrcz nie sposb wyrazi tego sowami. To kto wicej ni twoi
rodzice, twoi najblisi, twoje dzieci. To jest nieodczna cz naszej wiary.
A poza tym nauka islamu zakazuje sporzdzania jakichkolwiek wizerunkw
Proroka". Mueller skomentowa t wypowied nastpujco:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:1.0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:1.0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>[Sowa Sacraniego] wskazuj, e wartoci,
jakie gosi islam, uznawane s za waniejsze od wszelkich innych wartoci -
zgodzi si z tym zapewne kady muzumanin, podobnie jak kady wyznawca
jakiejkolwiek innej religii jest przekonany, e jedynie jego wiara jest prawd
i wiatem. Jeeli ludzie chc kocha jakiego kaznodziej z VII wieku bardziej
ni wasn rodzin, wolno im. Ale nie wolno zmusza nikogo innego, by traktowa
co takiego powanie [...].</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Tyle e jeli
kto nie traktuje czego takiego" powanie i nie okazuje naleytego
szacunku", naraa si na fizyczne niebezpieczestwo i to powaniejsze, ni
grozi mogo czowiekowi ze strony jakiejkolwiek religii od czasw
redniowiecza. Mona si oczywicie zastanawia, po co caa ta przemoc, skoro
-jak zauway Mueller - Jeli ktrykolwiek z tych waszych baznw miaby cho
dbo racji, to przecie rysownicy i tak trafi do pieka. Czy to nie
wystarczy? A jeli naprawd uwaacie to za zniewaanie muzumanw, to radz
poczyta raporty Amnesty International dotyczce Syrii czy Arabii
Saudyjskiej".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wielu ludzi
zwrcio rwnie uwag na radykalny kontrast midzy histeryczn reakcj
muzumanw a gotowoci arabskich mediw do publikowania stereotypowych
antysemickich karykatur. wiat obiega na przykad fotografia odzianej w czarn
parand i czarczaf uczestniczki jednej z antyduskich manifestacji w
Pakistanie, ktra dzierya wielki transparent z napisem Niech Bg bogosawi
Hitlera".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W odpowiedzi na
cae to sztucznie rozptane szalestwo porzdne liberalne gazety potpiy
przemoc i deklamoway formuki o wolnoci sowa. Jednoczenie wyraziy
szacunek" i wspczucie" dla muzumanw, ktrzy jakoby bardzo
ucierpieli" z powodu krzywdy" i obrazy", jaka ich dotkna.
Jakie cierpienie? Jaka krzywda? Przecie nikt nikomu nie zada adnego blu,
nie byo najmniejszej przemocy. Wszystko sprowadzao si do kilku kropli
drukarskiej farby w gazecie, o ktrej nikt poza Dani nikt by nigdy nie
usysza, gdyby nie perfidnie sterowana kampania podburzania i siania zamtu.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oczywicie nie
jestem zwolennikiem obraania kogokolwiek dla zasady. Tyle e wci intryguje
mnie i napawa zdumieniem nadmierne uprzywilejowanie religii w naszych skdind
wieckich spoeczestwach. W kocu kady polityk musi pogodzi si z tym, e
jego gba znajdzie si czasem na nawet bardzo zoliwych karykaturach i nikt nie
bdzie wznieca burd w obronie jego dobrego imienia". C takiego jest w
religii, e przyznajemy jej tak wyjtkowy status? Jak uj to H.L. Mencken:
Powinnimy szanowa pogldy religijne naszych blinich, ale tylko w takim
sensie i do takiego stopnia, do jakiego szanujemy czyje przekonanie, e jego
ona jest pikn kobiet, a dzieci s bardzo mdre".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>To wanie owo
niedorzeczne zaoenie, i religii naley si nadzwyczajny szacunek, zmusza
mnie do opatrzenia mojej ksiki pewn wan deklaracj - ot absolutnie nie
jest moim celem obraanie czyichkolwiek uczu, ale nie zamierzam te obchodzi
si z religi w aksamitnych rkawiczkach i stosowa wobec niej jakiejkolwiek
taryfy ulgowej.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'><br clear=all
style='page-break-before:always;mso-break-type:section-break'>
</span>
<div class=Section6>
<h1><a name="_Toc185723623"></a><a name="_Toc184498944"></a><a
name="_Toc184498470"></a><a name="_Toc184498097"></a><a name="_Toc184497785"></a><a
name="_Toc184497343"></a><a name="_Toc184496634"></a><a name="_Toc184496089"></a><a
name="_Toc184495603"></a><a name="_Toc184495440"></a><a name="_Toc184495057"><span
style='mso-bookmark:_Toc184495440'><span style='mso-bookmark:_Toc184495603'><span
style='mso-bookmark:_Toc184496089'><span style='mso-bookmark:_Toc184496634'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497343'><span style='mso-bookmark:_Toc184497785'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498097'><span style='mso-bookmark:_Toc184498470'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498944'><span style='mso-bookmark:_Toc185723623'>Rozdzia
drugi</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><a
name="_Toc184495604"></a><a name="_Toc184495441"></a><a name="_Toc184495058"><span
style='mso-bookmark:_Toc184495441'><span style='mso-bookmark:_Toc184495604'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723623'><span style='mso-bookmark:_Toc184498944'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498470'><span style='mso-bookmark:_Toc184498097'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497785'><span style='mso-bookmark:_Toc184497343'><span
style='mso-bookmark:_Toc184496634'><span style='mso-bookmark:_Toc184496089'><br>
</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span
style='mso-bookmark:_Toc184495058'><span style='mso-bookmark:_Toc184495441'><span
style='mso-bookmark:_Toc184495604'><span style='mso-bookmark:_Toc185723623'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498944'><span style='mso-bookmark:_Toc184498470'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498097'><span style='mso-bookmark:_Toc184497785'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497343'><span style='mso-bookmark:_Toc184496634'><span
style='mso-bookmark:_Toc184496089'><span style='font-weight:normal'>HIPOTEZA
BOGA</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></h1>
<p class=MsoNormal align=right style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;
margin-bottom:6.0pt;margin-left:0cm;text-align:right;text-indent:22.7pt;
background:white'><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span style='font-family:
"Times New Roman";color:#993300'>Religia jednego wieku staje si literack
rozrywk wiekw nastpnych.<br>
</span></i><span style='font-family:"Times New Roman";color:#993300'>Ralph
Waldo Emerson</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Bg Starego
Testamentu to chyba jeden z najmniej sympatycznych bohaterw literackich:
zawistny (i dumny z tego), maostkowy i niesprawiedliwy typ, z mani na punkcie
kontrolowania innych i niezdolny do wybaczania, mciwy i dny krwi zwolennik
czystek etnicznych, mizogin, homofob i rasista, dzieciobjca o skonnociach
ludobjczych (oraz morderca wasnych dzieci przy okazji), nieznony megaloman,
kapryny i zoliwy tyran. Ci z nas, ktrzy od najwczeniejszego dziecistwa
si z nim stykaj, nie dostrzegaj tego horroru. Dopiero bogosawiona
niewiedza stwarza odpowiedni perspektyw. Syn Winstona Churchilla, Randolph,
jako zdoa przetrwa bez znajomoci Pisma a do czasw wojny, a dokadnie do
chwili, gdy jego brat i Evelyn Waugh (ktrzy najwyraniej chcieli spokojnie
pogada) namwili go na szczeglny zakad - na pewno nie zdoa przeczyta caej
Biblii przez jedn noc! Rezultat, niestety, nie by taki, jak oczekiwalimy.
Randolph nigdy wczeniej nie czyta ani kawaka Biblii i teraz lektura
podekscytowaa go niepomiernie. Co chwila odczytywa nam na gos jaki fragment
z komentarzem: Id o zakad, e nie wiedzielicie, e to z Biblii albo z
rechotem przekada kolejn kartk, mamroczc pod nosem: 0 Boe, ale z tego
Boga kawa sukinsyna"<a style='mso-endnote-id:edn42' href="#_edn42"
name="_ednref42" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[42]</span></span><![endif]></span></span></a>. Thomas
Jefferson - bez wtpienia bardziej oczytany - mia podobne odczucia: Bg
Mojesza to istota o strasznym charakterze - okrutna, mciwa, kapryna i
niesprawiedliwa".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oczywicie
byoby wrcz nieuczciwoci atakowa tak atwy cel. Hipotezy Boga nie powinno
si podpiera (ani obala) za pomoc najpaskudniejszej chyba inkarnacji tej
istoty, czyli Jahwe, ani te jego do mdego przeciwiestwa, czyli
chrzecijaskiego sodkiego Jezuska"<a style='mso-endnote-id:edn43'
href="#_edn43" name="_ednref43" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[43]</span></span><![endif]></span></span></a>. Zreszt
ta ciapowata persona wicej ma w sobie z wyobrae swoich wiktoriaskich
wyznawcw ni z samego Chrystusa. (Czy mona sobie wyobrazi sobie co bardziej
ckliwego i nawymiotnego ni synna fraza Christian children all must be /
Mild, obedient, good as he" <a style='mso-endnote-id:edn44' href="#_edn44"
name="_ednref44" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[44]</span></span><![endif]></span></span></a> pani C.F.
Alexander?). Tak wic nie bd tu zajmowa si jakimikolwiek szczeglnymi
kwalifikacjami Jahwe, Jezusa, Allaha, ani adnego innego konkretnego boga,
choby Baala, Zeusa czy Wotana. Sformuuj Hipotez Boga znacznie ostroniej: <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>istnieje nadludzka, nadnaturalna inteligencja,
ktra w zamierzony sposb zaprojektowaa i stworzya Wszechwiat i wszystko, co
w nim istnieje, w tym rwnie nas. </i>Celem mojej ksiki jest obrona
przeciwstawnej opinii: <i style='mso-bidi-font-style:normal'>jakakolwiek
twrcza inteligencja, wystarczajco zoona, by cokolwiek zaprojektowa, moe
powsta wycznie jako produkt kocowy rozbudowanego procesu stopniowej
ewolucji.</i></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Twrcze
inteligencje - jako efekty ewolucji - w sposb oczywisty i konieczny mog
pojawi si we Wszechwiecie do pno, a zatem nie mog by odpowiedzialne za
jego zaprojektowanie. Bg, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>w znaczeniu </i>zdefiniowanym
powyej, jest urojeniem, a jak poka w kolejnych rozdziaach, jest urojeniem
niebezpiecznym.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie powinno
stanowi zaskoczenia, e Hipoteza Boga, jako twierdzenie oparte raczej na
lokalnej tradycji i indywidualnych wiadectwach (objawieniach), pojawia si w
wielu wersjach. Historycy religii uznaj, e istnieje uniwersalny wzorzec
rozwoju od plemiennego animizmu, poprzez politeizm (jaki wyznawali Grecy,
Rzymianie czy wikingowie) po monoteizm - judaizm i jego pochodne:
chrzecijastwo i islam.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723624"></a><a name="_Toc184498945"></a><a
name="_Toc184498471"></a><a name="_Toc184498098"></a><a name="_Toc184497786"></a><a
name="_Toc184497344"></a><a name="_Toc184496635"><span style='mso-bookmark:
_Toc184497344'><span style='mso-bookmark:_Toc184497786'><span style='mso-bookmark:
_Toc184498098'><span style='mso-bookmark:_Toc184498471'><span style='mso-bookmark:
_Toc184498945'><span style='mso-bookmark:_Toc185723624'>Politeizm</span></span></span></span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie jest jasne,
dlaczeg to przejcie od poli- do monoteizmu miaoby by przejawem oczywistego
postpu. Tak si jednak powszechnie przyjmuje - hipoteza ta skonia Ibn
Warraqa, autora ksiki <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Why I Am Not a
Muslim </i>[Dlaczego nie jestem muzumaninem], do stwierdzenia, e, jeeli tak,
to monoteizm skazany jest na redukcj kolejnego boga i tym samym stanie si
ateizmem. Z kolei <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Catholic Encyclopedia, </i>nie
rnicujc niepotrzebnie, odrzuca politeizm i ateizm jednym tchem: Dogmatyczny
ateizm, jako koncepcja wewntrznie sprzeczna, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>de facto </i>nigdy nie zyska znaczcego poparcia. Natomiast politeizm,
jakkolwiek atwo zdobywa popularno wrd mas, nie jest w stanie
usatysfakcjonowa umysu filozofa"<a style='mso-endnote-id:edn45'
href="#_edn45" name="_ednref45" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[45]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jeszcze do
niedawna w monoteistyczny szowinizm by nawet elementem systemu prawnego
Anglii i Szkocji. Kocioy politeistyczne nie miay w tych krajach statusu
umoliwiajcego przekazywanie im zwolnionych od podatku darowizn na dziaalno
charytatywn, podczas gdy akcje dobroczynne promujce religie monoteistyczne
korzystay z wszelkich przywilejw, a co wicej, zwolnione byy z obowizku
bardzo szczegowej sprawozdawczoci, ktry - skdind najzupeniej susznie -
spoczywa na organizacjach wieckich korzystajcych z ulg podatkowych. W pewnym
momencie prbowaem nawet przekona jednego z czonkw szanowanej brytyjskiej
wsplnoty hinduistycznej, e kategorycznie powinni rozpocz akcj
obywatelskiego protestu przeciw tej snobistycznej dyskryminacji politeizmu.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oczywicie o wiele
lepiej byoby w ogle zakaza promowania instytucji religijnych poprzez
szczeglny status podatkowy. Byoby to bardzo korzystne dla spoeczestwa,
zwaszcza w Stanach Zjednoczonych, gdzie ilo wolnych od podatku pienidzy,
wysysanych przez rne kocioy i nabijajcych kabz i tak nieziemsko ju
nadzianym teleewangelistom, wrcz woa o pomst do nieba. Niejaki, <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>nomen omen, </i>Ora Roberts owiadczy raz
swoim widzom, e Bg go zabije, jeli nie zbierze natychmiast omiu milionw
dolarw. Niewiarygodne, ale to podziaao! Osiem milionw! Bez podatku! I bez
nich zreszt Roberts ma si niele, podobnie jak Ora Roberts University w
Tulsie (Oklahoma). Same budynki uczelni warte s ponad wier miliarda dolarw.
Bg zreszt osobicie wzi je w posiadanie z takimi oto sowy: Wychowaj swych
studentw tak, by zawsze syszeli Mj gos, by poszli tam, gdzie Moje wiato
ledwo si tli, gdzie sowa Moje sabo s syszalne, gdzie moc Ma nie jest
jeszcze znana, choby mieli dotrze na najdalsze krace Ziemi. A ich dzieo
przeronie ciebie, i w tym Moja rado".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>A tak na
marginesie - gdyby mj wyimaginowany hinduistyczny znajomy skierowa spraw do
sdu, mgby spokojnie zastosowa znan strategi: Jeli nie moesz ich pobi,
docz do nich". Wystarczyoby owiadczenie, e jego politeizm tak
naprawd jest monoteizmem w przebraniu. Wszak jest tylko jeden Bg- Brahma
Kreator. Wisznu, Bg ycia i Podtrzymania, Siwa, Bg aski i Miosierdzia,
boginie Saraswati, Lakszmi i Parwati (anielskie maonki Brahmy, Wisznu i Siwy),
Bg-so Ganea i setki innych bogw to tylko rne manifestacje i inkarnacje
jedynego Boga.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Chrzecijanie
powinni ciepo przyj tak sofistyk. Wszak w redniowieczu morze atramentu (o
krwi nie wspominajc) wylano, by wyjani tajemnic" Trjcy witej i
zgnie liczne herezje, takie jak choby ariaska. Ariusz z Aleksandrii w IV
wieku naszej ery zaprzeczy konsubstancjonalnoci (czyli identycznoci
substancji, esencji) Chrystusa i Boga. O co w tym chodzi, spytacie zapewne.
Jakiej substancji"? Co to jest ta esencja"? Trudno powiedzie - to
chyba jedyna rozsdna odpowied. Niemniej ta kontrowersja gboko podzielia
chrzecijastwo na prawie cae stulecie, a wreszcie cesarz Konstantyn kaza
spali wszystkie kopie pism Ariusza. Dzielenie wosa na czworo jako geneza
podziaw w chrzecijastwie - to dla teologii rzecz cakiem normalna.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>No bo w kocu
czy my mamy jednego Boga w trzech czciach, czy trzech Bogw w jednym? <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Catholic Encyclopedia </i>autorytatywnie
rozstrzyga za nas ten problem, stwierdzajc:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:1.0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:1.0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Jest tylko jeden Bg w trzech Osobach
Boskich: Ojca, Syna i Ducha witego i kada z tych Osb zachowuje pen
odrbno od pozostaych. Tak wic, zgodnie ze sowami atanazjaskiego wyznania
wiary: Ojciec jest Bogiem, Syn jest Bogiem i Duch wity jest Bogiem, lecz nie
s oni trzema Bogami, lecz jednym Bogiem.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>(bez wtpienia
fragment ten stanowi arcydzieo teologicznego rozumowania i rozwiewa wszelkie
wtpliwoci). Na wypadek, gdyby jednak co jeszcze byo niezrozumiae, <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Encyclopedia </i>cytuje dalej teologa z III
w, w Grzegorza Cudotwrc:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:1.0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:1.0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>W Trjcy nie ma nic stworzonego, nic
suebnego, nic dodanego, czego by przedtem nie byo, a dopiero pniej
przybyo. Tak wic nigdy nie brakowao Ojcu Syna, ani Synowi Ducha, ale zawsze
ta sama Trjca nieodwracalna i nieodmienna <a style='mso-endnote-id:edn46'
href="#_edn46" name="_ednref46" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[46]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie wiem, jakim
cudom w. Grzegorz zawdzicza swj przydomek, ale na pewno nie byy to cuda
uczciwej i klarownej argumentacji. Ten cytat stanowi jednak doskona
ilustracj obskurantyzmu teologii, ktra-w odrnieniu od nauk cisych i
wikszoci innych dziedzin nauki - praktycznie nie rozwina si po wieku
XVIII. Thomas Jefferson (jak czsto) mia racj, gdy stwierdzi: Wydrwienie to
jedyna bro, jak przeciwstawi moemy niezrozumiaym, mtnym pogldom. Dowolna
idea musi mie nadany wyrany ksztat, by rozum mg si z ni zmierzy, a
aden czowiek nigdy nie sformuowa jasno idei Trjcy witej. To jaka
abrakadabra, stworzona przez szarlatanw mienicych si kapanami Jezusa".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W tym miejscu
nie mog pomin jeszcze jednej kwestii. Ot chciabym zwrci uwag
czytelnikw na t wynios i aroganck pewno siebie, z jak formuowane s
najrniejsze religijne sdy, na ich olbrzymi szczegowo i to w sprawach, w
ktrych nie ma - i by nie moe - adnych dowodw. Moe to wanie dlatego, i
nie mona dowie opinii teologicznych, wszelkie, najdrobniejsze nawet rnice
zda prowadz do wybuchw tak wielkiej wrogoci, zwaszcza za tyczy to - o
czym wiadcz chociaby losy herezji ariaskiej - odmiennoci sdw o naturze
Trjcy witej.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jefferson drwi
sobie z doktryny, jak to okreli, trzech Bogw", przy okazji krytyki
kalwinizmu. Tymczasem jeszcze dalej w tym nawracajcym flircie z politeizmem
poszed Koci rzymskokatolicki, tu mamy ju wrcz inflacj boskoci. Do
Trjcy docza bowiem Maria, Krlowa Niebieska", bogini w kadym aspekcie
poza samym mianem, ktra, choby jako adresatka modlitw, niewiele ustpuje
samemu Panu Bogu. Panteon powiksza te caa ogromna rzesza witych, ktrych
moc wstawiennicza czyni niemal pbogami, jako e zdaniem wiernych (i samego
Kocioa) warto si zwraca do nich o pomoc w ramach przypisanych im
specjalizacji. W witrynie Catholic Community Forum" potrzebujcy mog
znale list 5120 witych<a style='mso-endnote-id:edn47' href="#_edn47"
name="_ednref47" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[47]</span></span><![endif]></span></span></a> i
przyporzdkowane im domeny. List otwiera wity Afron, patron stranikw
wiziennych, zamyka za wita Zyta, ktrej specjalnoci s panny suce <a
style='mso-endnote-id:edn48' href="#_edn48" name="_ednref48" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[48]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie moemy te
pomin czterech Chrw Anielskich i dziewiciu ksit tyche; po kolei:
Serafiny, Cherubiny Trony, Panowania, Cnoty, Potgi, Ksistwa, dalej
Archanioowie (to szara najwysza) i wreszcie zwykli Anioowie, do ktrego to
grona naley na przykad nasz najbliszy przyjaciel, wiecznie nad nami
czuwajcy Anio Str. Co mnie osobicie najbardziej zadziwia w katolickiej
mitologii, to nawet nie jej niewyobraalna kiczowato, ale raczej szokujca
nonszalancja, z jak ludzie j wzbogacaj o najdrobniejsze detale. To doprawdy
bezwstydna wynalazczo.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Papie Jan
Pawe II stworzy wicej witych ni wszyscy jego poprzednicy przez ostatnie
siedem stuleci razem wzici, szczegln sympati ywi za do Dziewicy Maryi.
Jego politeistyczne cigotki ujawniy si w dramatycznych okolicznociach. W
roku 1981 w Rzymie dokonano zamachu na papiea, a swoje ocalenie Jan Pawe II
przypisa wstawiennictwu Matki Boej Fatimskiej. Jedna rka trzymaa pistolet,
a inna prowadzia kul" - powiedzia pniej. Kto mgby, co prawda,
spyta, dlaczego nie poprowadzia jej tak, by pocisk w ogle chybi. Kto inny
mgby napomkn, e zesp chirurgw, ktrzy przez sze godzin operowali papiea,
te zasuguje na pewn wdziczno - cho zapewne matczyna do kierowaa
rwnie ich skalpelami. Ale najwaniejsze w tym wszystkim jest, e zdaniem
papiea to nie po prostu Matka Boa prowadzia kul". To konkretnie Matka
Boa <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Fatimska! </i>A co robiy w tym
czasie Najwitsza Panienka z Lourdes, Nasza Pani z Gwadelupy, Matka Boa z
Medjugorje, Matka Boska z Akity, Matka Boa z Zeitoun, Dziewica z Garabandal,
Matka Boa z Knock - czy akurat miay inne sprawy na gowie?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jak Grecy,
Rzymianie czy wikingowie radzili sobie z takim politeologicznymi zagadkami? Czy
Wenus to po prostu drugie imi Afrodyty, czy te to dwie rne boginie? Czy
Thor biegajcy z wielkim motem to inkarnacja Wotana, czy te cakiem osobny
bg? A kogo to tak naprawd obchodzi! Zycie jest za krtkie, by powica je na
rozmylanie nad tym, czym rni si jeden wytwr wyobrani od drugiego. Zajem
si tu politeizmem tylko po to, by unikn oskarenia, e go pominem, ale ju
starczy. W dalszej czci tekstu, po prostu dla zwizoci, wszelkiego typu
bstwa, obojtne, czy poli-, czy monoteistyczne, okrela bd mianem
Boga". Jestem te wiadomy, e Bg Abrahama jest (agodnie mwic)
agresywnym samcem, i tym faktem rwnie bd si kierowa, uywajc
odpowiednich zaimkw. <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Co </i>prawda niektrzy
bardziej wyrafinowani teolodzy pisz ju o bezpciowym Bogu, niektre
feministyczne teoloki za prbuj dochodzi rekompensaty wielowiekowej
niesprawiedliwoci, oznajmiajc, e Stwrczyni bya Ona, ale w sumie, czy
naprawd jest jaka rnica midzy nieistniejcym mczyzn a nieistniejc
kobiet. Cho z drugiej strony nie wykluczam, e w tej egzotycznej krzywce
feminizmu i teologii pe moe by rzeczywicie atrybutem istotniejszym ni
istnienie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zdaj sobie
spraw, i krytycy religii mog by atakowani pod pretekstem, e pomijaj
wielk zoono i rnorodno ludzkich tradycji i pogldw, ktre mona
nazwa religiami. Prace antropologw, ksiki takie jak <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Zota ga </i>sir Jamesa Frazera, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Religion
Expained </i>Pascala Boyera czy <i style='mso-bidi-font-style:normal'>In Gods
We Trust </i>Scotta Atrana w sposb wrcz fascynujcy dokumentuj cae bogactwo
ludzkich przesdw i rytuaw w tej sferze. Lektura tych dzie to doskonaa
metoda, by wzbudzi w sobie podziw dla ludzkiej atwowiernoci. Ale moja
ksika stawia sobie inny cel. Potpiam wiar w ponadnaturalne we wszystkich
jej przejawach, a <i style='mso-bidi-font-style:normal'>ten </i>projekt <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>mona zrealizowa </i>najefektywniej,
koncentrujc si na formach kultu najlepiej znanych moim czytelnikom, na tych,
ktre najgroniej atakuj nasze spoeczestwo. Wikszo spord tych, ktrzy sign
do tej ksiki, wychowana zostaa w jednej z trzech wielkich"
wspczesnych religii monoteistycznych (czterech, jeli wliczamy rwnie
mormonw), z ktrych wszystkie odwouj si do tradycji mitycznego patriarchy
Abrahama. O tej wanie tradycji naley pamita, czytajc dalsze czci
ksiki.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nadszed te
czas (w sumie rwnie dobry, jak kady inny), by uprzedzi jedn z - tak
nieuchronnych, jak to, e po dniu nastaje noc-reakcji, z jak moe spotka si
ta ksika. Ot zapewne usysz, e Bg, w ktrego nie wierzy Dawkins, to
Bg, w ktrego ja te nie wierz! Przecie ja wcale nie wierz w jakiego
starszego pana z dug brod, zasiadajcego w niebie!". To prawda,
staruszek ten jest w pewnym sensie postaci rwnie nieistotn, jak to, jakiej dugoci
ma brod. Ale owa nieistotno ma bardzo niedobre konsekwencje. Niewyobraalna
gupota tego obrazu jest bowiem wiadomie obliczona na to, by odwrci uwag od
faktu, i to, w co wierzy mj hipotetyczny krytyk, jest w istocie rwnie
gupie. Doskonale wiem - mgbym mu odpowiedzie - e nie wierzysz w brodatego
staruszka zasiadajcego na oboczku, zostawmy go wic w spokoju. Celem mojego
ataku nie jest aden konkretny Bg czy bogowie. Atakuj Boga, wszystkich bogw,
wszystko i cokolwiek nadnaturalnego, gdziekolwiek i kiedykolwiek zostao (lub
jeszcze zostanie) wynalezione.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723625"></a><a name="_Toc184498946"></a><a
name="_Toc184498472"></a><a name="_Toc184498099"></a><a name="_Toc184497787"></a><a
name="_Toc184497345"></a><a name="_Toc184496636"><span style='mso-bookmark:
_Toc184497345'><span style='mso-bookmark:_Toc184497787'><span style='mso-bookmark:
_Toc184498099'><span style='mso-bookmark:_Toc184498472'><span style='mso-bookmark:
_Toc184498946'><span style='mso-bookmark:_Toc185723625'>M</span></span></span></span></span></span></a><span
style='mso-bookmark:_Toc184497787'><span style='mso-bookmark:_Toc184498099'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498472'><span style='mso-bookmark:_Toc184498946'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723625'>onoteizm</span></span></span></span></span></h2>
<p class=MsoNormal align=right style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;
margin-bottom:6.0pt;margin-left:0cm;text-align:right;text-indent:22.7pt;
background:white'><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span style='font-size:
9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";color:#993300'>Wielkim
</span></i><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:#993300'>- <i style='mso-bidi-font-style:normal'>i
nienazwanym </i>- <i style='mso-bidi-font-style:normal'>zem, jakie tkwi w
centrum naszej kultury, jest monoteizm. Z wywodzcego si z barbarzyskiej
Epoki Brzu tekstu znanego jako Stary Testament wyoniy si antyludzkie
religie: judaizm, chrzecijastwo i islam. To religie boga mieszkajcego w
niebie. To religie w dosownym sensie patriarchalne </i>- <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Bg jako Wszechmocny Ojciec. Za spraw tego Boga i jego ziemskich
mskich delegatw od dwch tysicy lat kobiety w tych krajach musz znosi
ycie w pogardzie.<br>
</i>Gore Vidal</span><span style='color:#993300'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Najstarsz z
trzech religii Abrahama (i przy okazji bezdyskusyjnym przodkiem dwch
pozostaych) jest judaizm, ktry pierwotnie by lokalnym plemiennym kultem
wyjtkowo antypatycznego bstwa cierpicego na chorobliw wrcz obsesj na tle
restrykcji seksualnych. Ten otoczony smrodem palonego misa zwierzt ofiarnych
Bg by przewiadczony o wasnej wyszoci nad rywalizujcymi z nim innymi
bogami, podobnie jak o wyjtkowoci wybranego przez siebie plemienia pustynnych
nomadw. Pniej, w czasie, gdy Palestyna znajdowaa si pod rzymsk okupacj,
Pawe z Tarsu utworzy sekt chrzecijan - ju nie tak bezlitonie
monoteistyczn i bardziej otwart na ydw z caego wiata. Jeszcze kilka
stuleci pniej Mahomet i jego zwolennicy powrcili do bezkompromisowego
monoteizmu waciwego dla pierwotnego judaizmu, odrzucili jednak jego
ekskluzywno. Islam oparty zosta na zupenie nowej witej ksidze znanej
jako Koran (Al Qur'an), ktra szerzeniu wiary dodaa potn ideologi
militarnego podboju. Zreszt rwnie chrzecijastwo rozprzestrzeniane byo za
pomoc miecza, dzieronego najpierw przez rzymskie donie (od czasu, gdy cesarz
Konstantyn z ekscentrycznego kultu uczyni je oficjaln religi pastwow), potem
przez krzyowcw, a wreszcie konkwistadorw oraz innych europejskich najedcw
i kolonizatorw z misjonarskim zaciciem.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dla moich celw
(przynajmniej dla wikszoci z nich) rnice midzy tymi trzema religiami
Abrahama" nie s jednak istotne. Gwnie odnosi si bd do
chrzecijastwa (chyba e zaznacz, i jest inaczej), a to z tego prostego
powodu, i religia ta jest mi najlepiej znana. W kadym razie - pozwol sobie
raz jeszcze powtrzy - dla mojej argumentacji podobiestwa s znacznie
waniejsze od rnic. Nie bd za to zajmowa si innymi wyznaniami, takimi jak
buddyzm czy konfucjanizm, przede wszystkim z tego powodu, e s to raczej
systemy etyczne, bardziej systemy filozoficzne ni religie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Najprostsze
sformuowanie Hipotezy Boga, od ktrego tu zaczn, powinno opiera si zatem
bezporednio na koncepcji Boga Abrahama. Bg ten jest nie tylko twrc
Wszechwiata; jest Bogiem <i style='mso-bidi-font-style:normal'>osobowym, </i>ktry
mieszka w stworzonym przez siebie wiecie (albo gdzie poza nim, cokolwiek by
to miao oznacza) i posiada wiele czysto ludzkich, niezbyt miych zreszt cech
(wspominaem o nich wyej).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Osobiste
przymioty, zarwno wady, jak i zalety, w adnym stopniu nie byy atrybutami
deistycznego boga Woltera czy boga Thomasa Paine'a <a style='mso-endnote-id:
edn49' href="#_edn49" name="_ednref49" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[49]</span></span><![endif]></span></span></a>. W
porwnaniu z psychopatycznym zbrodniarzem ze Starego Testamentu deistyczny Bg
mylicieli Owiecenia rzeczywicie jawi si jako istota nieskoczenie wysza -
godna swej kosmicznej kreacji, wyniole nieciekawa ludzkich spraw, odnoszca
si z najwysz obojtnoci do naszych myli i pragnie, za nic sobie majca
nasze drobne grzeszki czy wymamrotane pokajania. Bg deistw to fizyk, ktry
koczy wszelk fizyk, alfa i omega matematykw, apoteoza konstruktorw. To
nadinynier, ktry ustanowi prawa i stae fizyczne, nastroi je z niebywa
precyzj i niewyobraaln wiadomoci przyszych zdarze, zainicjowa
eksplozj, ktr dzi nazywamy Wielkim Wybuchem, po czym przeszed na emerytur
i od tego czasu nie da o sobie znaku.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W czasach
mocnej wiary deistw pitnowano rwnie silnie, jak ateistw. Susan Jacoby w
ksice <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Freethinkers: A History of
American Secularism </i>zawara (niepen) list epitetw, jakimi obrzucono
nieszczsnego Thomasa Paine'a: judasz, gad, wieprz, wcieky pies, gnida,
potwr, bydl, kamca i, oczywicie, zdrajca. Paine umiera, porzucony przez
wszystkich dawnych politycznych przyjaci, ktrych zszokoway jego
antychrzecijaskie pogldy (chwalebnym wyjtkiem by jedynie Thomas
Jefferson). Dzi sytuacja zmienia si diametralnie i deistw czciej wrzuca
si do wsplnego worka z teistami, razem przeciwstawiajc ich ateistom. W kocu
przecie podzielaj oni wiar w istnienie ponadnaturalnej istoty, ktra
stworzya Wszechwiat.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723626"></a><a name="_Toc184498947"></a><a
name="_Toc184498473"></a><a name="_Toc184498100"></a><a name="_Toc184497788"></a><a
name="_Toc184497346"></a><a name="_Toc184496637"><span style='mso-bookmark:
_Toc184497346'><span style='mso-bookmark:_Toc184497788'><span style='mso-bookmark:
_Toc184498100'><span style='mso-bookmark:_Toc184498473'><span style='mso-bookmark:
_Toc184498947'><span style='mso-bookmark:_Toc185723626'>Sekularyzm, Ojcowie
Zaoyciele i religia Ameryki</span></span></span></span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Powszechnie
przyjmuje si, e Ojcowie Zaoyciele amerykaskiej republiki byli deistami.
Bez wtpienia wielu spord nich - tak. Istniej jednak powane przesanki, by
twierdzi, e najwiksi spord nich mogli by ateistami. Ja przynajmniej, na
podstawie lektury tego, co pisali o religii w tamtych czasach, nie mam
najmniejszych wtpliwoci, e dzi byliby ateistami, przynajmniej wikszo z
nich. Jakiekolwiek jednak byy ich prawdziwe pogldy na religi, jedno ich
czyo - byli zwolennikami wieckoci, sekularystami, jak nazywaj t postaw
Amerykanie. Od tej wanie kwestii zamierzam rozpocz ten podrozdzia, a - co
zapewne zdziwi moich czytelnikw - na wstpie zacytuj fragment wystpienia
senatora Barry'ego Goldwatera z roku 1981. Warto bowiem zwrci uwag, jak ten
heros amerykaskiego konserwatyzmu (i kandydat na prezydenta) broni wieckiej
tradycji narodzin amerykaskiej republiki:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:1.0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:1.0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>adne ludzkie pogldy nie s tak trwae,
jak pogldy religijne. Najpotniejszy sojusznik, jakiego wezwa mona w
debacie, to Jezus Chrystus, Bg czy Allah, czy te jak tam kto chce nazywa
Istot Najwysz. Lecz jak kada potna bro, tak i imi Boe winno by
uywane ostronie i oszczdnie. Tymczasem religijne fakcje tak bujnie
rozwijajce si ostatnio w naszym kraju uywaj wiary jak obucha, bez krztyny
rozsdku. Ci ludzie usiuj zmusi przywdcw pastwa, by w stu procentach
podporzdkowali si ich daniom. Jeli kto nie zgadza si z ktr z tych
religijnych grup w jakiej szczegowej kwestii moralnej, oni protestuj, gro
zablokowaniem dotacji na fundusz wyborczy albo odmow gosu w wyborach (albo
obiema rzeczami naraz). Powiem otwarcie - czuj si chory i zmczony, patrzc
na tych politycznych kaznodziejw, ktrzy, jak Ameryka duga i szeroka, prbuj
mi wpiera, e jako obywatel <i style='mso-bidi-font-style:normal'>tego </i>kraju,
jeli chc by <i style='mso-bidi-font-style:normal'>uznany za osob </i>moraln,
musz wierzy, e A, B, C i D. Za kog to si maj?! I kto da im prawo do
dyktowania mi osdw moralnych! Jeszcze wiksz wcieko wzbudzaj ci ludzie
we mnie jako czonku wadz ustawodawczych Stanw Zjednoczonych, ktry
nieustannie musi znosi groby licznych religijnych grupek, z ktrych kada
zachowuje si tak, jakby sam Bg osobicie upowani j do kontrolowania
kadego mojego gosu i wystpienia w Senacie. Ostrzegam zatem dzisiaj tych
ludzi-bd walczy z nimi bez najmniejszej litoci, jeli nadal bd prbowali
w imi konserwatyzmu narzuca swoje pogldy wszystkim Amerykanom<a
style='mso-endnote-id:edn50' href="#_edn50" name="_ednref50" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[50]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ideolodzy
wspczesnej amerykaskiej prawicy bardzo interesuj si przekonaniami
religijnymi Ojcw Zaoycieli, chcc narzuci nam wasn wersj historii. W przeciwiestwie
jednak do tego, co panowie ci gosz, twierdzenie, e Stany Zjednoczone <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>nie s </i>krajem chrzecijaskiego
narodu", podkrelone zostao mocno i dobitnie ju w porozumieniu pokojowym
z Trypolisem, przygotowanym w roku 1796 za prezydentury Jerzego Waszyngtona, a
podpisanym rok pniej przez Johna Adamsa:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Jako e rzd Stanw Zjednoczonych Ameryki pod adnym
wzgldem nie opiera swych zasad funkcjonowania na religii chrzecijaskiej, nie
ma w sobie adnej wrogoci wobec praw, religii i spokojnoci wyznawcw religii
Mahometa. Deklarujemy w tym miejscu, e Stany nie wcz si w adn wojn ani
aden akt wrogoci przeciw jakiemukolwiek narodowi muzumaskiemu, a strony
niniejszego traktatu zgodnie owiadczaj, e harmonii panujcej midzy naszymi
krajami nigdy nie zakci jakikolwiek spr wynikajcy z odmiennoci przekona
religijnych.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pierwsze zdanie
tego traktatu wzbudzioby zapewne wielkie oburzenie dzisiejszej waszyngtoskiej
wikszoci. Tymczasem - co wykaza Ed Buckner - w momencie jego podpisywania
nie protestowali ani politycy, ani opinia publiczna<a style='mso-endnote-id:
edn51' href="#_edn51" name="_ednref51" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[51]</span></span><![endif]></span></span></a>, traktat
za ratyfikowano bez jednego gosu sprzeciwu.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>To swoisty
paradoks, e Stany Zjednoczone, zaoone jako wieckie pastwo, dzi s
najbardziej religijnym krajem w caym chrzecijaskim wiecie, podczas gdy
Anglia, z oficjalnym Kocioem, ktrego przywdc jest panujcy monarcha,
znalaza si na przeciwnym biegunie. Bardzo czsto jestem pytany, dlaczego tak
si stao, i nie potrafi poda odpowiedzi. Gdybym mia formuowa jakie
hipotezy, to by moe przyczyna tkwi w tym, e Anglicy w pewnym momencie
poczuli si zmczeni religi, a to wskutek przeraajcej historii wojen
religijnych, w ktrych na zmian to protestanci, to katolicy brali gr i
natychmiast zabierali si za wyrzynanie przeciwnikw. Co za do Ameryki,
pamita trzeba, e jest to nard imigrantw. Jeden z kolegw zwrci mi uwag,
e emigracja oznaczaa oderwanie od komfortu i stabilnoci, jak wczeniej
imigrantom z Europy zapewniaa na przykad wielopokoleniowa, rozszerzona
rodzina. By moe dla ludzi, ktrzy raptem znaleli si niemal sami na zupenie
obcej sobie ziemi Koci sta si substytutem utraconych krewnych. To ciekawa
hipoteza i warta gbszych bada. Nie ulega zreszt wtpliwoci, e nawet dzi
wielu Amerykanw ze swego lokalnego kocioa czyni wany element wasnej
tosamoci i e daoby si w tym doszuka pewnej analogii do roli rozszerzonej
rodziny.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mona si te
spotka z pogldem, e religijno Amerykanw wyrasta bezporednio z wieckoci
amerykaskiej Konstytucji. Formalnie USA s pastwem wieckim i z tego wanie
powodu religia staa si przedmiotem wolnej gry rynkowej. Rywalizujce Kocioy
konkuruj o wiernych - nie wspominajc ju o sutych datkach, jakie ci
pozostawiaj - a ta konkurencja angauje te same agresywne techniki sprzeday,
jakie s stosowane na normalnym rynku. Co si sprawdza przy patkach mydlanych,
dziaa te przy Bogu, a w efekcie wrd sabiej wyksztaconych warstw
amerykaskiego spoeczestwa wytwarza si co na pograniczu manii religijnej. Z
kolei w Anglii religia pod egid oficjalnego Kocioa staa si swego rodzaju
mi spoeczn rozrywk. T angielsk tradycj trafnie niedawno opisa Giles
Fraser, anglikaski wikary, a przy tym opiekun naukowy studentw filozofii z
Oksfordu. Opublikowany w Guardianie" artyku Frasera nosi podtytu: <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Ustanowienie Kocioa anglikaskiego
wyprowadzio Boga z religii, ale bardziej zaangaowane podejcie do wiary
niesie z sob powane ryzyko. </i>Dalej Fraser pisa:<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>By czas, kiedy wiejski wikary by niemal symbolem Anglii.
Ten nieustannie popijajcy herbat agodny ekscentryk z wypolerowanymi butami i
nienagannymi manierami reprezentowa ten typ religijnoci, ktra ludzi
niereligijnych nie wprowadzaa w niepotrzebne zakopotanie. To nie by kto,
kto wycinie z ciebie egzystencjalne poty, albo zacznie dociska do ciany
niedyskretnymi pytaniami o szanse twojego zbawienia. A jeszcze bardziej nie by
to kto, kto zacznie wzywa z ambony do krucjat, albo kae podkada bomby w
imi jakiej wyszej istoty<a style='mso-endnote-id:edn52' href="#_edn52"
name="_ednref52" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[52]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>(przypominaj si
strofy Betjeemana, ktre cytowaem w Rozdziale 1.). Niej Fraser dodaje, e w
sympatyczny wikary w istocie wrcz uodporni Anglikw na chrzcijastwo",
ale w kocowych akapitach swego tekstu skary si, i mona we wspczesnym
Kociele anglikaskim zaobserwowa silne tendencje, by wiar zacz traktowa
powanie. Ostatnie zdanie artykuu Frasera brzmi jak ostrzeenie: Naley si
troszczy, by dinn angielskiego fanatyzmu religijnego nie wyrwa si z
butelki, w ktrej, upiony, drzemie od stuleci".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dinn
religijnego fanatyzmu szaleje ju we wspczesnej Ameryce, a Ojcowie
Zaoyciele byliby tym doprawdy przeraeni. Niezalenie od tego, czy to oni,
jako autorzy laickiej konstytucji, ponosz win za ten paradoksalny stan
rzeczy, nie ulega wtpliwoci, e byli to ludzie o wieckim wiatopogldzie,
ktrzy wierzyli, e da si oddzieli religi od polityki; ludzie, ktrzy w
dzisiejszych sporach twardo stanliby po stronie tych, ktrzy sprzeciwiaj si
na przykad ostentacyjnemu wywieszaniu Dziesiciu Przykaza na frontonach
publicznych budynkw.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Bardzo kusi
zreszt, by podry ten temat nieco gbiej i spyta, czy niektrzy spord
tego szacownego grona nie poszli o krok dalej ni deizm. Czy byli wrd nich
agnostycy, a moe ateici? Cytowana niej wypowied Jeffersona brzmi dokadnie
jak deklaracja dzisiejszego ateisty:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:1.0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:1.0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Mwienie o niematerialnej egzystencji
jest mwieniem o <i style='mso-bidi-font-style:normal'>niczym . </i>Jeeli kto
twierdzi, e ludzka dusza, anioy czy Bg s niematerialne, to tak, jakby
mwi, e s niczym, czyli e nie ma Boga, nie ma duszy, ani nie ma aniow.
Nie potrafi rozumowa inaczej [... ] jeli nie chc wpa w niezgbion
otcha snw i fantazmatw. Wystarczajco ciesz mnie - i wystarczajco zajmuj
- byty realnie egzystujce, bym mia jeszcze zamcza si i zamartwia czym,
co by moe nawet istnieje, ale na czego istnienie adnych dowodw nie mam.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Christopher
Hitchens, autor biografii <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Thomas
Jefferson: Author of America </i>[Thomas Jefferson - twrca Ameryki], twierdzi,
e to bardzo prawdopodobne, e Jefferson istotnie by ateist i to mimo, i w
jego epoce byo to o wiele trudniejsze:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Jeli mowa o tym, czy by on, czy nie by ateist, musimy
zawiesi sd, choby ze wzgldu na roztropno i umiarkowanie, ktre by
zmuszony okazywa z racji swego politycznego zaangaowania. Zarazem jednak w
licie do swojego siostrzeca Petera Carra napisa w roku 1787, e czowiek nie
moe ba si zadawa takich pyta z powodu odpowiedzi, jakie moe znale:
Jeli dojdziesz ostatecznie do tego, e nie ma Boga, zacht do cnoty i odwagi
niech bdzie dla ciebie rado i przyjemno, jak dawao ci samo mylenie, i
mio innych, ktr ci ono zapewni".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ja w innym
licie Jeffersona do Carra znalazemjeszcze jedn porad:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:1.0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:1.0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Odrzu wszelkie lki niewolniczych i
sualczych przesdw, ktre sabsze umysy utrzymuj na klczkach. Osad rozum
mocno na jego siedzisku i pod jego osd oddawaj kady fakt, kad opini.
miao kwestionuj nawet istnienie Boga, albowiem, jeli jakikolwiek Bg
istnieje, bardziej ceni sobie musi hod rozumu ni lepego lku.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Powszechnie
znane uwagi Jeffersona, jak choby t, e chrzecijastwo jest najbardziej
zdeprawowanym systemem, w jakim kiedykolwiek przyszo y czowiekowi",
mona potraktowa jako pogld deisty, ale rwnie ateisty. Antyklerykalizm
Jamesa Madisona by rwnie gboki: Od niemal pitnastu stuleci moemy
obserwowa chrzecijastwo w roli oficjalnej religii. I jakie s jego owoce?
Wszdzie z grubsza i z niewielk jeno przesad to tylko arogancja i indolencja
kleru, ignorancja i sualczo laikatu, u jednych i drugich za zabobony,
bigoteria i skonno do przeladowa". Podobnie wypowiada si Beniamin
Franklin: Latarnie morskie s znacznie poyteczniejsze od kociow", czy
John Adams: Byby to najwspanialszy ze wszystkich moliwych wiatw, gdyby nie
byo na nim religii". Adams, jak wiele wskazuje, by deist o silnie
antyklerykalnym nastawieniu: Tak jak rozumiem wiar chrzecijask, opiera si
ona - i zawsze opieraa - na objawieniu. Jak to si wic stao, e miliony
bani, mitw i legend zmieszano tak z ydowskim, jak z chrzecijaskim
objawieniem, czynic z nich najbardziej krwawe religie, jakie kiedykolwiek
istniay?". A to fragment listu Adamsa do Jeffersona: Dreszcz grozy
dosownie mnie przejmuje, ilekro nawiza musz do tego najfatalniejszego z
przykadw potwornego naduycia aoby, jaki dzieje ludzkoci przechoway: do
Krzya. Rozwa, jakie nieszczcia ten symbol aoby sprowadzi".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Niezalenie od
tego, czy Thomas Jefferson i jego wsppracownicy byli teistami, deistami,
agnostykami czy ateistami, nie ulega wtpliwoci, e jednoznacznie opowiadali
si za ide wieckiego pastwa i uwaali, e przekonania religijne prezydenta -
lub ich brak - to tylko jego prywatna sprawa. I zapewne kady z Ojcw
Zaoycieli, niezalenie od swych osobistych pogldw na religi, byby
przeraony, czytajc odpowied, jakiej George Bush senior udzieli na pytanie
dziennikarza Roberta Shermana o to, czy jego zdaniem Amerykanie-ateici s w
tym samym stopniu obywatelami i patriotami tego kraju, jak wszyscy pozostali.
Nie - odpowiedzie mia Bush - nie uwaam, by ateici powinni by traktowani
jako obywatele, nie mona te uwaa ich za patriotw. Jest tylko jeden nard
oddany Bogu."<a style='mso-endnote-id:edn53' href="#_edn53"
name="_ednref53" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[53]</span></span><![endif]></span></span></a>
Przyjmijmy, e relacja Shermana jest prawdziwa (niestety - dziennikarz nie wczy
magnetofonu, a adna inna gazeta nie przedrukowaa tej wypowiedzi) i zastpmy
sowo ateista okreleniem yd, muzumanin albo czarny. To unaocznia
skal uprzedze i dyskryminacj, na jakie naraeni s obecnie ateici w
Ameryce. Opublikowane w New York Times" <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Confessions of a lonely atheist </i>Natalie Angier to smutna i
poruszajca opowie o tym, jak wyizolowany czuje si ateista w dzisiejszych
Stanach<a style='mso-endnote-id:edn54' href="#_edn54" name="_ednref54" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[54]</span></span><![endif]></span></span></a>. Jednak
ta izolacja jest zudzeniem wytrwale podtrzymywanym przez uprzedzenia. Jak
pisaem ju we wstpie, pod wzgldem liczebnoci amerykascy ateici
przewyszaj religijnych ydw, a wszak ydowskie lobby uznaje si za
najbardziej wpywowe w Ameryce. Pomylmy, jak wiele mogliby osign ateici,
gdyby wystpowali wsplnie! <a style='mso-endnote-id:edn55' href="#_edn55"
name="_ednref55" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[55]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>David Mills w
swej godnej podziwu ksice <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Atheist
Universe </i>opisuje historyjk, ktr kady z nas, napotkawszy w jakiejkolwiek
powieci, odrzuciby natychmiast jako karykaturalny i nierealistyczny opis
policyjnej bigoterii. Jeden z chrzecijaskich uzdrowicieli" prowadzi
Krucjat Cudw", ktra rokrocznie zawadzaa te o rodzinne miasto Millsa.
Pord wielu innych dobrych rad kaznodzieja w zaleca te cukrzykom, by
odstawili insulin, a chorym na raka, by zaprzestali chemioterapii-wszyscy
natomiast mieli wsplnie modli si o cud. Kierujc si zupenie zrozumiaym
zdrowym rozsdkiem, Mills postanowi zorganizowa pokojow demonstracj, aby
ostrzec ludzi. Popeni jednak bd - zacz od tego, e poszed na policj, by
uprzedzi o swoich planach i poprosi o ochron na wypadek, gdyby zwolennicy
uzdrowiciela postanowili zaatakowa jego marsz. Pierwszy policjant, ktry go
wysucha, zareagowa krtko: A wy chceta i za, czy przeciw?". Kiedy
usysza, e przeciw, owiadczy, e sam zamierza i powita cudotwrc, i e
jeli zobaczy gdziekolwiek protestujcego Millsa, osobicie napluje mu w
pysk".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mills
zdecydowa si poszuka szczcia u kolejnego funkcjonariusza. Ten poinformowa
go askawie, e jeli tylko jaki zwolennik uzdrowiciela zaatakuje jego marsz,
to on sam osobicie zaaresztuje... Millsa za usiowanie przeszkadzania w
dziele Boym". Na takie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>dictum </i>Mills
wrci do domu i postanowi zaatwia dalej spraw przez telefon, ywic
nadziej, e na wyszych szczeblach policyjnej hierarchii napotka nieco wicej
zrozumienia. Wreszcie udao mu si poczy z jakim sierantem,<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>od </span><span style='font-family:"Times New Roman"'>ktrego
usysza: Do diaba z tob, kole. aden gliniarz nie bdzie chroni
pieprzonego ateisty. Sam mam nadziej, e kto ci niele skopie tyek!".
No c, kultura jzyka najwyraniej nie bya w cenie na tym posterunku,
podobnie jak poczucie obowizku i zwyka ludzka uprzejmo. Mills pisze, e
tego dnia rozmawia z siedmioma albo omioma policjantami. aden z nich nie
zamierza mu pomc, a wikszo posuna si do niezawoalowanych pogrek. Takich
anegdotycznych opowieci o uprzedzeniach wobec ateistw mona by przytacza na
pczki. Nie jestemy jednak tylko na nie skazani. Pani Margaret Downey,
zaoycielka Anti Discrimination Support Network (ADSN, Sie Wsparcia przeciw
Dyskryminacji) z pomoc Freethought Society of Greater Philadelphia
systematycznie gromadzi dane dotyczce wszelkich tego typu zaj<a
style='mso-endnote-id:edn56' href="#_edn56" name="_ednref56" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[56]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Jej szczegowa baza danych (podzielona zgodnie z miejscem odnotowanego zajcia
na dziay: wsplnoty, szkoy, rodowisko pracy, media, rodzina, administracja)
zawiera przypadki nkania, wyrzucenia z pracy, odrzucenia przez rodzin, a
nawet morderstwa<a style='mso-endnote-id:edn57' href="#_edn57" name="_ednref57"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:
"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:
AR-SA;layout-grid-mode:line'>[57]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Analiza zgromadzonej przez Downey dokumentacji przypadkw niezrozumienia
ateistw - czy wrcz nienawici wobec ludzi o takich pogldach - skania do stwierdzenia,
e rzeczywicie jest praktycznie niemoliwe, aby dzi w Stanach jakikolwiek
uczciwy i szczery ateista mg wygra w demokratycznych wyborach. Izba
Reprezentantw liczy sobie 435 czonkw, Senat USA 100. Wziwszy pod uwag, i
wikszo z tych cznie 535 osb to ludzie wyksztaceni, jest - przynajmniej
statystycznie rzecz biorc-nieprawdopodobne, by cz (i to znaczna) spord
nich nie bya ateistami. To oznacza, e kamali lub ukrywali swoje przekonania,
by zdoby mandat. Z drugiej strony jednak, czy mona ich wini, jeli uwzgldni
si, jaki elektorat musz do siebie przekona. Nikt te nie przeczy, e
przyznanie si do ateizmu byoby politycznym samobjstwem dla kadego kandydata
na fotel prezydenta USA</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dzisiejszy
klimat polityczny w Ameryce (i jego konsekwencje) przeraziby, jak ju pisaem,
Jeffersona, Waszyngtona, Madisona, Adamsa i wszystkich ich przyjaci. Ci
ludzie, niezalenie od tego, czy byli agnostykami, deistami czy chrzecijanami,
zapewne ze wstrtem odwrciliby si od teokracji, ktra opanowaa Waszyngton na
pocztku XXI wieku. Z podziwem za to przygldaliby si wieckim ideom
podzielanym przez ojcw zaoycieli postkolonialnych Indii, gboko religijnego
Gandhiego (Jestem hinduist, jestem muzumaninem, jestem ydem, jestem chrzecijaninem,
jestem buddyst") i ateist Nehru:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:1.0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:1.0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Widowisko zwane religi, lub przynajmniej
zinstytucjonalizowan religi, i w Indiach i wszdzie indziej napenia mnie
groz. Wielokrotnie ju je potpiaem i pragnbym wymie je doszcztnie. To
religia wanie ley u podoa lepoty przekona i wstecznictwa, dogmatyzmu i
bigoterii, zabobonw, wyzysku i dbaoci wycznie o wasne interesy.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nehru jest
autorem deklaracji wieckich Indii, opartej na marzeniu Gandhiego (gdyby t
wizj udao si zrealizowa, zamiast doprowadza do podziau kraju pord
krwawych midzyreligijnych rzezi!), ktra na pewno mogaby wyj rwnie spod
pira Jeffersona:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:1.0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:1.0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Mwimy o wieckich Indiach [...]. Dla
niektrych ludzi pastwo wieckie to pastwo przeciwstawiajce si religii. To oczywista
nieprawda. To oznacza jedynie Pastwo traktujce wszystkie wyznania z
jednakowym szacunkiem i tworzce im jednakowe moliwoci. Indie maj za sob
dug tradycj religijnej tolerancji [...]. W takim kraju jak Indie, gdzie jest
wiele wyzna i religii, autentyczna tosamo narodowa moe by budowana
jedynie na bazie wartoci wieckich<a style='mso-endnote-id:edn58'
href="#_edn58" name="_ednref58" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[58]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Bg deistw,
czsto kojarzony z Ojcami Zaoycielami, stanowi niewtpliwie znaczny postp w
porwnaniu ze starotestamentowym potworem. Pech polega na tym, e istnienie
takiej istoty teraz czy kiedykolwiek, jest raczej mao prawdopodobne. Hipoteza
Boga nie jest potrzebna <a style='mso-endnote-id:edn59' href="#_edn59"
name="_ednref59" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[59]</span></span><![endif]></span></span></a>. Co
wicej, mocno podwaaj rachunek prawdopodobiestwa. Zajm si tym problemem
szerzej w Rozdziale 4., najpierw jednak w Rozdziale 3. omwi tak zwane dowody
(argumenty") na istnienie Boga. W midzyczasie za chciabym wspomnie o
agnostycyzmie, bdnym pogldzie jakoby istnienie lub nieistnienie Boga byo
kwesti nierozstrzygaln, na zawsze pozostajc poza zasigiem naukowych
docieka.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723627"></a><a name="_Toc184498948"></a><a
name="_Toc184498474"></a><a name="_Toc184498101"></a><a name="_Toc184497789"></a><a
name="_Toc184497347"></a><a name="_Toc184496638"><span style='mso-bookmark:
_Toc184497347'><span style='mso-bookmark:_Toc184497789'><span style='mso-bookmark:
_Toc184498101'><span style='mso-bookmark:_Toc184498474'><span style='mso-bookmark:
_Toc184498948'><span style='mso-bookmark:_Toc185723627'>Ndza agnostycyzmu</span></span></span></span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nasz szkolny
kapelan, krpy Muskularny Chrzecijanin <a style='mso-endnote-id:edn60'
href="#_edn60" name="_ednref60" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[60]</span></span><![endif]></span></span></a>, kac
dla nas z ambony, czsto wyraa co w rodzaju skrytego szacunku dla ateistw,
ktrych najwyraniej ceni za odwag, z jak otwarcie gosz swoje bdne
pogldy. Czego za nie mg znie, to agnostykw, tych ndznych chystkw,
aosnych, gapowatych miczakw i oferm bez krgosupa, co sami nie wiedz
nawet, czy wchodz na schody, czy wanie z nich schodz. Ot mia on po
czci racj, aczkolwiek ufundowan na zupenie faszywych przesankach. Jak
pisze Quentin de <st1:PersonName ProductID="la Bedoyere" w:st="on">la Bedoyere</st1:PersonName>,
w tym samym duchu wyraa si te znany historyk katolicyzmu Hugh Ross
Williamson, ktry szanowa ludzi wierzcych, ale pewn estym darzy te
zadeklarowanych ateistw. Pogard odczuwa jedynie wobec tych niewydarzonych
miernot, zer kompletnych, ludzi, ktrzy bezradnie miotali si gdzie
porodku"<a style='mso-endnote-id:edn61' href="#_edn61" name="_ednref61"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[61]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie ma nic
zego w byciu agnostykiem w sytuacji, gdy brak dowodw wiadczcych za jednym
bd drugim stanowiskiem. To wrcz racjonalne zachowanie. Carl Sagan, spytany,
czy gdzie indziej we Wszechwiecie wystpuje ycie, z dum owiadczy, i w tej
kwestii pozostaje agnostykiem. Gdy konsekwentnie odmawia zadeklarowania si po
ktrej ze stron, jego rozmwca zacz wypytywa Jakie jest jego wewntrzne
odczucie, co tak naprawd czuje w trzewiach". Odpowied godna jest
uniemiertelnienia- Staram si nie myle trzewiami. W zasadzie lepiej
powstrzyma osd, pki nie mamy dowodw"<a style='mso-endnote-id:edn62'
href="#_edn62" name="_ednref62" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[62]</span></span><![endif]></span></span></a>. Pytanie
o moliwo istnienia ycia pozaziemskiego pozostaje otwarte - obie strony w
tym sporze dysponuj do dobrymi argumentami, a z braku ostatecznych dowodw
moemy jedynie szacowa prawdopodobiestwo. Agnostycyzm tego typu jest waciw
postaw w przypadku wielu naukowych pyta, jak choby, co spowodowao wielkie
wymieranie pod koniec permu, najwiksze z wymiera znanych nam z zapisu
kopalnego. Mogo to by uderzenie olbrzymiego meteorytu, takie jak to, ktre -
co, zgodnie z obecnym stanem wiedzy, jest najbardziej prawdopodobne -
spowodowao wyginicie dinozaurw. Ale bardzo moliwe, e epizod permski mia
zupenie inn przyczyn albo te przyczyn byo kilka. W przypadku obydwu tych
wielkich wymiera swoisty agnostycyzm co do ich rzeczywistych przyczyn jest
wic racjonalny. Ale czy rwnie w kwestii istnienia Boga? Z odpowiedzi
twierdzc na to pytanie spotka si mona bardzo czsto, a ci ktrzy jej
udzielaj, czyni to z najgbszym przekonaniem i sprzeciwianie si im miewa
nieprzyjemne konsekwencje. Czy jednak jest to odpowied poprawna?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pozwol sobie w
tym miejscu wprowadzi rozrnienie dwch typw agnostycyzmu. Mamy wic CHAP
(od Chwilowy Agnostycyzm ze wzgldw Praktycznych), stanowisko absolutnie
uzasadnione, gdy bez wtpienia jaka odpowied istnieje, tyle e nie
dysponujemy jeszcze wystarczajcym materiaem dowodowym, by j sformuowa
(bd nie rozumierny dowodw, albo te nie mielimy jeszcze czasu, by si z
nimi zapozna). CHAP to waciwa postawa w odniesieniu do pytania o przyczyny
wielkiego wymierania pod koniec permu. Na pewno istnieje jakie wyjanienie i
mamy nadziej, e pewnego dnia je poznamy, na razie jednak po prostu nie wiemy,
co 251 milionw lat temu zmioto z powierzchni Ziemi 90% organizmw morskich i
ponad 70% ldowych.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mona te
jednak zawiesi sd z zupenie innych przyczyn, ktr to postaw okrela bd
dalej akronimem GAP (od Generalny Agnostycyzm ze wzgldw Pryncypialnych -
zbieno z okreleniem gapy", uywanym przez naszego szkolnego kapelana
jest (nie)cakiem przypadkowa). Agnostycyzm GAP jest absolutnie waciwy, gdy
mamy do czynienia z pytaniami, na ktre po prostu nie ma odpowiedzi,
niezalenie od tego, jak wiele dowodw zgromadzimy, jako e sama idea
dowodliwoci jest w tym przypadku nieadekwatna. Samo pytanie istnieje na innej
paszczynie, w innym wymiarze, poza sfer, w ktrej mona poszukiwa dowodw.
Filozofowie przywouj czsto tego typu problemy, choby znana filozoficzna
przypowiastka rozwijana wok pytania, czy kto inny widzi kolor czerwony tak
samo jak ja. Moe twj czerwony jest dla mnie zieleni, a moe jak zupenie
inn barw, ktrej ja sobie nawet nie potrafi wyobrazi. Filozofowie
przytaczaj to pytanie jako jedno z tych, na ktre nie da si odpowiedzie,
niezalenie od tego, jak wieloma dowodami dysponujemy. Cz naukowcw i
intelektualistw jest przekonana - zbyt pochopnie, moim zdaniem - e pytanie o
istnienie Boga naley wanie do tej kategorii na zawsze niedostpnych kwestii
GAP Na tej podstawie, o czym wkrtce si przekonamy, zwolennicy tego pogldu
formuuj opini, i hipoteza o istnieniu Boga jest rwnie prawdopodobna, jak
podgld przeciwny, czyli hipoteza o jego nieistnieniu. Ja z tym twierdzeniem
kategorycznie si nie zgadzam - wedug mnie agnostycyzm w odniesieniu do
Hipotezy Boga jest bezdyskusyjnie chwilowym agnostycyzmem, agnostycyzmem
kategorii CHAP Czy Bg istnieje, czy nie istnieje - to pytanie czysto naukowe;
by moe kiedy poznamy na nie ostateczn odpowied, natomiast na razie moemy
z czystym sumieniem posugiwa si kategori prawdopodobiestwa.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Historia idei
zna wiele przykadw pyta, na ktre udao si odpowiedzie, mimo e wczeniej
uznano je za pozostajce na zawsze poza domen nauki. Synny francuski filozof
August Comte napisa w roku 1835: Nigdy, za pomoc adnej metody, nie bdziemy
w stanie bada skadu chemicznego ani struktury mineralnej gwiazd"; nim
jeszcze sowa te zostay opublikowane, Fraunhofer rozpocz badania skadu
chemicznego Soca przy uyciu spektroskopu. Dzi badacze co dzie obalaj
Comte'owski agnostycyzm, przeprowadzajc bardzo precyzyjne analizy skadu nawet
najbardziej odlegych gwiazd<a style='mso-endnote-id:edn63' href="#_edn63"
name="_ednref63" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[63]</span></span><![endif]></span></span></a>. Zostawmy
jednak na boku astronomiczny agnostycyzm Comte'a. Przytoczyem t anegdotk
tylko dla przypomnienia, e warto zachowa wyjtkow ostrono orzekajc, i w
jakiejkolwiek kwestii jestemy skazani na wieczn niewiedz. Tymczasem jeli
chodzi o Boga, wielu uczonych i filozofw chtnie taki pogld akceptuje,
poczwszy zreszt od wynalazcy sowa agnostycyzm, T.H. Huxleya<a
style='mso-endnote-id:edn64' href="#_edn64" name="_ednref64" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[64]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Huxley objani
wprowadzony przez siebie neologizm, odpowiadajc na personalny atak, ktry
zreszt sam wczeniej sprowokowa. Przeoony londyskiego King's College,
wielebny dr Wace, z gbok wzgard wyrazi si o tchrzliwym
agnostycyzmie" Huxleya:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:1.0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:1.0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>By moe on woli nazywa si agnostykiem,
ale prawdziwe jego imi jest zupenie inne - to niewierny", moglibymyte
powiedzie niewierzcy". Okrelenie niewierny", nie przecz, ma
negatywn konotacj. Ale moe to i dobrze. Nie jest i nie powinno by rzecz
mi dla czowieka, powiedzie wprost, e nie wierzy on w Jezusa Chrystusa.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Huxley nie by
kim, kto takie rzeczy puszcza pazem, a jego odpowied z roku 1889 bya tak
zgryliwa, jak mona si byo spodziewa (cho oczywicie w najmniejszym
stopniu nieurgajca zasadom dobrego wychowania; jako buldog Darwina"
Huxley ksa gwnie pen uprzejmoci wiktoriask ironi). W kadym razie,
rozprawiwszy si ju z dr. Wace'em (i pogrzebawszy szcztki), Huxley powrci
do terminu agnostyk i wyjani, jak na nie wpad. Inni, jak stwierdzi:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:1.0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:1.0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>maj absolutn pewno, i osignli
swoist gnoz - mniej lub bardziej skutecznie rozwizali problem egzystencji.
Ja jestem pewien, i problemu tego nie rozwizaem, mam te bardzo mocne
przekonanie, i jest on po prostu nierozstrzygalny. Majc Kanta i Hume'a u
boku, uznaem, i stanowisko takie trudno uzna za jak wyjtkow arogancj z
mojej strony [...] Mylaem wic dalej i wynalazem termin, ktry wydaje mi si
by waciwym okreleniem takiej postawy: agnostyk".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dalej w tym
samym wystpieniu Huxley wyjani, e nie istnieje agnostyczne kredo, nawet
negatywne:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:1.0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:1.0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Agnostycyzm nie jest wyznaniem wiary. To
metoda, ktrej podstaw jest rygorystyczne stosowanie jednej zasady [...].
Zasad t w kategoriach pozytywnych sformuowa mona nastpujco: w kwestiach
intelektu posuwaj si tak daleko, jak daleko twj rozum ci prowadzi, bez
wzgldu na jakiekolwiek obiekcje innej natury. W kategoriach negatywnych za
zasada moja oznacza, by w kwestiach intelektu nigdy nie twierdzi, e wnioski
s pewne, pki dowody nie zostay zademonstrowane lub pki nie mog by
zademonstrowane. To wanie nazywam agnostyczn wiar - wiar, ktra kademu
czowiekowi niepozbawionemu czci pozwoli zawsze spojrze wszechwiatowi prosto
w twarz, niezalenie od tego, co skrywa przed nim przyszo.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W uszach
naukowca deklaracja taka brzmi bardzo godnie i nie jest atwo z T.H. Huxleyem
polemizowa. Niemniej jednak Huxley, koncentrujc si na niemoliwoci
udowodnienia z absolutn pewnoci istnienia bd nieistnienia Boga, zignorowa
zupenie sfer poredni -<i style='mso-bidi-font-style:normal'>prawdopodobiestwo.
</i>To, i nie potrafimy dowie, e co istnieje lub nie istnieje, nie oznacza
automatycznie, e obie te moliwoci s rwnowane. Myl, e Huxley te
zgodziby si z takim rozumowaniem, i podejrzewam, i zaakceptowawszy je, na
nowo rozwayby swoje pogldy. Od czasu do czasu wszyscy tak postpujemy.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ot przeciwnie
do Huxleya ja twierdz, e istnienie Boga jest hipotez naukow tak sam jak
kada inna. Nawet jeli trudno j zweryfikowa, to przynaley ona do tej samej
kategorii CHAE, chwilowego agnostycyzmu", co problem wielkich wymiera w
permie i kredzie. Istnienie (lub nieistnienie) Boga to naukowy fakt wicy si
z ksztatem Wszechwiata, to fakt o statusie empirycznym, rozstrzygalnym w
praktyce albo przynajmniej w kategoriach pryncypialnych. Gdyby Bg istnia i
postanowi ukry to przed nami, byby to argument ostateczny, bezdyskusyjnie i
jednoznacznie przemawiajcy na jego rzecz. Ale nawet jeli jego egzystencji
nigdy nie bdziemy w stanie jednoznacznie potwierdzi (ani jej zaprzeczy),
dostpne dowody i logiczne rozumowanie pozwalaj oszacowa prawdziwo tej
hipotezy z prawdopodobiestwem znacznie przekraczajcym 50%.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Uporzdkujmy
zatem przekonania o istnieniu Boga wzdu <i style='mso-bidi-font-style:normal'>continuum,
</i>ktrego koce wyznaczaj dwa skrajnie przeciwstawne pogldy. Oczywicie,
jak przy kadym <i style='mso-bidi-font-style:normal'>continuum, </i>mamy w tu
do czynienia z pen stopniowalnoci przekona, niemniej jednak moemy je
przedstawi za pomoc siedmiu punktw krytycznych":</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-14.2pt;mso-list:l16 level1 lfo26;tab-stops:
list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>1.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Silny teizm. Stuprocentowa pewno
istnienia Boga. Odwoujc si do sw Carla Gustawa Junga: Ja nie wierz. Ja <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>wiem".</i><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-14.2pt;mso-list:l16 level1 lfo26;tab-stops:
list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>2.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Bardzo wysokie prawdopodobiestwo, ale
nie absolutna pewno. <i style='mso-bidi-font-style:normal'>De facto </i>teista.
Nie jestem bezgranicznie przekonany, ale gboko wierz w Boga, a moje ycie
opiera si na przekonaniu, e On tu jest".<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-14.2pt;mso-list:l16 level1 lfo26;tab-stops:
list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>3.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nieco powyej pidziesiciu procent. W
zasadzie agnostyk, acz skaniajcy si ku teizmowi. Nie mam pewnoci, ale
raczej wierz".<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-14.2pt;mso-list:l16 level1 lfo26;tab-stops:
list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>4.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dokadnie 50%. Pena indyferentno.
Istnienie i nieistnienie Boga to rwnorzdne moliwoci".<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-14.2pt;mso-list:l16 level1 lfo26;tab-stops:
list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>5.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nieco poniej pidziesiciu procent. W
zasadzie agnostyk, ale skaniajcy si ku ateizmowi. Nie mam pewnoci, ale
raczej jestem sceptyczny".<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-14.2pt;mso-list:l16 level1 lfo26;tab-stops:
list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>6.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Bardzo niskie prawdopodobiestwo (ale
jednak nie pewno). <i style='mso-bidi-font-style:normal'>De facto </i>ateista.
Nie mam pewnoci, ale istnienie Boga uwaam za mao prawdopodobne i na tym
zaoeniu opiera si moje ycie".<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-14.2pt;mso-list:l16 level1 lfo26;tab-stops:
list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>7.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Silny ateizm. Wiem, e nie ma Boga, z
tak sam pewnoci, z jak Jung wie, e on jest".<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Bybym
zaskoczony, gdyby wielu ludzi zaliczyo si do kategorii 7., wczyem tu j
jednak dla symetrii z kategori 1., ktra jest cakiem licznie zasiedlona, gdy
natura wiary po prostu jest taka, e ludzie potrafi bezgranicznie akceptowa
jakie przekonanie, nie majc ku temu adnych racjonalnych przesanek (Jung na
przykad wierzy rwnie, e niektre ksiki z jego ksigozbioru mog
spontanicznie eksplodowa z gonym hukiem). Ateici natomiast nie ywi
wiary", choby z tego powodu, e nie sposb wycznie rozumowo zdoby
pewno, e co definitywnie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>nie </i>istnieje.
Dlatego wanie kategoria 7. jest raczej pusta w przeciwiestwie do 1., ktra
ma wielu zagorzaych zwolennikw. Osobicie zaliczybym si do kategorii 6.
(cho blisko mi do 7.) - w kwestii Boga jestem agnostykiem w takim samym
stopniu, w jakim pozostaj agnostykiem w odniesieniu do istnienia wrek.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>CHAP (Chwilowy
Agnostycyzm ze wzgldw Praktycznych, przypominam) to dobre narzdzie do
analizy zaprezentowanego powyej spektrum postaw. Na pierwszy rzut oka moe si
wydawa kuszce, by rodek <i style='mso-bidi-font-style:normal'>continuum, </i>pogld,
i istnienie Boga jest rwnie prawdopodobne, jak jego nieistnienie,
przyporzdkowa ju do kategorii GAP (Generalny Agnostycyzm ze wzgldw
Pryncypialnych); to jednak byby bd. Agnostyk GAP twierdzi, e po prostu na
pytanie o istnienie Boga nie moemy odpowiedzie ani tak, ani nie. Pytanie
takie dla agnostyka GAP jest z pryncypialnych wzgldw pytaniem, na ktre nie
ma odpowiedzi. Co wicej - agnostyk GAP zdecydowanie odmawia analizy tego
zagadnienia w kategoriach prawdopodobiestwa. Tymczasem to, e nie jestem w
stanie ustali, i twj czerwony to dla mnie zielony, wcale nie oznacza, e z
pidziesicioprocentowym prawdopodobiestwem mog stwierdzi, i tak jest.
Oczywicie to problem zbyt mao znaczcy, by kruszy o niego probabilistyczne
kopie. Niemniej to bd do powszechny - i jeszcze nie raz si z nim zetkniemy
- gdy kto, uznawszy, e na pytanie o istnienie Boga nie da si odpowiedzie,
wyciga z tego wniosek, i jego istnienie lub nie to ewentualnoci rwnie
prawdopodobne.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Bd w mona
te rozpatrywa w kategoriach tego, na kim spoczywa ciar dowodu. Uroczo wrcz
uczyni to Bertrand Russell w swojej przypowieci o niebiaskim czajniczku<a
style='mso-endnote-id:edn65' href="#_edn65" name="_ednref65" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[65]</span></span><![endif]></span></span></a>:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:1.0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:1.0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Wielu ludzi wierzcych mwi tak, jakby to
na sceptykach spoczywa obowizek udowodnienia nieprawdziwoci goszonych przez
nich dogmatw, a nie na wierzcych ciar dowodu. Oczywicie, to pomyka.
Gdybym stwierdzi, e gdzie tam, pomidzy Ziemi a Marsem, kry wok Soca
po eliptycznej orbicie porcelanowy czajniczek, nikt nie byby w stanie
zakwestionowa prawdziwoci tego twierdzenia (oczywicie musiabym by
wystarczajco przewidujcy, by doda, e czajniczek jest zbyt may, by dao si
go dostrzec nawet za pomoc najpotniejszych teleskopw). Gdybym jednak
obwieci, e skoro moich pogldw nie mona zakwestionowa, to jest przejawem
absurdalnych i nieracjonalnych uprzedze odrzucanie ich przez innych ludzi,
uznano by - skdind susznie - e prawi nonsensy. Jednake, jeliby istnienie
czajniczka potwierdzay staroytne ksigi, ktre jako uwicon prawd
odczytywano by nam co niedziel, i ktrych tre wkadano by w dziecice gwki
w kadej szkole, odmowa wiary w istnienie czajniczka uznana zostaaby za
przejaw podejrzanej ekscentrycznoci, osobnika we wtpicego wysano by za do
psychiatry w czasach bardziej owieconych, a oddano inkwizycji w epokach
wczeniejszych.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oczywicie
mona uzna, e szkoda czasu na takie bajdy, nikt bowiem nie zamierza czci
czajniczkw <a style='mso-endnote-id:edn66' href="#_edn66" name="_ednref66"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[66]</span></span><![endif]></span></span></a>,
gdyby jednak kto bardzo naciska, nikt z nas nie zawahaby si raczej przed
wyraeniem opinii, e orbitujce czajniczki nie istniej. W zasadzie jednak
wszyscy bylibymy <i style='mso-bidi-font-style:normal'>czajniczkowymi
agnostykami: </i>wszak nie moemy dowie z absolutn pewnoci, e niebiaski
czajniczek nie istnieje. W praktyce za od czajniczkowego agnostycyzmu kady z
nas przeszedby do <i style='mso-bidi-font-style:normal'>a-czajniczkizmu.</i></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jeden z moich
przyjaci, wychowany w ydowskiej rodzinie i nadal przestrzegajcy szabatu i innych
ydowskich obyczajw z poczucia lojalnoci, jak sam mwi, wobec wasnego
dziedzictwa, okrela si mianem zbuszkowego agnostyka". Uwaa, e Bg
jest rwnie realny, jak Wrka Zbuszka. Nie ma podstaw, by odrzuci
ktrkolwiek z tych dwch hipotez - obydwie s jednakowo nieprawdopodobne,
przyznaje. Jest a-teist dokadnie w takim samym stopniu jak a-wrkowcem. I w
podobnym, niewielkim stopniu agnostykiem w obu kwestiach.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Czajniczek
Russella to oczywicie jeden z nieskoczonego szeregu obiektw, ktrych
istnienia nie mona ani wykluczy, ani definitywnie odrzuci. Wybitny
amerykaski prawnik Clarence Darrow powiedzia kiedy: Nie wierz w Boga i nie
wierz w pic Krlewn". Z kolei Andrew Mueller, dziennikarz, stwierdzi
kiedy, e wyznawanie jakiejkolwiek konkretnej religii jest ani mniej, ani
bardziej dziwne ni goszenie, e wiat jest romboidalny i trwa w kosmosie
midzy szczypcami dwch gigantycznych zielonych homarw o imionach Esmeralda i
Keith"<a style='mso-endnote-id:edn67' href="#_edn67" name="_ednref67"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[67]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Moim filozoficznym faworytem jest za niewidzialny, niematerialny i niewydajcy
adnych dwikw jednoroec, nieistnienia ktrego co rok staraj si dowie
dzieci uczestniczce w obozie Poszukiwaczy" <a style='mso-endnote-id:
edn68' href="#_edn68" name="_ednref68" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[68]</span></span><![endif]></span></span></a>. W
Internecie wielk popularnoci cieszy si inny boski byt - rwnie niepoddajcy
si racjonalnej weryfikacji, jak Jahwe czy jakiekolwiek inne bstwo - Latajcy
Potwr Spaghetti, ktry, jak twierdzi wielu jego wyznawcw, naznaczy ich swoj
makaronow mack<a style='mso-endnote-id:edn69' href="#_edn69" name="_ednref69"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[69]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Bardzo si ucieszyem, gdy okazao si, e opublikowana niedawno w postaci
ksiki <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Gospel of the Flying Spaghetti
Monster </i>[Ewangelia wedug Latajcego Potwora Spaghetti] cieszy si duym
powodzeniem<a style='mso-endnote-id:edn70' href="#_edn70" name="_ednref70"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[70]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Sam, co prawda, nie przeczytaem, ale w sumie jaki sens ma czytanie ewangelii,
skoro wiesz, e gosi ona prawd. Cho czy aby na pewno? Ju nastpia Wielka
Schizma, w wyniku ktrej wyoni si Reformowany Koci Latajcego Potwora
Spaghetti<a style='mso-endnote-id:edn71' href="#_edn71" name="_ednref71"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[71]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Przytaczam tu
wszystkie te szalone nieco przykady, by wykaza, e jakkolwiek nie sposb
udowodni, i ktrykolwiek z tych bytw naprawd nie istnieje, to nikt nie
uzna, e ich istnienie i nieistnienie to hipotezy rwnie prawdopodobne. Russell
podkrela, e ciar dowodu powinien spoczywa na wyznawcy, nie na tym, kto nie
wierzy. Moje rozumowanie idzie w podobn stron i stwierdzi musz, e
argumenty za istnieniem niebiaskiego czajniczka (makaronowego potwora,
Esmeraldy i Keitha, jednoroca) nie s rwnie mocne, jak te, ktre przemawiaj
przeciw.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>aden rozsdny
czowiek nie uwaa jednak, by ontologiczny status Wrki Zbuszki lub
orbitujcego czajniczka mg sta si przedmiotem powanej dyskusji. Nikt z nas
nie czuje si zobligowany, by negowa istnienie ktregokolwiek z milionw z
wydumanych bytw zaludniajcych jake podn (lub nierozsdn) ludzk
wyobrani. Odkryem, e cakiem dobr strategi, gdy kto pyta mnie, czy
jestem ateist, jest uwiadomi mu, e on rwnie jest ateist, wszak nie
wierzy w Zeusa, Apollona, Amona Ra, Mitr, Baala, Thora, Wotana, Zotego Cielca
ani w Latajcego Potwora Spaghetti. Ja po prostu poszedem o jednego boga
dalej.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wszyscy czujemy
si w prawie do wyraania gbokiego sceptycyzmu - a po pen niewiar - gdy
mowa o jednorocach, bogach staroytnego Egiptu, Grecji, Rzymu, wikingw,
ktrymi (dzi!) nikt si zbytnio nie przejmuje. Jednake w przypadku Boga
Abrahama trzeba si przejmowa, bowiem znaczna cz ludzi zaludniajcych nasz
planet podziela gbok wiar w jego istnienie. Czajniczek Russella" to
przykad na to, i teza o wszechobecnoci Boga, podobnie jak wiara w
niebiaskie czajniczki, w kategoriach logicznych wymaga cisego dowodu, nie
wymaga go natomiast w kategoriach praktycznych zachowa spoecznych. Fakt, e
nie sposb dowie nieistnienia Boga, jest trywialny; nie mona ze
stuprocentow pewnoci udowodni nieistnienia czegokolwiek. Wane jest
zupenie inne pytanie -Hipotezy Boga nie sposb obali (to prawda), ale czy
istnienie Boga jest <i style='mso-bidi-font-style:normal'>prawdopodobne?] </i>To
ju problem zupenie inny. Pewne byty, ktrych status ontologiczny nie jest
oczywisty, mona uzna za bardziej prawdopodobne ni inne (o podobnym
statusie). I nie ma adnych powodw, by uzna, e Bg jest z jakich powodw
wyczony spod takiego rozumowania. Nie ma te adnych powodw, by twierdzi,
e skoro nie sposb udowodni ani istnienia Boga, ani jego nieistnienia, to
obie te hipotezy mona uzna za w rwnym stopniu wiarygodne. Przeciwnie - o
czym za chwil bdzie mowa.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723628"></a><a name="_Toc184498949"></a><a
name="_Toc184498475"></a><a name="_Toc184498102"></a><a name="_Toc184497790"></a><a
name="_Toc184497348"></a><a name="_Toc184496639"><span style='mso-bookmark:
_Toc184497348'><span style='mso-bookmark:_Toc184497790'><span style='mso-bookmark:
_Toc184498102'><span style='mso-bookmark:_Toc184498475'><span style='mso-bookmark:
_Toc184498949'><span style='mso-bookmark:_Toc185723628'>NOMA</span></span></span></span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Thomas Huxley w
pewnym momencie zatrzyma si i (nie waham si nazwa tego hipokryzj) wysiad
na przystanku neutralny agnostycyzm", dokadnie porodku mojego
siedmiopunktowego <i style='mso-bidi-font-style:normal'>continuum, </i>podobnie
- i z rwnowanych powodw - czyni teici, cho nadcigaj z przeciwnej
strony. Teolog Alister McGraph uczyni z tego centraln tez swojej ksiki <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Dawkins' God: Genes, Memes and the Origin of
Life </i>[Bg Dawkinsa: Geny, memy i pochodzenie ycia]. Po zadziwiajco
rzetelnym i uczciwym omwieniu moich naukowych prac McGrath znalaz naprawd
tylko jeden powd do ich definitywnego odrzucenia: niekwestionowany, lecz w
sumie wiadczcy o kompletnej bezradnoci, zarzut, i nie mona przecie dowie,
e Bg nie istnieje. Kiedy czytaem ksik McGratha, zapaem si na tym,
e-strona po stronie-mam ochot dopisa na marginesie jeden drobny komentarz:
czajniczek! Przyzywajc w sukurs (nie po raz pierwszy) Huxleya, McGrath pisze:
Powoujc si na dogmatyczne stwierdzenia czy to teistw, czy ateistw,
odnoszce si do kwestii istnienia Boga, Huxley deklaruje wprost, i pytanie o
Boga jest pytaniem, na ktre nie sposb odpowiedzie, odwoujc si do metody
naukowej" . Pniej McGrath siga po podobnie brzmice wypowiedzi Stephena
Jaya Goulda: Powtarzam to moim kolegom po raz milion-enty (podczas prywatnych
pogaduszek i w uczonych dysputach): nauka po prostu nie moe - za pomoc
akceptowanych przez siebie metod - rozsdza kwestii potencjalnego nadzoru Boga
nad natur. Nie moemy tego faktu ani potwierdzi, ani zanegowa; jako
naukowcom nie wolno nam w tej kwestii si wypowiada". Pewno siebie
Goulda i grony ton jego deklaracji nie ulegaj wtpliwoci, ale czy aby poza
nimi zacytowany tu sd ma jakie uzasadnienie. Dlaczeg to jako naukowcy nie
moemy wypowiada si o Bogu? I dlaczego czajniczek Russella czy Latajcy
Potwr Spaghetti nie miayby by podobnie wyczone spod regu naukowego
sceptycyzmu? Jak poka za chwil, Wszechwiat ze stworzycielem-nadzorc byby
miejscem zupenie innym ni Wszechwiat bez niego. Czy to nie jest zagadnienie
naukowe?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Sztuk
przypochlebiania si (blisk ju pezaniu) Gould zaprezentowa te w jednej ze
swoich gorzej ocenianych ksiek: <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Skay
wiekw. </i>Uku tam akronim NOMA, utworzony od sw Nie Obejmujce si
Magisteria":</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:1.0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:1.0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Podsumowujc - i troch si
powtarzajc-magisterium nauki zajmuje si rzeczywistoci empiryczn: z czego
wszechwiat jest stworzony (fakty) oraz dlaczego dziaa tak, a nie inaczej
(teorie). Magisterium religii dotyczy kwestii ostatecznego sensu, znaczenia
oraz wartoci moralnych. Owe dwa magisteria ani si nie pokrywaj, ani nie
wyczerpuj wszystkich dziedzin (wystarczy wspomnie magisterium sztuki oraz
sens pikna). By zacytowa stare powiedzenie, nauka zajmuje si wiekiem ska,
religia - ska wiekw; nauka studiuje, w jaki sposb niebo chodzi, religia
-jak doj do nieba <a style='mso-endnote-id:edn72' href="#_edn72"
name="_ednref72" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[72]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Brzmi
dostojnie, nieprawda? Ale tylko dopki nie zastanowimy si przez chwil, co
wanie przeczytalimy. Jakie bowiem miayby by te pytania, przy ktrych to
religia staje si gociem honorowym, nauka za moe tylko siedzie cicho?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Martin Rees,
wybitny astronom z Cambridge, na ktrego ju powoywaem si w tej ksice,
rozpoczyna swoj ksik <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Nasz kosmiczny
dom</i>, wskazujc dwch potencjalnych kandydatw na takie pytania, a przy
okazji udzielajc na nie bardzo filo-NOMICZNEJ odpowiedzi: Najwiksz
tajemnic jest to, dlaczego w ogle cokolwiek istnieje. Jaka sia tchna ycie
w rwnania fizyki i zrealizowaa je w rzeczywistym kosmosie? Jednak takie
pytania le poza kompetencjami nauk przyrodniczych: to domena filozofw i
teologw" <a style='mso-endnote-id:edn73' href="#_edn73" name="_ednref73"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[73]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Ja osobicie wolabym jednak powiedzie, e nawet jeli rzeczywicie pytania te
pozostaj poza domen nauki, to tym bardziej nie przynale do teologii (tak
przy okazji - nie jestem pewien, czy filozofowie byliby wdziczni za to, e sir
Martin wrzuci ich do jednego worka z teologami). Do dzi mnie zreszt bawi,
gdy przypominam sobie, jak poprzedni przeoony mojego oksfordzkiego college'u
zareagowa na wniosek pewnego modego teologa o stypendium naukowe.
Przejrzawszy dysertacj doktorsk owego aplikanta powicon jakim kwestiom
teologii chrzecijaskiej, nasz dziekan stwierdzi: Mam wielkie wtpliwoci,
czy to w ogle jest <i style='mso-bidi-font-style:normal'>na jaki temat".</i></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jak to szczegln
wiedz mog bowiem wnie teologowie do gbokich kosmologicznych zagadnie,
ktr nie dysponowaliby naukowcy? W jednej z moich ksiek zacytowaem
odpowied pewnego oksfordzkiego astronoma wanie na jedno z takich
gbokich" pyta. Usyszaem wwczas: No, tak. Tu wykraczamy poza nauk,
ja za musz odda pole naszemu dobremu przyjacielowi, kapelanowi".
Niestety, zabrako mi refleksu, by na gorco sformuowa odpowied, ktr
pniej dopiero zapisaem: A dlaczego kapelanowi? Czemu nie ogrodnikowi albo
kucharzowi?". Dlaczego uczeni tak tchrzliwie akceptuj ambicje teologw,
by wypowiada si w kwestiach, w ktrych kompetencje ich na pewno nie s
wiksze ni wiedza naukowcw?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>To bana (i to
jak wikszo banaw niezgodny z prawd), e nauka odpowiada na pytania <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>jak, </i>tylko teologia za dysponuje
narzdziami umoliwiajcymi odpowied na pytania <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>dlaczego. C </i>to niby jest pytanie <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>dlaczego"? </i>Nie kade pytanie rozpoczynajce si od
dlaczego" w ogle jest sensownym, uprawnionym pytaniem. Dlaczego jednoroce
s puste w rodku? Na niektre pytania po prostu nie warto odpowiada. Jaki
jest kolor abstrakcji? Jak pachnie nadzieja? Fakt, e jakie pytanie mona
sformuowa w peni zgodnie z gramatycznymi reguami jzyka, nie oznacza, e ma
ono jakikolwiek sens, ani e warto si nim powanie zajmowa. Wicej - nawet
jeli pytanie jest powane i nauka nie potrafi na nie odpowiedzie, to wcale
nie oznacza, e odpowied zna religia.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>By moe
rzeczywicie istniej jakie gbokie i mdre pytania, ktre na zawsze
pozostan poza zasigiem nauki. Moe ju teoria kwantw puka do drzwi
niezgbialnego. Ale jeli na ostateczne pytania nie potrafi odpowiedzie
nauka, dlaczeg to mamy myle, e religia zna odpowiedzi! Podejrzewam, e tak
naprawd ani astronom z Cambridge, ani z Oksfordu nie wierz w to, i
teologowie dysponuj wiedz uprawniajc ich do wyrokowania w kwestiach zbyt
zoonych dla nauki. Podejrzewam zreszt co wicej - e ich reweranse wynikay
z czystej uprzejmoci: teologowie, taka myl moga zawita im w gowie, w
ogle nie maj nic wartociowego do powiedzenia na aden temat, rzumy im moe
zatem jaki ochap i pozwlmy gowi si nad pytaniami, na ktre nikt nie
potrafi odpowiedzie i nikt pewnie nie znajdzie nigdy odpowiedzi. Ja jednake,
w odrnieniu od moich przyjaci-astronomw, nie uwaam, bymy musieli rzuca
komukolwiek jakie ochapy. Najpierw musiabym mie jaki dobry powd, by
uzna, e teologia (w przeciwiestwie na przykad do biblistyki, historii
literatury itp.) w ogle jest dyscyplin naukow.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wszyscy chyba
zgadzamy si, e kwalifikacje nauki do udzielania nam porad w kwestiach
wartoci moralnych s co najmniej wtpliwe. Czy jednak Gould naprawd chce
zrzec si na rzecz <i style='mso-bidi-font-style:normal'>religii </i>prawa
decydowania o tym, co jest dobrem, a co zem? To, e religia <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>nic wicej </i>nie potrafi dooy do
skarbnicy ludzkiej wiedzy, nie stanowi adnego uzasadnienia, by da jej mandat
do decydowania o tym, jak mamy y. A przy okazji - ktra religia? Ta, w ktrej
na mocy czystego przypadku zostalimy wychowani? Do ktrej ksigi Biblii zatem
i do ktrej czci mamy sign - wszak dalece nie mwi one jednym gosem, a
niektre fragmenty Pisma s wprost haniebne niezgodne z jakimikolwiek
racjonalnymi standardami? Jak wielu, nawet z tych dosownie interpretujcych Pismo
wite, wyczytao, e zgodnie z Bibli mierci naley kara cudzostwo,
zbieranie chrustu w szabat i nieuprzejme odzywanie si do rodzicw. A jeli
odrzucimy Ksig Powtrzonego Prawa i Ksig Kapask (co skdind czyni wielu
wspczesnych owieconych chrzecijan"), to jakimi kryteriami mamy si
kierowa, ktre z religijnych wartoci moralnych mamy zaakceptowa, a ktre
pomin? A moe trzeba poszpera w rnych religiach wyznawanych na wiecie i
wybra sobie t, ktrej moralne nauczanie najbardziej nam odpowiada? W takim
wypadku jednak powraca pytanie o kryteria wyboru. Tyle e jeeli znamy ju
kryteria pozwalajce wybra, moralno ktrej religii jest najlepsza, to czy
nie lepiej pozby si porednika - religii wanie-i przej od razu do wyborw
moralnych. Do tego pytania powrc w Rozdziale 7.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wracajc za do
Goulda - ot ja po prostu nie wierz, e on naprawd myli to, co napisa w <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Skaach wiekw. </i>Jak ju mwiem, kady z
nas ma na sumieniu ten grzeszek, jakim jest schlebianie niegodnemu, ale potnemu
wrogowi, i co takiego wanie uczyni Gould. Z drugiej strony za nie mona
wykluczy jego szczerej wiary we wasn zupenie jednoznaczn deklaracj, i
nauka nie ma nic do powiedzenia w kwestii Boga: Nie moemy tego faktu ani
potwierdzi, ani zanegowa; jako naukowcom nie wolno nam w tej kwestii si
wypowiada". Czy nie brzmi to jak deklaracja agnostyka, deklaracja
agnostycyzmu permanentnego i nieodwoalnego - GAP w najczystszej postaci! Taka
postawa oznacza jednak, e naukowcom nie wolno w pewnych - religijnych -
kwestiach formuowa nawet twierdze probabilistycznych. To przekonanie rwnie
rozpowszechnione, jak bdne. Wielu uczonych powtarza je jak mantr, lecz ilu z
nich gbiej je przemylao - niewielu, jak sdz, i to wanie nazywam ndz
agnostycyzmu". Skdind zreszt sam Gould nie jest bezstronnym"
agnostykiem, lecz wyranie zblia si do ateizmu. Jak jednak doszed do takiej
postawy, skoro, jak pisze, nie mona nic powiedzie o istnieniu Boga?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Hipoteza Boga
mwi, e elementem rzeczywistoci, ktr zamieszkujemy, jest te pewien
ponadnaturalny byt, ktry stworzy Wszechwiat i - tak przynajmniej utrzymuj
liczne wersje tej hipotezy - nadal go kreuje, a nawet dokonuje biecych
interwencji w jego ksztat poprzez cuda stanowice czasowe pogwacenie
rzdzcych nim, a w innych sytuacjach nienaruszalnych praw. Jeden z najbardziej
znanych brytyjskich teologw, Richard Swinburne, z - zaskakujc wrcz -
otwartoci stwierdza w swojej ksice <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Is
There a God?, </i>co nastpuje:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Teista uznaje, e Bg dysponuje moc pozwalajc mu tworzy,
zachowywa i niszczy kad rzecz, dowolnie ma czy wielk. Jego moc pozwala
mu rwnie porusza obiekty i robi z nimi cokolwiek zechce [...] To On
poruszy planety w sposb odkryty pniej przez Keplera i on sprawi, e proch
eksploduje, gdy przyoymy do ponc zapak. Moe jednak sprawi, by planety
poruszay si po innych torach, a substancje chemiczne wybuchay lub nie w
warunkach zupenie innych ni te, ktre na co dzie decyduj o ich zachowaniu.
Boga nie ograniczaj prawa natury. To On je stworzy i On moe je zawiesi lub
zmieni - jeli tak postanowi.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jakie to
proste, nieprawda? Cokolwiek jednak miaoby to oznacza, jest bardzo dalekie
od Gouldowskiej NOMY. I niezalenie od podawanych usprawiedliwie naukowcy
akceptujcy pomys odrbnych magisteriw" powinni jednoczenie przyzna,
e wszechwiat z nadnaturalnym inteligentnym stwrc bardzo rni si od
Wszechwiata bez niego. Rnica midzy tymi dwoma hipotetycznymi wszechwiatami
jest fundamentalna, nawet jeli nieatwa do empirycznego potwierdzenia. W
kadym razie narusza to nieco bogie samozadowolenie osb twierdzcych, jakoby
nauka musiaa zachowa kompletne milczenie w kwestiach zasadniczych dla wiary
religijnej. Istnienie - lub nie - sprawczej superinteligencji to bezdyskusyjnie
prblem o charakterze naukowym, nawet jeli, przynajmniej jak dotd, nie zosta
rozstrzygnity. To samo powiedzie mona rwnie o prawdziwoci (bd nie)
przekazw o rozmaitych cudach, jakie przywouj religie , by wywrze wraenie
na swych wyznawcach.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Czy ojciec
Jezusa by czowiekiem, czy jego matka bya dziewic w chwili narodzin syna?
Niezalenie od tego, czy przetrwao wystarczajco duo wiadectw, by o tym
rozstrzygn, pozostaj to pytania <i style='mso-bidi-font-style:normal'>stricte
</i>naukowe, na ktre mona udzieli tylko jednej odpowiedzi: tak lub nie. Czy
Jezus wskrzesi azarza? Czy sam zmartwychwsta w trzy dni po ukrzyowaniu? Na
kade z tych pyta istnieje odpowied, cho moe nigdy jej w praktyce nie
poznamy, i jest to odpowied o charakterze naukowym. Gdybymy - co oczywicie
jest zdarzeniem nieprawdopodobnym - kiedy znaleli dowody pozwalajce
odpowied tak sformuowa, to analizowa je powinnimy za pomoc cile i
wycznie naukowych metod. Pomylmy sobie na przykad, e za spraw jakiego zupenie
nieprawdopodobnego zbiegu okolicznoci archeologia sdowa uzyskaaby kopalny
materia DNA jednoznacznie dowodzcy, e Jezus rzeczywicie nie mia
biologicznego ojca. Czy wyobraacie sobie, by na tak sensacj religijni
apologeci zareagowali jedynie lekcewacym wzruszeniem ramion i spokojn
konstatacj: A kog to obchodzi! Przecie dowody naukowe kompletnie nie maj
zastosowania do kwestii teologicznych. To inne magisterium! My zajmujemy si
pytaniami ostatecznymi i wartociami moralnymi. Ani DNA ani aden inny naukowy
argument nie ma jakiegokolwiek zwizku z nasz domen".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oczywicie to
tylko art. Gotw jednak jestem pj o dowolny zakad, e gdyby co takiego
si zdarzyo, trbiono by o tym na prawo i lewo. NOMA jest popularna, gdy
dowodw na rzecz prawdziwoci Hipotezy Boga nie ma. Gdyby tylko jakie, choby
najsabsze, si pojawiy, rni propagatorzy religii bez chwili wahania
wyrzuciliby ca NOM przez okno. Co bardziej wyrafinowani teologowie pewnie by
je przemilczeli, cho oni te chtnie snuj opowieci o cudach na uytek mniej
wyrafinowanych blinich, by poszerzy grono wspwyznawcw. Mam zreszt
wraenie, i takie potwierdzone cuda s dla wielu wierzcych wanym czynnikiem
wzmacniajcym si ich religijnych przekona, a cuda - z definicji - nie s
niczym innym, tylko pogwaceniem praw natury.</span><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Koci rzymskokatolicki na przykad z jednej strony
opowiada si za NOM, z drugiej jednak wanie zdolno do czynienia cudw
uznaje za podstawowy warunek kanonizacji. Zmary niedawno krl Belgii jest
kandydatem na otarze zapewne ze wzgldu na swj sprzeciw wobec aborcji. Wadze
kocielne przeprowadzaj wanie bardzo szczegowe dochodzenie majce na celu
wskazanie przypadkw cudownych uzdrowie, jakie nastpiy wskutek wznoszonych
do niego pomiertnie modw. Nie artuj! Taka jest procedura stosowana wobec
wszystkich witych. Wyobraam sobie, e moe by to nieco krpujce dla
przedstawicieli lepiej wyksztaconych krgw kocielnych. Cho z drugiej strony
dlaczego te dobrze wyksztacone krgi pozostaj nadal wewntrz Kocioa, jest
dla mnie rwne zagadkowe, jak problemy, w ktrych lubuj si teologowie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Naciskany w kwestii cudw, Gould pewnie przyjby
nastpujc lini argumentacji - ot NOMA z samej definicji opiera si na idei
obustronnej transakcji. W chwili, gdy religia wkracza na naukowy grunt i
zaczyna jeszcze mci w realnym wiecie cudami, przestaje by religi,
przynamniej tak, jakiej Gould gotw byby broni. To koniec jego <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>amicabilis Concordia. </i>Prosz jednak <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>zauway, </i>e takiej Gouldowskiej religii
bez cudw nie zaakceptowaliby praktykujcy teici, klczcy w kocielnych
awach czy na dywanikach modlitewnych. Wicej - byaby dla tych ludzi
miertelnym rozczarowaniem. Posu si moe w tym miejscu lekko zmodyfikowanym
cytatem <i style='mso-bidi-font-style:normal'>z Alicji w Krainie Czarw </i>(to
zanim jeszcze wpada do krliczej nory): co za poytek z Boga, ktry nie czyni
cudw i nie odpowiada na modlitwy. A czy znacie dowcipn definicj pojcia
modli si" Ambrose'a Bierce'a: modli si - prosi o to, by prawa
natury zostay na czas pewien zawieszone w interesie osobnika wnoszcego mody,
ktry, jak sam przyznaje, nie jest tego godzien". S sportowcy, ktrzy
wierz, e Bg pozwala im odnosi sukcesy (a przecie ich konkurenci nie mniej
zasuguj na takie faworyzowanie). Niektrzy kierowcy uwaaj, e to Bg zadba
dla nich o wolne miejsce na parkingu (a e przy okazji kto inny nie mia gdzie
zaparkowa...). To teizm w najbardziej powszechnym i masowym wydaniu i nie
wydaje si, by co tak (powierzchownie) racjonalnego jak NOMA mogo zrobi na
nim jakikolwiek wraenie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>No dobrze, ale
podmy przez chwil za Gouldem i ograniczmy nasz religi do swego rodzaju
nieinterwencjonistycznego minimum": adnych cudw, adnych osobistych
kontaktw z Bogiem (w adn stron), adnych zabaw z prawami fizyki i adnych
wycieczek w domen nauki. Co najwyej skromny deistyczny dodatek do warunkw
pocztkowych rodzcego si Wszechwiata, eby po odpowiednim czasie powstay
gwiazdy, pierwiastki chemiczne, planety i wyewoluowao ycie. To ju wyglda na
odpowiedni podzia, a NOMA pewnie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>moe </i>si
wybroni przy takiej skromnej i niekrpujcej religii.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Kto moe
uzna, e tak. Ja jednak twierdz, e nawet taki nieinterweniujcy Bg-NOMA,
jakkolwiek mniej brutalny i toporny ni Bg Abrahama, rwnie pozostaje, gdy go
tak poskroba metodologicznie, hipotez naukow. Powtrz w tym miejscu moje
gwne zaoenie - Wszechwiat, w ktrym znajdujemy si sami (nie liczc
potencjalnych innych, wolno ewoluujcych inteligentnych istot) znaczco rni
si od wszechwiata, w ktrym istnieje jaki byt wiodcy, ktrego inteligentny
projekt odpowiada za cae stworzenie. Zgadzam si, e w praktyce te dwa
wszechwiaty s moe trudne do odrnienia. Niemniej jest co absolutnie
wyjtkowego w hipotezie ostatecznego projektu, podobnie jak pewne wyrane
waciwoci wyrniajce ma jedyna znana nam dzi alternatywna moliwo:
stopniowa ewolucja (w najszerszym znaczeniu tego terminu). Praktycznie rzecz
biorc, te dwie koncepcje s nie do pogodzenia. Ewolucja, odmiennie ni
wszystkie inne idee, wyjania istnienie obiektw, ktrych byt w kadym innym
wypadku naleaoby uzna za tak nieprawdopodobny, e niemoliwy. Wnioski
pynce z tego twierdzenia, ktre szerzej omwi w Rozdziale 4., s dla
Hipotezy Boga niemal druzgocce.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723629"></a><a name="_Toc184498950"></a><a
name="_Toc184498476"></a><a name="_Toc184498103"></a><a name="_Toc184497791"></a><a
name="_Toc184497349"></a><a name="_Toc184496640"><span style='mso-bookmark:
_Toc184497349'><span style='mso-bookmark:_Toc184497791'><span style='mso-bookmark:
_Toc184498103'><span style='mso-bookmark:_Toc184498476'><span style='mso-bookmark:
_Toc184498950'><span style='mso-bookmark:_Toc185723629'>Wielki Eksperyment
Modlitewny</span></span></span></span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zabawne - cho
moe raczej naleaoby powiedzie rozczulajce - badanie nad cudami
przeprowadzono w ramach tak zwanego Wielkiego Eksperymentu Modlitewnego <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>(Great Prayer Experiment). </i>Pytanie
brzmiao: czy modlitwa pomaga chorym w powrocie do zdrowia? Modlenie si w
intencji ozdrowienia, w prywatnych domach i w publicznych miejscach kultu, to
praktyka powszechna. Francis Galton, kuzyn Darwina, by pierwszym, ktry
prbowa przy wykorzystaniu metod naukowych sprawdzi, czy taka modlitwa jest
skuteczna. Galton stwierdzi, e skoro co niedziela we wszystkich anglikaskich
kocioach cae kongregacje modl si za zdrowie rodziny aktualnie panujcego
monarchy, to, jeli modlitwa dziaa, familia krlewska powinna by w
zdecydowanie lepszej kondycji ni reszta z nas, za ktrych modlitwy takie w
najlepszym razie zanosz wycznie najblisi <a style='mso-endnote-id:edn74'
href="#_edn74" name="_ednref74" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[74]</span></span><![endif]></span></span></a>. Mimo
szczegowych bada adnej statystycznie istotnej zalenoci nie udao si
Galtonowi wykry. Trzeba jednak doda, i intencje Galtona nie byy tak do
koca czyste i mona go podejrzewa o do kpiarski stosunek do zagadnienia - w
innym eksperymencie Galton modli si za losowo wybrane grzdki, by sprawdzi,
czy roliny bd na nich lepiej rosy (nie rosy lepiej).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W bliszych nam
czasach fizyk Russell Stannard (jeden z trzech najbardziej znanych religijnych
naukowcw w Wielkiej Brytanii, jak si wkrtce przekonamy) zaangaowa si na
pen skal w inny projekt, finansowany - rzecz jasna - przez Fundacj
Templetona, ktry mia eksperymentalnie zweryfikowa tez o skutecznoci
modlitw, tym razem w odniesieniu do chorych pacjentw<a style='mso-endnote-id:
edn75' href="#_edn75" name="_ednref75" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[75]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Takie
eksperymenty zgodnie z zasadami nauki powinny by przeprowadzane metod lepej
prby i od tej strony do eksperymentatorw nie mona mie adnych zastrzee.
Chorych przydzielono - losowo - do jednej z dwch grup: eksperymentalnej (za
tych si modlono) i kontrolnej (a za tych nie). Ani pacjenci, ani lekarze, ani
wreszcie opiekunowie nie wiedzieli, kto do ktrej grupy zosta przydzielony.
Oczywicie, ludzie, ktrzy mieli si w tym badaniu modli, musieli zna imiona
swoich podopiecznych", jake bowiem inaczej mogliby prosi o ask dla
nich konkretnie, a nie dla kogokolwiek innego. W kadym razie eksperymentatorzy
zadbali, by znane im byo tylko imi i pierwsza litera nazwiska. Najwyraniej
to ju wystarcza, by Bg bezbdnie trafi do odpowiedniego szpitalnego ka.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oczywicie ju
sam pomys takiego eksperymentu zasuguje na wymianie (i inicjatywa cakiem
susznie spotkaa si z tak reakcj). Co prawda Bob Newhart <a
style='mso-endnote-id:edn76' href="#_edn76" name="_ednref76" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[76]</span></span><![endif]></span></span></a> nie
powici tej historii osobnego skeczu, ale jakbym sysza jego gos:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>I co mwisz, Boe? Nie moesz mnie uleczy, bo jestem w
grupie kontrolnej? ... Aha, modlitwy mojej cioci to za mao! Ale Panie Mj -
pan Evans, ktry ley na ssiednim ku... Za Evansa syszysz tysic modlitw
dziennie. Boe, przecie ten Evans nie zna nawet tysica ludzi... Aha, mwisz
Panie, e modl si w intencji Johna E. To skd, Panie, wiesz, e nie chodzi im
o Johna Ellsworthy'ego... No dobrze, Panie, pamitam ju, e jeste wszechwiedzcy,
i e wiesz, o kogo im chodzio. Ale, Boe...</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mnie
ignorujc przemiewcw, zesp badaczy zwalczy wszelkie przeszkody i pod
wiatym przywdztwem dr Herberta Bensona z Mind/Body Medical Institute spod
Bostonu kontynuowa swe eksperymentalne dzieo (wydajc przy tym dwa miliony
czterysta tysicy dolarw Templetona). Publikacje Fundacji ju wczeniej
wymieniay Bensona jako naukowca, ktry Jest przekonany, i dowody na
skuteczno modlitw w praktyce lekarskiej s przytaczajce". Tak kompetentne
kierownictwo projektu dawao pewno, e adne sceptyczne wibracje nie zakc
przebiegu eksperymentu, dr Benson i jego zesp wybrali wic 1802 pacjentw z
szeciu szpitali - wszyscy dopiero co przeszli operacj bocznikowania
(wszczepiania bypassw). Pacjentw podzielono na trzy grupy: za przydzielonych
do grupy I modlono si, ale pacjenci o tym nie wiedzieli, czonkowie grupy II
(kontrolnej) nie byli wspominani w modlitwach, pacjenci z grupy III za byli
wymieniani w modlitwach i wiedzieli o tym. Wprowadzenie tej grupy miao suy
badaniu potencjalnych psychosomatycznych efektw wystpujcych u ludzi
wiadomych, e inni modl si o ich zdrowie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mody wznoszono
w trzech kocioach - w Minnesocie, Massachusetts i Missouri - pooonych w
znacznej odlegoci od szpitali, w ktrych leczyli si pacjenci. Modlcy si,
jak poinformowa zesp badawczy, znali tylko imi i pierwsz liter nazwiska
rekonwalescenta, w ktrego intencji mieli si modli. A poniewa do dobrej
praktyki badawczej naley jak najdalej posunita standaryzacja warunkw
eksperymentalnych, modlcych poinstruowano te naleycie, bo do modw swoich
wczyli fraz: i spraw, Panie, by zabieg u X zakoczy si sukcesem, powrt
do zdrowia nastpi szybko i by nie wystpiy adne komplikacje".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Rezultaty
eksperymentu opublikowano w kwietniu 2006 roku na amach American Heart
Journal". Byy jednoznaczne. Nie wystpia adna rnica stanu zdrowia
midzy pacjentami, za ktrych kto si modli, a grup kontroln. C za
niespodzianka! Natomiast wystpia istotna statystycznie rnica midzy
chorymi, ktrzy <i style='mso-bidi-font-style:normal'>wiedzieli, </i>e w ich
intencji wnoszone s mody, a pozostaymi. Tyle e rnica przeciwna od
oczekiwanej - w tej grupie wystpio bowiem znacznie wicej komplikacji
pooperacyjnych. Czy to Bg zagrzmia (do agodnie), by wyrazi swe
niezadowolenie z tego jake durnego przedsiwzicia? Bardziej prawdopodobne
wydaje si, e chorzy, ktrzy wiedzieli, i kto za nich specjalnie si modli,
przeywali zwizany z tym dodatkowy stres. Jak to okreli dr Charles Bethea,
jeden z czonkw zespou badawczego, moga wystpi u nich reakcja
lkowa", wywoana obaw, czy mj stan zdrowia jest a tak zy, e trzeba
si specjalnie za mnie modli". A teraz pytanie - czy w dzisiejszym, jake
skonnym do pieniactwa spoeczestwie byoby to zbyt wiele, by oczekiwa, e
naraeni za spraw ekstra modlitw na dodatkowe komplikacje zdrowotne pacjenci
wystpi w tej sytuacji z pozwem zbiorowym przeciw Fundacji Templetona?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Skdind nie
moe dziwi, e eksperyment ten wywoa sprzeciwy teologw, zapewne
obawiajcych si, e w ten sposb jedynie omiesza si religi. Richard
Swinburne, teolog z Oksfordu, komentujc na bieco wyniki badania, zanegowa
sam ide eksperymentu, oznajmiajc, e Bg odpowiada jedynie na modlitwy
zanoszone w susznej sprawie<a style='mso-endnote-id:edn77' href="#_edn77"
name="_ednref77" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[77]</span></span><![endif]></span></span></a>,
natomiast modlenie si za kogo tylko dlatego, e to na niego wskaza rzut
kostk w eksperymencie prowadzonym metod lepej prby, tak suszn spraw nie
jest i Bg potrafi to przejrze. W sumie to wanie miaem na myli, przywoujc
nieistniejcy skecz Newharta, i Swinburne w pewnym sensie te ma racj. W
pozostaych fragmentach swojego tekstu wykroczy jednak daleko poza satyr. Oto
jak pan Swinburne (nie po raz pierwszy zreszt) wyjania sens cierpienia w
wiecie rzdzonym przez Boga:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Cierpienie daje mi moliwo okazania odwagi i pokory. Innym
stwarza szanse okazania mi wspczucia i pomocy, dziki czemu moje cierpienie
staje si mniejsze. A spoeczestwu jako caoci stwarza moliwo wyboru, czy
zdecyduje si wyda wicej pienidzy na to, by znale waciw kuracj na t
szczegln form cierpienia, ktra mi wanie przypada. [...] I jakkolwiek Bg
auje naszego cierpienia, to najwiksz jego trosk jest, by kady z nas
znalaz w sobie do odwagi, pokory i agodnoci, by uformowa w sobie wito
charakteru. Niektrzy ludzie powinni si rozchorowa dla wasnego dobra, inni -
by otworzy przed drugim czowiekiem moliwo wanego wyboru. Tylko w ten
sposb niektrych z nas mona skoni do tego, by odpowiedzialnie wybrali, kim
chc by. Oczywicie w niektrych wypadkach choroba nie jest ju tak cenna.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>To rozumowanie,
groteskowe, a przy tym tak cholernie typowe dla teologicznego umysu,
przypomniao mi spotkanie z Swinburne'em, kiedy to razem z nim i z moim
oksfordzkim koleg profesorem Peterem Atkinsem uczestniczylimy w
zorganizowanym przez BBC panelu. W pewnym momencie Swinburne zacz
usprawiedliwia Holocaust na tej zasadzie, i jakoby stworzy on ydom
niepowtarzaln okazj do wykazania si odwag i szlachetnoci. Atkins zareagowa
wspaniale - Oby zgni w piekle", warkn <a style='mso-endnote-id:edn78'
href="#_edn78" name="_ednref78" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[78]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W dalszej
czci artykuu Swinburne'a znale mona kolejny typowy przykad teologicznego
rozumowania. Najpierw - susznie - zauwaa, e gdyby Pan Bg chcia nam
zademonstrowa swoje istnienie, znalazby pewnie lepszy sposb ni
manipulowanie statystyczn istotnoci rnicy midzy tempem dochodzenia do
zdrowia pacjentw z grupy kontrolnej i z grupy eksperymentalnej. Gdyby Bg
istnia i chcia nas o tym przekona, mgby napeni wiat cudami, jakich nikt
nie widzia", pisze Swinburne. Dalej jednak znajdujemy tak oto perek:
Mamy przecie i tak bardzo wiele dowodw Jego istnienia. Zbyt wiele, to nie
byoby dla nas dobre". Zbyt wiele, to nie byoby dla nas dobre!
Przeczytajcie to jeszcze raz - <i style='mso-bidi-font-style:normal'>zbyt wiele
dowodw, to nie byoby dla nas dobre. </i>Richard Swinburne dopiero niedawno
przeszed na emerytur z jednej z najbardziej prestiowych katedr teologii na
Wyspach. Jest te czonkiem British Academy. Jeli szukacie teologa, trudno o
kogo bardziej wyrnianego. A moe jednak nie szukacie teologa?!</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Swinburne nie
jest jedynym teologiem, ktry odci si od finansowanych przez Fundacj
Templetona bada (gdy ju znane byy wyniki). Wielebny Raymond J. Lawrence
otrzyma do swojej dyspozycji cakiem spory kawaek drugiej strony New York
Timesa", by mg wyjani, czemu to powani przywdcy religijni
odetchnli z ulg", kiedy nie udao si znale adnych naukowych dowodw
na skuteczno modlitwy<a style='mso-endnote-id:edn79' href="#_edn79"
name="_ednref79" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[79]</span></span><![endif]></span></span></a>. Czy
pisaby w innym tonie, gdyby eksperyment zakoczy si sukcesem? By moe nie,
ale gow dam sobie uci, e wielu innych pastorw czy teologw - tak!
Wypowied pastora Lawrence'a zasuguje na pami z zupenie innych wzgldw, a
mianowicie z powodu wspomnianego tam zdarzenia: Niedawno jeden z kolegw
opowiedzia mi - pisze wielebny - o pewnej pobonej, wyksztaconej kobiecie,
ktra oskarya lekarza o bd w sztuce lekarskiej. Poszo o to, e gdy m by
ju w agonii, doktor zaniecha modlenia si w jego intencji".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Inni teologowie
doczyli do zainspirowanych koncepcj NOMA sceptykw, twierdzc, e badanie w
ten sposbwpywu modlitw to zwykle marnowanie pienidzy, oddziaywania
nadprzyrodzone bowiem z definicji pozostaj poza zasigiem naukowych docieka.
Jednake Fundacja Templetona, podejmujc decyzj o finansowaniu caego
projektu, w peni prawidowo uznaa, e domniemany wpyw modlitw przynajmniej
zasadniczo moe by przedmiotem naukowego eksperymentu, e mona przeprowadzi
eksperyment z wykorzystaniem metody lepej prby - i taki eksperyment zosta
przeprowadzony. Mg przynie wynik pozytywny. A gdyby tak si stao, czy
wyobraacie sobie, e ktrykolwiek ze zwolennikw teistycznej wizji wiata
zakwestionowaby go, oznajmiajc, i badania naukowe nie maj adnego
odniesienia do kwestii religijnych. Oczywicie, e nie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie musz chyba
dodawa, e negatywne rezultaty badania w najmniejszym nawet stopniu nie
wstrzsny opini samych wiernych. Bob Barth, jeden z duchowych przywdcw
kongregacji z Missouri, z ktrej wywodzia si cz modlcych si w
eksperymencie, oznajmi: Czowiek gbokiej wiary uzna oczywicie wyniki
eksperymentu za interesujce. Ale przecie modlimy si od tak dawna i
przekonalimy si po wielokro, e modlitwa jest skuteczna, wiemy, e dziaa.
Naukowe badania nad duchowoci i modlitw dopiero si zaczy". No, tak -
nasza <i style='mso-bidi-font-style:normal'>wiara </i>mwi nam, e modlitwa
dziaa, jeli wic dowody temu przecz, musimy walczy dalej, pki wreszcie nie
uzyskamy takich wynikw, jakie s nam potrzebne.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><b><i><span
style='font-size:12.0pt;mso-bidi-font-size:14.0pt;mso-bidi-font-family:Arial'>Szkoa
ewolucjonistw Nevillea Chamberlaina</span></i></b><b style='mso-bidi-font-weight:
normal'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;text-transform:
uppercase'> <a style='mso-endnote-id:edn80' href="#_edn80" name="_ednref80"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><b
style='mso-bidi-font-weight:normal'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:
"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:
AR-SA;layout-grid-mode:line'>[80]</span></b></span><![endif]></span></span></a></span><o:p></o:p></b></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Cakiem
moliwe, e jednym z ukrytych motyww naukowcw wspierajcych koncepcj NOMA -
nieprzystawalnoci nauki do Hipotezy Boga - jest szczeglna rzeczywisto
polityczna USA, a konkretnie zagroenie ze strony populistycznego kreacjonizmu.
W czci amerykaskich stanw nauka jest przedmiotem ataku dobrze
zorganizowanych, politycznie ustosunkowanych i - przede wszystkim-bardzo
zamonych rodowisk i instytucji. Celem ataku jest zwaszcza teoria ewolucji.
Mona wybaczy naukowcom, e czuj si zagroeni - wszak wikszo funduszy na
nauk pochodzi ze rde rzdowych, a obieralni przedstawiciele administracji
musz zwaa na gosy zarwno wyksztaconej czci elektoratu, jak i penych
uprzedze ignorantw.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W odpowiedzi na
tego typu zagroenia zaczo formowa si proewolucjonistyczne lobby, ktrego
jednym z najbardziej godnych szacunku uczestnikw jest National Center for
Science Education (NCSE), prowadzone przez Eugenie Scott, niezmordowan
aktywistk ruchu w obronie nauki, a przy okazji autork niedawno wydanej
ksiki <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Euolution vs. Creationism. </i>Jedn
z gwnych form politycznego dziaania NCSE jest odwoywanie si do
wraliwszych" wiernych - chodzi o mobilizacj opinii tych spord
wierzcych, z gwnego nurtu duchownych, teologw i czonkw kociow
niefundamentalistycznych, ktrzy, wiadomi faktu, i obstawanie przy
kreacjonizmie naraa ich religi na mieszno, akceptuj ewolucj jako co
najmniej niesprzeczn (a w pewnym ujciu wrcz zgodn) z religi. NOMA - czyli
ustawiczne podkrelanie faktu, e nauka absolutnie nie zagraa religii, jako e
ich domeny s rozdzielne - to dobry sposb na przymilanie si takim ludziom i
pozyskiwanie potencjalnych sojusznikw.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Kolejnym
prominentnym luminarzem czego, co mona by nazwa chamberlainowsk szko
ewolucjonistw, jest filozof Michael Ruse. Ruse wielokrotnie aktywnie angaowa
si w walk z kreacjonizmem<a style='mso-endnote-id:edn81' href="#_edn81"
name="_ednref81" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[81]</span></span><![endif]></span></span></a>, zarwno
pirem, jak i na sali sdowej. Utrzymuje, e jest ateist, ale w artykule
opublikowanym w Playboyu" pisze tak oto:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>[...] wszyscy, ktrzy kochamy nauk, musimy uwiadamia
sobie, e wrg naszego wroga jest naszym przyjacielem. Tymczasem ewolucjonici
nierzadko oddaj si obraaniu swoich potencjalnych sojusznikw. Zwaszcza
wieccy ewolucjonici-ateici wicej czasu powicaj atakowaniu yczliwie do
ewolucji nastawionych chrzecijan, ni przeciwstawianiu si kreacjonistom.
Kiedy Jan Pawe II oficjalnie udzieli poparcia darwinizmowi, Richard Dawkins
zdoby si jedynie na to, by owiadczy, e papie jest hipokryt, e nie moe
by szczery, jeli chodzi o nauk, a wreszcie, e on, to jest Dawkins, wolaby
mie ju do czynienia z uczciwym fundamentalist.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Z czysto
taktycznego punktu widzenia mgbym uzna, e Ruse operuje tu (powierzchown,
co prawda) analogi do walki z Hitlerem: Winston Churchill i Franklin
Roosevelt nie lubili Stalina ani komunizmu, ale, chcc pokona Hitlera,
uwiadomili sobie, e musz wspdziaa ze Zwizkiem Sowieckim. Ewolucjonici
wszelkiej maci te, na podobnej zasadzie, musz zjednoczy siy, by zniszczy
kreacjonizm". Ostatecznie jednak przyjem, e lepiej opowiedzie si po
stronie mojego szacownego kolegi, genetyka Jerry'ego Coyne'a z Chicago, ktry
napisa, e Ruse:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>[...] nieprawidowo interpretuje sam natur konfliktu. Tu
nie chodzi tylko o spr ewolucjonizmu z kreacjonizmem. Dla naukowcw takich jak
Dawkins czy Wilson (E.O. Wilson, synny biolog z Harvardu)<i style='mso-bidi-font-style:
normal'>prawdziwa </i>wojna toczy si midzy racjonalizmem a przesdami. Nauka
jest chyba jedyn postaci racjonalizmu, religia natomiast najpowszechniejsz
form przesdu. Kreacjonizm jest dla nich tylko symptomem szerszego zjawiska (i
gwnego wroga): religii. I podczas gdy religia moe istnie bez kreacjonizmu,
to kreacjonizm bez religii - nie!<a style='mso-endnote-id:edn82' href="#_edn82"
name="_ednref82" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[82]</span></span><![endif]></span></span></a></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jedna rzecz
czy mnie z kreacjonistami - ich, podobnie jak mnie, a odmiennie ni szko
chamberlainowsk", nic nie czy z NOM i jej nieobejmujcymi si
magisteriami". Dla kreacjonistw nie istnieje aden pot oddzielajcy
naukow grzdk. Przeciwnie - depta j podkutymi buciorami to ich ulubione
zajcie. Lubi te nieczyst walk. Prawnicy kreacjonistw w rnych sprawach
toczcych si zwykle na amerykaskiej gbokiej prowincji bardzo chtnie
wyszukuj ewolucjonistw, ktrzy otwarcie przyznaj si do swojego ateizmu
(dobrze to znam, bo - ku memu wielkiemu rozgoryczeniu - moje nazwisko czsto
przywoywane jest w tym kontekcie). To skuteczna taktyka, bowiem w skadzie
losowo dobranej awy przysigych zwykle znajdzie si co najmniej kilka osb,
ktre ju z domu wyniosy przekonanie, e ateici to diaby wcielone, nie lepsi
od pedofilw czy terrorystw" (to dla wielu Amerykanw taki dzisiejszy
odpowiednik czarownic z Salem albo komuchw" McCarthy'ego). Kady
kreacjonistyczny prawnik, ktry wezwie mnie do skadania zezna, ma spraw
wygran niemal automatycznie. Wystarczy, e spyta: Czy pana wiedza o ewolucji
miaa wpyw na to, i sta si pan ateist?". Musiabym odpowiedzie
Tak!", a to w oczach przysigych definitywnie by mnie przekrelio.
Prawidowa z prawniczego punktu widzenia odpowied (osoby o wieckich
pogldach) na tak postawione pytanie powinna brzmie: Moje pogldy religijne
(lub ich brak) to wycznie moja osobista sprawa. Nie mog by one przedmiotem
zainteresowania tego sdu, nie powinny by te w jakikolwiek sposb czone z
moimi pogldami naukowymi". Jako czowiek uczciwy nie potrafibym jednak
odpowiedzie w ten sposb - w Rozdziale 4. wyjani, z jakich powodw.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Madeleine
Bunting z Guardiana" jest autork artykuu <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Why the intelligent design lobby thanks God for Richard Dawkins </i>[Dlaczego
lobby inteligentnego projektu" dzikuje Bogu za Richarda Dawkinsa]<a
style='mso-endnote-id:edn83' href="#_edn83" name="_ednref83" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[83]</span></span><![endif]></span></span></a>. (Przy
okazji - nie ma adnych przesanek pozwalajcych sdzi, i przy swoim artykule
pani Bunting konsultowaa si z kimkolwiek poza Michaelem Ruse; w zasadzie
powinien on wystpi jako wspautor <a style='mso-endnote-id:edn84'
href="#_edn84" name="_ednref84" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[84]</span></span><![endif]></span></span></a>.)
Odpowiedziajej Dan Dennett, trafnie przywoujc opowiastki Wuja Remusa:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>To bardzo zabawne, e dwoje Brytyjczykw - Madeleine
Buntingi Michael Ruse - dao si zapa na chwyt, ktry zna kady, komu nie
jest obca amerykaska tradycja <i style='mso-bidi-font-style:normal'>(Why the
intelligent design lobby thanks God for Richard Dawkins, </i>Guardian",
27.03.2006). W opowieciach Wuja Remusa, gdy Brat Krlik zapany zostaje (jak
zwykle) przez swego odwiecznego wroga, Brata Lisa, baga go: Prosz, prosz!
Zrb, co chcesz, tylko nie wrzucaj mnie w te straszne krzaki", Lis oczywicie
robi dokadnie to, szczliwy Krlik za bezpiecznie chowa si przed nim w
gszczu. Na tej samej zasadzie, kiedy amerykaski propagandysta William Dembski
<a style='mso-endnote-id:edn85' href="#_edn85" name="_ednref85" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[85]</span></span><![endif]></span></span></a>
z ironi pisze do Dawkinsa i zachca do dalszej pracy na rzecz inteligentnego
projektu, Bunting i Ruse daj si na to zapa! Tak, Bracie Lisie, otwarcie
wyraane przez ciebie twierdzenie, i biologia ewolucyjna podwaa ide
Boga-Stwrcy zagraa nauczaniu biologii w szkoach, albowiem podwaa zasad
rozdziau kocioa i pastwa!". Prawda. Ale trzeba by te przyhamowa z
fizjologi, przecie nauka ta uznaje dziewordztwo za niemoliwe [...]<a
style='mso-endnote-id:edn86' href="#_edn86" name="_ednref86" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[86]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Caa to sprawa
(cznie z odrbn inwokacj Brata Krlika) zostaa bardzo rzetelnie omwiona w
blogu Pharyngula biologa EZ. Myersa, stanowicym zreszt wietny przykad
poczenia citej inteligencji i zdrowego rozsdku<a style='mso-endnote-id:
edn87' href="#_edn87" name="_ednref87" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[87]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie twierdz,
oczywicie, e moi koledzy z lobby ustpstw" postpuj tak ze zwykej
nieuczciwoci. Cz z nich zapewne gboko wierzy w zasad NOMA, cho nie
przestaje mnie zdumiewa, jak zdoali gruntownie rzecz ca przemyle i
rozwiza nieuchronny wewntrzny konflikt, ktry musia towarzyszy takiemu
rozumowaniu. Moe nie zgbiajmy ju dalej tej kwestii, jednak cay czas
pamitajmy, e, analizujc publiczne wypowiedzi naukowcw w sprawach religii,
naley zawsze uwzgldnia ich polityczny kontekst: surrealistyczn kulturow
wojn rozdzierajc dzi Ameryk. Do ugodowoci w stylu NOMA wrcimy zreszt
jeszcze w nastpnym rozdziale. Teraz natomiast chciabym powrci do
agnostycyzmu i moliwoci osabienia naszej niewiedzy oraz wymiernego
zmniejszenia niepewnoci co do istnienia lub nieistnienia Boga.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723630"></a><a name="_Toc184498951"></a><a
name="_Toc184498477"></a><a name="_Toc184498104"></a><a name="_Toc184497792"></a><a
name="_Toc184497350"></a><a name="_Toc184496641"><span style='mso-bookmark:
_Toc184497350'><span style='mso-bookmark:_Toc184497792'><span style='mso-bookmark:
_Toc184498104'><span style='mso-bookmark:_Toc184498477'><span style='mso-bookmark:
_Toc184498951'><span style='mso-bookmark:_Toc185723630'>Mae zielone ludziki</span></span></span></span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zamy, e
przypowie Bertranda Russella dotyczya nie czajniczka orbitujcego gdzie w
przestrzeni, a istnienia ycia w kosmosie (jak pamitamy, to w tej wanie
kwestii Carl Sagan odmwi skorzystania z wewntrznych przeczu"). W tym
wypadku, ponownie, nie moemy zaprzeczy, i jedynym w peni racjonalnym
stanowiskiem pozostaje agnostycyzm. Sama hipoteza nie jest jednak niepowana i
nie moemy natychmiast odrzuci jej jako nieprawdopodobnej. Toczy si wok
niej bardzo ciekawy spr i -jakkolwiek opierajc si na niekompletnych danych -
mona t niepewno zmniejszy. Bylibymy zreszt oburzeni, gdyby nasz rzd
wydawa pienidze na bardzo kosztowne teleskopy, ktrych zadaniem byoby
wycznie ledzenie orbitujcych czajniczkw. Nie kwestionujemy jednak
finansowania SETI (Search for Extraterrestrial Intelligence) i wykorzystywania
radioteleskopw do detekcji ewentualnych sygnaw wysanych przez obc
inteligencj.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>To godne
pochway, e Carl Sagan uzna, i nie naley odwoywa si do wewntrznych
przeczu, gdy mowa o yciu pozaziemskim. Trzeba natomiast (co Sagan uczyni)
trzewo oceni, co powinnimy wiedzie, by mc oszacowa prawdopodobiestwo
takiego faktu. Moemy zacz od prostej listy rzeczy, ktrych nie wiemy,
zupenie jak w synnym rwnaniu Drake'a, ktre, jak to okreli Paul Davies,
gromadzi prawdopodobiestwa. Zgodnie z tym rwnaniem, aby oszacowa, jak wiele
cywilizacji mogo niezalenie wyewoluowa we Wszechwiecie, naley uwzgldni
siedem zmiennych, w tym midzy innymi liczb gwiazd i liczb przypadajcych na
kad z nich podobnych do Ziemi planet. Nie bd ju wymienia tu pozostaych,
jako e dla biecego wywodu wane jest gwnie, i mwimy w tym wypadku o
wielkociach nieznanych, ktre moemy jedynie szacowa i to z olbrzymim
marginesem bdu. A kiedy przemnoymy przez siebie kilka wielkoci zupenie lub
praktycznie zupenie nieznanych, to rzeczywicie wynik takiego rwnania (czyli
liczba inteligentnych cywilizacji we Wszechwiecie) obciony jest bdem tak
kolosalnym, e konsekwentny agnostycyzm wydaje si najrozsdniejszym (o ile nie
jedynym) uzasadnionym stanowiskiem.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Tymczasem
jednak o niektrych wielkociach wykorzystanych w rwnaniu Drake'a wiemy dzi
znacznie wicej ni w roku 1961, kiedy to zostao ono sformuowane. Wwczas
nasz system planetarny z planetami okrajcymi centraln gwiazd by jedynym
znanym (wraz z analogiami, jakich dostarczay satelity Jowisza i Saturna).
Najlepsze szacunki liczby systemw planetarnych opieray si na modelach
teoretycznych stosowanych w poczeniu z zupenie nieformaln zasad
polednioci" <i style='mso-bidi-font-style:normal'>(principleof
mediocricity, </i>zwan te zasad miernoci i lichoci" bd zasad
kopernikask", jako e narodzia si z tych niewygodnych lekcji, jakie
dali nam Kopernik, Hubble i inni); zasada ta gosi, e nie ma nic szczeglnego
w miejscu, w ktrym przyszo nam y. Niestety - z czasem zasada ta osabiona
zostaa przez zasad antropiczn" (wrc do niej w Rozdziale 4.), z
ktrej wynika, e gdyby nasz System Soneczny by jedynym tego typu ukadem
planetarnym we Wszechwiecie, to byoby to dokadnie jedyne miejsce, gdzie
istoty takie jak my, zdolne do rozwaa na podobne tematy, mogyby istnie. Sam
fakt naszej egzystencji oznaczaby zatem, e yjemy w skrajnie wyjtkowym,
nieurednionym" miejscu.</span><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Jednak dzisiejsze szacunki liczby ukadw planetarnych nie
bazuj ju na zasadzie kopernikaskiej - dysponujemy konkretnymi danymi empirycznymi.
To spektroskopia, nemezis Comte'owskiego pozytywizmu, znw daa o sobie zna.
Nasz teleskopy nie s jeszcze wystarczajco potne, by mona byo bezporednio
obserwowa planety orbitujce wok innych ni Soce gwiazd, ale na pooenie
gwiazdy wpywa przyciganie okrajcych j planet, a spektroskop pozwala
wykry dopplerowskie przesunicie w widmie gwiazdy, przynajmniej jeli
towarzyszca jej planeta jest odpowiednio dua. To gwnie dziki tym metodom
znamy dzi 170 planet okrajcych 147 rnych gwiazd<a style='mso-endnote-id:
edn88' href="#_edn88" name="_ednref88" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[88]</span></span><![endif]></span></span></a>
(zapewne wicej, w chwili, gdy czytasz te sowa). Na razie to planety podobne
Jowiszowi, gdy tylko tak due ciaa niebieskie moemy wykry za pomoc
wspczesnych spektroskopw.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Jak wida, dokadno oszacowania jednej ze zmiennych
rwnania Drake'a znaczco si poprawia, gdy w jego czasach byo to
praktycznie kompletn zagadk. To oznacza, e moemy z wiksz, cho oczywicie
cigle mocno ograniczon dokadnoci szacowa ostateczny wynik rwnania. Nadal
musimy pozosta agnostykami wobec kwestii pozaziemskiej inteligencji, ale, by
tak rzec, nieco mniejszymi agnostykami, bo te mniejsza jest nasza niewiedza.
Nauka moe podkopywa agnostycyzm, cho nawet Huxley wykrtnie odmawia jej
tego prawa w odniesieniu do Boga. Twierdz zatem w tym miejscu, i - mimo
uprzejmej wstrzemiliwoci Huxleya, Goulda i wielu innych - pytanie o Boga nie
jest ustanowione z zasady i na zawsze poza kompetencjami nauki. Dzieje pytania
o natur gwiazd (wbrew Augustowi Comte) i o prawdopodobiestwo istnienia ycia
na okrajcych je planetach pokazu</span><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>j, e nauka
bezpiecznie czyni moe probabilistyczne rajdy na terytoria opanowane przez
agnostycyzm.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Moja definicja
Hipotezy Boga zawiera okrelenia nadludzki" i nadnaturalny". Aby
sprecyzowa t rnic, zamy, e radioteleskopy SETI wychwyciy z
przestrzeni kosmicznej sygna jednoznacznie dowodzcy, i nie jestemy sami.
Zastanwmy si jednak przez chwil, jaki to musiaby by sygna, bymy nie
mieli adnych wtpliwoci, e jego nadawc jest obca inteligencja. Dobrym podejciem
w takich przypadkach jest odwrcenie pytania - co my powinnimy zrobi, by
zademonstrowa nasz obecno pozaziemskim suchaczom. Nawet najwiksza
regularno sygnau nie wystarczy. Jocelyn Bell Burnel, radioastronom, ktra w
1967 odkrya pierwszy pulsar, bya zafascynowana doskona regularnoci
obserwowanego sygnau (o staym okresie 1,33 sekundy); na tyle zafascynowana,
e nadaa pulsarowi (moe nie cakiem powan) nazw LGM (od Little Green Men,
czyli maych, zielonych ludzikw). Nieco pniej Burnell odnalaza drugi
pulsar, emitujcy promieniowanie o innej charakterystyce, co znacznie osabio
hipotez LGM. Stay, regularny sygna moe by generowany przez wiele zjawisk i
obiektw nieobdarzonych inteligencj, od koyszcych si gazi po kapic
wod, tak sam charakterystyk moe si te wykazywa dowolny ukad
samoregulujcy ze sprzeniem zwrotnym czy wreszcie wirujce i orbitujce ciao
niebieskie. Dzi znamy w naszej Galaktyce ponad tysic pulsarw i panuje
powszechna zgoda, e to wirujce wok wasnej osi gwiazdy neutronowe, ktre
emituj energi o czstotliwoci fal radiowych i omiataj Wszechwiat jej
strumieniem niczym latarnie morskie. Oczywicie to bardzo ciekawe - gwiazda
obracajca si wok swojej osi w cyklu sekundowym (co by byo, gdyby nasza
doba trwaa 1,33 sekundy, a nie dwadziecia cztery godziny?), ale w sumie
wszystko, co wiemy o gwiazdach neutronowych jest nie mniej intrygujce.
Poprzestamy jednak na tym, e ich pulsowanie" to zjawisko czysto
fizyczne, niemajce adnego inteligentnego" komponentu.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zatem
rytmicznie powtarzany sygna nie wystarczyby, eby powiadomi Wszechwiat o
naszej obecnoci. Dobrym wyborem mgby natomiast by cig liczb pierwszych,
poniewa trudno wyobrazi sobie jakikolwiek czysto fizyczny proces, ktry
mgby go generowa. Przyjmijmy jednak, e w ten, czy w jakikolwiek inny sposb
SETI wykry ju w sygna pochodzcy bezdyskusyjnie od pozaziemskiej
inteligencji, a w lad za pierwszym sygnaem do Ziemi dotary kolejne
transmisje, z nimi za nieprzebrane zasoby wiedzy i mdroci - jak to opisywali
liczni autorzy powieci fantastycznonaukowych, choby Fred Hoyle <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>w A jak Andromeda </i>czy Carl Sagan w <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Kontakcie. </i>Jak powinnimy zareagowa?
Cakiem zrozumiae byyby narodziny jakiego rodzaju kultu, bowiem jakakolwiek
cywilizacja zdolna do przesania sygnau na tak wielk odlego musiaaby
przewysza nasz wrcz niewyobraalnie. Zreszt nawet jeli nie bya bardziej
ni nasza zaawansowana w momencie transmisji, to z racji dzielcej nas
olbrzymiej odlegoci dzi wyprzedzaaby ju nas o milenia (chyba e w
midzyczasie zdoaa si sama unicestwi, czego zdecydowanie nie mona
wykluczy).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Niezalenie od
tego, czy kiedykolwiek zetkniemy si z obcymi", czy nie, prawdopodobnie
ich cywilizacja byaby dla nas nadludzka", w tym przynajmniej znaczeniu,
e istoty te przypominayby bogw bardziej, ni si to kiedykolwiek nio
teologom. Ich technika wydawaaby si nam zapewne rwnie cudowna, jak nasza
redniowiecznemu wieniakowi, ktrego przeniesiono by raptem w wiek XXI.
Wyobramy sobie, co by pomyla o laptopie, telefonie komrkowym, bombie
wodorowej i odrzutowcu. Ju Arthur C. Clarke napisa w swoim Trzecim Prawie, e
Jakakolwiek wystarczajco rozwinita technologia jest nieodrnialna od
magii". Dla staroytnych cuda, do jakich zdolna jest nasza technika,
byyby zapewne nie mniej godne podziwu ni Mojesz rozdzielajcy wody Morza
Czerwonego czy Jezus spacerujcy po wodzie. Obcy wykryci przez nasze SETI
byliby wic dla nas niczym bogowie, tak samo jak misjonarze bywali niegdy
uznawani za bogw (ktrego to niezasuonego zaszczytu nie omieszkali
wykorzystywa do granic moliwoci), gdy ze strzelbami, teleskopami, zapakami
(i atlasami gwiazd, pozwalajcymi z sekundow dokadnoci przewidywa
zamienie Soca) docierali do plemion yjcych cigle jeszcze w epoce
kamienia.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W jakim sensie
zatem ci hipotetyczni obcy wykryci przez SETI, przewyszajcy nas
technologicznie o tysiclecia, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>nie byliby
</i>bogami? Co to znaczy, e byliby nadludzcy, ale nie nadnaturalni? Ot jest
to rozrnienie kluczowe dla tej ksiki. Podstawowa rnica midzy obcymi o
boskich atrybutach a bogami tkwi nie w moliwociach i waciwociach, a w
pochodzeniu. Niezalenie od tego, jak bardzo podobni bogom mog nam si wyda
alieni, gdy ich spotkamy, nie byli tacy od samego pocztku. Autorzy ksiek
fantastycznonaukowych - na przykad Daniel E Galouye w <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Counterfeit World </i>- pisali nawet, e tak naprawd yjemy w wiecie,
ktry jest komputerow symulacj (szczerze mwic, nie mam pojcia, jak mona obali
takie twierdzenie) stworzon przez pewn bardzo wysoko rozwinit cywilizacj.
Moliwe - ale twrcy tej symulacji te musieli skd si wzi. Zasady
prawdopodobiestwa po prostu wykluczaj spontaniczne pojawienie si takich
istot bez prostszych poprzednikw. Najprawdopodobniej zawdziczaliby swoje
istnienie jakiej (cho zapewne bardzo obcej) formie darwinowskiej ewolucji; to
stopniowo wznoszcy si w gr uraw, a nie zwisajcy z nieba hak, by odwoa
si do terminologii Daniela Dennetta<a style='mso-endnote-id:edn89'
href="#_edn89" name="_ednref89" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[89]</span></span><![endif]></span></span></a>. Takie haki
zwisajce z nieba - wliczajc w to wszelkich bogw - to formuy magiczne. Nie
wyjaniaj niczego, a wrcz stwarzaj wicej pyta, ni pozwoliy udzieli
odpowiedzi. Tymczasem Dennettowskie urawie rzeczywicie co wyjaniaj, a
dobr naturalny jest wrd nich najlepszy. To on wanie unis ycie od
pierwotnej prostoty do przyprawiajcych o zawrt gowy wyyn zoonoci, pikna
i pozornego projektu, jakie olniewaj nas dzisiaj. O tym wszystkim pisa bd
w Rozdziale 4., zatytuowanym <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Dlaczego
niemal na pewno nie ma Boga. </i>Najpierw jednak, nim przejd do wyjaniania
powodw, dla ktrych sam nie wierz w istnienie Boga, mam obowizek rozprawi
si z dowodami na jego istnienie, ktre do tej pory nam proponowano.</span></p>
</div>
<span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'><br clear=all
style='page-break-before:always;mso-break-type:section-break'>
</span>
<div class=Section7>
<h1><a name="_Toc185723631"></a><a name="_Toc184498952"></a><a
name="_Toc184498478"></a><a name="_Toc184498105"></a><a name="_Toc184497793"></a><a
name="_Toc184497351"></a><a name="_Toc184496642"></a><a name="_Toc184496090"></a><a
name="_Toc184495605"></a><a name="_Toc184495442"></a><a name="_Toc184495059"><span
style='mso-bookmark:_Toc184495442'><span style='mso-bookmark:_Toc184495605'><span
style='mso-bookmark:_Toc184496090'><span style='mso-bookmark:_Toc184496642'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497351'><span style='mso-bookmark:_Toc184497793'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498105'><span style='mso-bookmark:_Toc184498478'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498952'><span style='mso-bookmark:_Toc185723631'>Rozdzia
trzeci</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><a
name="_Toc184495606"></a><a name="_Toc184495443"></a><a name="_Toc184495060"><span
style='mso-bookmark:_Toc184495443'><span style='mso-bookmark:_Toc184495606'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723631'><span style='mso-bookmark:_Toc184498952'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498478'><span style='mso-bookmark:_Toc184498105'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497793'><span style='mso-bookmark:_Toc184497351'><span
style='mso-bookmark:_Toc184496642'><span style='mso-bookmark:_Toc184496090'><br>
</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span
style='mso-bookmark:_Toc184495060'><span style='mso-bookmark:_Toc184495443'><span
style='mso-bookmark:_Toc184495606'><span style='mso-bookmark:_Toc185723631'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498952'><span style='mso-bookmark:_Toc184498478'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498105'><span style='mso-bookmark:_Toc184497793'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497351'><span style='mso-bookmark:_Toc184496642'><span
style='mso-bookmark:_Toc184496090'><span style='font-size:12.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-weight:normal'>DOWODY ISTNIENIA BOGA</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></h1>
<p class=MsoNormal align=right style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;
margin-bottom:6.0pt;margin-left:0cm;text-align:right;text-indent:22.7pt;
background:white'><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span style='font-family:
"Times New Roman";color:#993300'>Nie ma u nas miejsca na katedr teologii. <br>
</span></i><span style='font-family:"Times New Roman";color:#993300'>Thomas
Jefferson</span><span style='color:#993300'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dowody na rzecz
istnienia Boga od stuleci kodyfikowali teologowie, a wspieray argumenty
rzecznikw le pojtego zdrowego rozsdku".</span></p>
<h2><a name="_Toc185723632"></a><a name="_Toc184498953"></a><a
name="_Toc184498479"></a><a name="_Toc184498106"></a><a name="_Toc184497794"></a><a
name="_Toc184497352"><span style='mso-bookmark:_Toc184497794'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498106'><span style='mso-bookmark:_Toc184498479'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498953'><span style='mso-bookmark:_Toc185723632'>Dowody"
Tomasza z Akwinu</span></span></span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pi
dowodw" przedstawionych w XIII wieku przez Tomasza z Akwinu nie dowodzi
niczego i bardzo atwo wykaza - cho przykro mi to mwi ze wzgldu na
niekwestionowan wielko ich autora - ich absurdalno. Pierwsze trzy to w
sumie jeden i ten sam argument przedstawiony na trzy rne sposoby i dlatego
mona traktowa je cznie. Wszystkie odwouj si do procedury zwanej w logice
<i style='mso-bidi-font-style:normal'>regressus ad infinitum: </i>odpowied na
pytanie wywouje kolejne pytanie i tak w nieskoczono. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:1.0cm;text-indent:-14.15pt;mso-list:l1 level1 lfo28;tab-stops:list 1.0cm;
background:white'><![if !supportLists]><span style='mso-fareast-font-family:
Arial;mso-bidi-font-family:Arial'><span style='mso-list:Ignore'>1.<span
style='font:7.0pt "Times New Roman"'> </span></span></span><![endif]><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dowd
z istnienia ruchu (nieruchomy poruszyciel) - nic si nie porusza, jeli nie
zostanie poruszone. To prowadzi nas do regresu, z ktrego jedynym wyjciem jest
Bg. Co musiao wykona pierwszy ruch, a to co nazywamy Bogiem.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:1.0cm;text-indent:-14.15pt;mso-list:l1 level1 lfo28;tab-stops:11.05pt list 1.0cm;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>2.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dowd z pojcia przyczyny sprawczej
(przyczyna bez przyczyny) - nie jest moliwe, by cokolwiek spowodowao samo
siebie. Kade zdarzenie ma jak poprzedzajc przyczyn i znw jestemy w
sytuacji regresu. Co musiao by pierwsz przyczyn, a to co nazywamy Bogiem.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:1.0cm;text-indent:-14.15pt;mso-list:l1 level1 lfo28;tab-stops:11.05pt list 1.0cm;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>3.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dowd z koniecznoci rzeczy (argument
kosmologiczny) - musia istnie taki czas, kiedy nie istniay adne rzeczy.
Ale, skoro kiedy nie istniay adne obiekty fizyczne, a istniej dzi, musiao
istnie co niefizycznego, co powoao je do istnienia. I to co nazywamy
Bogiem.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jak ju
powiedziaem, te trzy twierdzenia opieraj si na idei regresu i wywouj Boga,
bowiem tylko on <i style='mso-bidi-font-style:normal'>moe go </i>przerwa. Co
z kolei wymaga przyjcia nieuzasadnionego zaoenia, i sam Bg jest odporny na
analogiczn procedur. Ale nawet jeli ju zaakceptujemy taki - wtpliwy do -
luksus, jakim jest wycignicie, niczym z kapelusza, pewnego bytu zdolnego do
przerwania <i style='mso-bidi-font-style:normal'>regressus as infinitum </i>(choby
z tego powodu, e czego takiego potrzebujemy), to i tak nie ma najmniejszego
powodu, by byt w wyposaa w przymioty, jakie zwykle przypisujemy Bogu:
wszechmoc, wszechwiedz, dobro, stwrczo, e nie wspomn ju o kilku czysto
ludzkich waciwociach, jak wysuchiwanie modlitw, wybaczanie grzechw i
czytanie w najgbszych mylach. Tak przy okazji-uwagi logikw nie umkno, e
wszechmoc i wszechwiedza to atrybuty wzajemnie si wykluczajce. Jeli bowiem
Bg jest wszechwiedzcy, to z gry wie, e zamierza, korzystajc ze swej
wszechmocy, w jakim momencie zmieni bieg zdarze. To za oznacza, i nie moe
ju zmieni zdania i powstrzyma si od dziaania, co z kolei przeczy jego wszechmocy.
</span><span lang=EN-US style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'>Karen Owens zamkna ten
paradoks w zgrabnym wierszyku:</span><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:
EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;
margin-bottom:6.0pt;margin-left:0cm;text-align:center;text-indent:22.7pt;
background:white'><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span lang=EN-US
style='font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'>Can omniscient
God, who Knows the future, find</span></i><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:
EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;
margin-bottom:6.0pt;margin-left:0cm;text-align:center;text-indent:22.7pt;
background:white'><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span lang=EN-US
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'>The omnipotence to Change His future mind?</span></i><a
style='mso-endnote-id:edn90' href="#_edn90" name="_ednref90" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><b style='mso-bidi-font-weight:normal'><span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[90]</span></b></span><![endif]></span></span></i></span></a><span
lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wrmy jednak
do nieskoczonego regresu i daremnoci wzywania Boga, by go przerwa, znacznie
oszczdniej byoby bowiem w tym momencie przywoa jak osobliwo Wielkiego
Wybuchu" czy inny nieznany na razie fizyce czynnik-wzywanie Boga jest za
w najlepszym razie mao pomocne, a w najgorszym gboko mylce. Edward Lear
stworzy kiedy <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Nonsensowny przepis na
najkruchliwieszy kotlecik. </i>Brzmia on tak: Przygotuj kilka plasterkw
woowiny, po czym pokrj je najdrobniej, jak dasz rad. Nastpnie krj je
dalej, na osiem albo jeszcze lepiej dziewi czci". Niektre regresy
maj swoj naturaln granic. Niegdy uczeni zastanawiali si, co si stanie,
jeli podzielimy, dajmy na to, zoto na najmniejsze moliwe kawaeczki.
Dlaczego nie mona by wzi takiego kawaeczka, przeci na p i uzyska
jeszcze mniejszych drobin zota? Ot w tym wypadku nieprzekraczaln granic
regresu wyznacza atom. Najmniejszy moliwy kawaeczek zota to atom zawierajcy
dokadnie siedemdziesit dziewi protonw i nieco wiksz liczb neutronw,
otoczonych przez chmur siedemdziesiciu dziewiciu elektronw. Jeli
przetniesz" taki kawaek zota, to cokolwiek by otrzyma, nie bdzie to
ju zotem. Atom to ostateczna granica regresu w stylu najkruchliwieszego
kotlecika". W adnym wypadku nie jest natomiast oczywiste (mwic
agodnie, jak si przekonamy pniej), e dla regresu Akwinaty takim naturalnym
ogranicznikiem jest Bg.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wrmy jednak
do argumentw" wielkiego Tomasza. 4. Dowd z rnej doskonaoci
(argument stopnia). Widzimy, e rzeczy na Ziemi si rni. Rni si
stopniem, na przykad, dobroci czy doskonaoci. Oceni te waciwoci moemy
jednak tylko poprzez porwnanie ze stopniem najwyszym. Ludzie mog by zarwno
dobrzy, jak li, ale najwysze dobro nie ley w nas. Musi by zatem co, co
jest najlepsze, co stanowi wzorzec doskonaoci, i to co nazywamy Bogiem. Czy
to jest powany argument? Rwnie dobrze mona by powiedzie, e ludzie rni
si pod wzgldem natenia wydzielanego smrodu, lecz te rnice midzy nimi
mona mierzy jedynie w odniesieniu do jakiego najgorszego wyobraalnego
smrodu, smrodu idealnego, musi zatem istnie jaki szczeglny, nadzwyczajny
mierdziel i to co nazywamy Bogiem. Prosz podstawi sobie zreszt na to
miejsce dowoln cech czy kategori, a wniosek bdzie rwnie bezsensowny.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>5. Argument
teleologiczny czyli dowd z projektu" (argument z rzdw
wszechwiata"). Rzeczy na tym wiecie, a zwaszcza byty oywione,
wygldaj tak, jakby zostay wiadomie zaprojektowane. Nic, co znamy, a co
wyglda, jakby zostao zaprojektowane, nie wyglda tak, o ile rzeczywicie
zaprojektowane nie zostao. A wic musia istnie projektant i jego wanie
nazywamy Bogiem <a style='mso-endnote-id:edn91' href="#_edn91" name="_ednref91"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[91]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Sam Tomasz z Akwinu posuy si w tym momencie analogi ze strza, ktra
zmierza do celu, ale chyba nowoczesny, samonaprowadzajcy si pocisk
przeciwlotniczy wyposaony w czujniki ciepa lepiej nadawaby si do tego celu.
Dowd z projektu" jest jedynym do dzi czsto przytaczanym i wiele osb
uznaje go za argument ostateczny i niepodwaalny. Mody Darwin te by pod jego
wraeniem - po raz pierwszy zetkn si z nim jeszcze jako bardzo mody
czowiek, podczas studiw w Cambridge, za porednictwem <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Natural Theology </i>Williama Paleya. Pechowo dla Paleya, dorosy
Darwin roznis w argument na strzpy. Trudno zreszt o lepszy przykad
rozumowania tak druzgoccego dla popularnych przekona ni to, ktre tak
byskotliwe (i przy okazji nieoczekiwanie) zademonstrowa Darwin. Dziki
Darwinowi wanie nikt nie moe dzi uczciwie powiedzie, e jeli co wyglda
na wiadomie zaprojektowane, to zostao wiadomie zaprojektowane. Ewolucja
poprzez dobr naturalny wytwarza niezliczone projekty", o niebywaej
wprost zoonoci i elegancji. Pord nich znajduje si na przykad ukad
nerwowy, dziki ktremu - i to w najprostszych jego manifestacjach - organizmy
s zdolne do celowego dziaania; nawet najbardziej prymitywne mae robaczki
zachowaniem znacznie bardziej przypominaj samonaprowadzajce si pociski ni
zwyk strza wymierzon w cel. Dowd z projektu" bd zreszt szerzej
omawia w Rozdziale 4.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723633"></a><a name="_Toc184498954"></a><a
name="_Toc184498480"></a><a name="_Toc184498107"></a><a name="_Toc184497795"><span
style='mso-bookmark:_Toc184498107'><span style='mso-bookmark:_Toc184498480'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498954'><span style='mso-bookmark:_Toc185723633'><span
style='font-style:normal'>Dowd ontologiczny i inne dowody</span> a priori</span></span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Argumenty na
rzecz istnienia Boga podzieli mona na dwie gwne kategorie - <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>a priorii a posteriori. </i>Pi dowodw
Tomasza z Akwinu to klasyczne rozumowanie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>a
posteriori, </i>opierajce si na uprzednim badaniu realnego wiata.
Najsynniejszy z dowodw <i style='mso-bidi-font-style:normal'>apriori </i>(czyli
takich, jakie, z grubsza rzecz biorc, formuujemy, nie wychylajc nosa z
wygodnego fotela) to tak zwany <i style='mso-bidi-font-style:normal'>dowd
ontologiczny, </i>zaproponowany po raz pierwszy przez witego Anzelma z
Canterbury w roku 1078 i od tego czasu wielokro i przez licznych filozofw
powtarzany na najrniejsze sposoby. Do dziwnym w argumentacji Anzelma moe
wydawa si to, i pierwotnie dowd jego nie by skierowany do ludzi, lecz - w
formie modlitwy - zaadresowany bezporednio do samego Boga. (Kto, co prawda,
mgby pomyle, e jakakolwiek istota zdolna do wysuchania skierowanej do
siebie modlitwy nie potrzebuje raczej, by j przekonywano o wasnym istnieniu,
ale c...)</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Moemy zatem,
twierdzi Anzelm, wyobrazi sobie istot tak doskona, e nic doskonalszego od
niej w naszym umyle zaistnie ju nie moe. Nawet ateista moe wyobrazi sobie
takie najdoskonalsze ze wszystkich stworze (cho zaprzeczy jego istnieniu w
realnym wiecie). Ale - to wracamy do Anzelma - istota nieistniejca w
prawdziwym wiecie niejako <i style='mso-bidi-font-style:normal'>ex definitione
</i>nie jest doskonaa. Zatem mamy sprzeczno i - Eureka, Bg istnieje!</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pozwlcie e
przetumacz t infantyln argumentacj na lepiej pasujcy do niej jzyk, jzyk
dzieci bawicych si w piaskownicy:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo4;tab-stops:26.15pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zao si, e potrafi udowodni
istnienie Boga.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo4;tab-stops:26.15pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Stoi! Nie potrafisz!<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo4;tab-stops:26.15pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dobra. Wyobra sobie wic rzecz
najdoskonalsz z najdoskonalszych wrd doskonaych.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo4;tab-stops:26.15pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wyobraziem sobie. I co?<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo4;tab-stops:26.15pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>A teraz powiedz, czy ta rzecz
najdoskonalsza z najdoskonalszych wrd doskonaych jest prawdziwa. Czy
istnieje?<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo4;tab-stops:26.15pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie. Jest tylko w mojej gowie.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo4;tab-stops:26.15pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Widzisz! Gdyby bya realna, byaby
jeszcze doskonalsza, przecie prawdziwa doskonaa rzecz musi by lepsza ni
jaki gupi wytwr wyobrani. Czyli udowodniem ci, e Bg istnieje. Ele mele
dudki, ateici to gupki!<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Kazaem mojemu
maemu mdrali posuy si okreleniem gupek" nieprzypadkowo, sam
Anzelm bowiem zacytowa w tym miejscu Psalm 14: Mwi gupi w swoim sercu: /
Nie ma Boga" i mia do tupetu, by uy sowa gupi" <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>(insipiens </i>w aciskim oryginale), gdy
opisywa swojego wyimaginowanego ateist:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Wic nawet czowiek gupi zgodzi si z tym, i rozumowo
istnie moe co, od czego nic wikszego pojmowalne nie bdzie. Gdy usyszy co
takiego, pojmie to, a gdy ju to pojmie, rozumowo istnie to bdzie. Zarazem
niechybnie co, od czego nic wikszego wyobrazi sobie nie mona, nie moe
istnie wycznie rozumowo - a skoro istnieje rozumowo, nietrudno poj, e
istnie musi rwnie realnie, gdy wwczas jest doskonalsze.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Sam pomys, e
do wakich wnioskw dochodzi mona przez urgajce logice zabawy sowami,
obraa moje poczucie estetyki, postaram si jednak powstrzyma od szafowania
epitetami w stylu gupka". Bertrand Russell (nie gupek) powiedzia
kiedy rzecz interesujc: Znacznie atwiej by przekonanym, i [dowd
ontologiczny] musi by faszywy, ni potrafi wskaza dokadnie, gdzie tkwi
bd w tym rozumowaniu". W modoci sam zreszt niemal uleg tej
argumentacji:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Dokadnie pamitam w dzie. To byo w 1894, szedem sobie
po Trinity Lane i nagle, w chwili olnienia, pojem (lub wydao mi si, e pojem):
dowd ontologiczny jest prawdziwy! Poszedem potem kupi puszk tytoniu,
wracajc, podrzuciem j wysoko do gry, a zapawszy, wykrzyknem: A niech
to. Ten dowd jest logiczny".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Osobicie
ciekaw jestem, dlaczego Russell nie wykrzykn wwczas czego w tym rodzaju: A
niech to! Dowd ontologiczny brzmi na pozr wiarogodnie. Ale czy nie byoby to
zbyt pikne, by mogo by prawd, e najgbsze prawdy o Wszechwiecie da si
odkry jedynie na podstawie sownej onglerki. Lepiej chyba przysid fadw i
popracuj, eby rozwiza ten paradoks; zapewne przypomina on paradoksy
Zenona"<a style='mso-endnote-id:edn92' href="#_edn92" name="_ednref92"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[92]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Grecy niele si nagowili, analizujc dowd" Zenona na to, e Achilles
nigdy nie dogoni wia. Mieli jednak do rozsdku, by nie wyciga z niego
wnioskw dotyczcych rzeczywistoci. Za to ukuli termin paradoks" i
pozostawili zagadk do rozwizania generacjom przyszych matematykw. Russell
mia kwalifikacje rwnie dobre, jak kady, by zrozumie, dlaczego nie warto
ciska w niebo puszkami z tytoniem dla uczczenia nieuchronnej ucieczki wia
przed cigajcym go Achillesem. Dlaczego wic z tak sam ostronoci nie
podszed do w. Anzelma? Osobicie podejrzewam, e by po prostu ateist tak
nadgorliwie starajcym si zachowa obiektywizm, e wola nawet rozczarowanie, o
ile tylko prowadzia do niego logika <a style='mso-endnote-id:edn93'
href="#_edn93" name="_ednref93" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[93]</span></span><![endif]></span></span></a>. A moe
odpowied znale mona w tym, co sam napisa w roku 1946, dugo po tym, gdy
rozprawi si ju z dowodem ontologicznym:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Podstawowe pytanie brzmi: czy istnieje cokolwiek, o czym
moemy myle i co przez sam fakt mylenia zaczyna istnie w zewntrznym
wiecie? Kady filozof <i style='mso-bidi-font-style:normal'>chciaby </i>odpowiedzie,
e tak, bowiem do zawodu filozofa naley odkrywanie faktw o wiecie raczej
przez mylenie, ni przez obserwacj. Jeeli prawidowa odpowied na to pytanie
brzmi <i style='mso-bidi-font-style:normal'>tak, </i>to istnieje bezporedni
pomost midzy myl a rzeczami; jeeli odpowied brzmi <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>nie, </i>to takiego pomostu nie ma.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ja, przeciwnie
ni Russell, odczuwabym automatyczn wrcz, gbok podejrzliwo wobec
jakiegokolwiek rozumowania prowadzcego do tak istotnych wnioskw, ktre obywa
si bez najmniejszego chociaby odniesienia do danych zaczerpnitych z
zewntrznego wiata. Ale moe znaczy to wycznie, e jestem naukowcem, nie za
filozofem. Filozofowie przez stulecia traktowali dowd ontologiczny bardzo
powanie i - z atencj - przyjmowali go lub odrzucali. Bardzo klarowny opis ich
wysikw znale mona w ksice <i style='mso-bidi-font-style:normal'>The
Miracle of Theism </i>[Cud teizmu] filozofa-ateisty J.L. Mackie'ego. (Rozumiem,
e to komplement, gdy definiuje si filozofa jako kogo, dla kogo zdrowy
rozsdek nie jest adnym wyjanieniem.)</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Gdy mowa o
obaleniu dowodu ontologicznego, zwykle wymienia si dwch filozofw - Davida
Hume'a (1711-1776) i Immanuela Kanta (1724-1804). Kant uzna, e asem ukrytym w
rkawie Anzelma byo niejawne, a liskie zaoenie, e istnienie" jest
doskonalsze" od nieistnienia. Amerykaski filozof Norman Malcolm wyrazi
kantowskie zastrzeenie w ten oto sposb: Teza, i istnienie jest doskonae,
jest nieco dziwaczna. To ma sens - i jest prawd - gdy stwierdzam, e mj przyszy
dom bdzie lepszy, jeli jego mury bd pokryte warstw izolacyjn, ni
wwczas, gdy takiej izolacji nie bdzie. Ale co to moe znaczy, gdybym
powiedzia, e dom bdzie lepszy, jeli bdzie istnia, ni gdyby go miao w
ogle nie by"<a style='mso-endnote-id:edn94' href="#_edn94"
name="_ednref94" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[94]</span></span><![endif]></span></span></a>. Inny
filozof, tym razem Australijczyk, Douglas Gasking, niejako podsumowa ca
dyskusj swym ironicznym dowodem", e <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Bg
nie </i>istnieje (wspczesny Anzelmowi Gaunilo proponowa nieco zblion <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>reductio):</i></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-21.25pt;mso-list:l8 level1 lfo30;tab-stops:
list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>1.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Stworzenie wiata to najwspanialsze
dzieo, jakie moemy sobie wyobrazi.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-21.25pt;mso-list:l8 level1 lfo30;tab-stops:
list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>2.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jako dziea moemy ocenia na podstawie
(a) jego waciwoci i (b) atrybutw jego autora.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-21.25pt;mso-list:l8 level1 lfo30;tab-stops:
list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>3.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Im mniej uzdolniony (lub im bardziej
upoledzony) jest autor, tym wiksze wraenie robi jego dzieo.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-21.25pt;mso-list:l8 level1 lfo30;tab-stops:
list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>4.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Najgorszym upoledzeniem dla autora
byoby nieistnienie.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-21.25pt;mso-list:l8 level1 lfo30;tab-stops:
list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>5.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zatem, jeli zaoymy, e Wszechwiat
powsta za spraw realnie istniejcego stwrcy (autora), moemy wyobrazi sobie
istot ode potniejsz - kogo, kto potrafiby stworzy Wszechwiat, nie
istniejc.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-21.25pt;mso-list:l8 level1 lfo30;tab-stops:
list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>6.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Bg realnie istniejcy nie jest zatem
bytem, od ktrego nie sposb sobie wyobrazi bytu wikszego, gdy Bg, ktry
nie istnieje, byby stwrc jeszcze bardziej wspaniaym i niewiarogodnym -
wanie z racji nieistnienia.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-21.25pt;mso-list:l8 level1 lfo30;tab-stops:
list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='mso-fareast-font-family:
Arial;mso-bidi-font-family:Arial'><span style='mso-list:Ignore'>7.<span
style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ergo:</span></i></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-21.25pt;mso-list:l8 level1 lfo30;tab-stops:
list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='mso-fareast-font-family:
Arial;mso-bidi-font-family:Arial'><span style='mso-list:Ignore'>8.<span
style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Bg nie istnieje</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie musz chyba
dodawa, e Gasking oczywicie nie udowodni tym samym, e Bg nie istnieje.
Podobnie jak Anzelm nie udowodni Jego istnienia. Rnica polega na tym, e
Gasking wiadomie artowa, zdajc sobie spraw, i istnienie - lub
nieistnienie - Boga to zbyt powany problem, by dao si go rozwiza za pomoc
dialektycznego prestidigitatorstwa". Nie wydaje mi si zreszt, by
intelektualny polizg przy przejciu od istnienia do doskonaoci by
najwikszym kopotem z dowodem ontologicznym. Nie pamitam ju, niestety,
szczegw naszej dyskusji, ale kiedy zdarzyo mi si za pomoc argumentu
ontologicznego udowodni, e winie potrafi lata. Moich rozmwcw - grono
teologw i filozofw - najbardziej zirytowao, e musieli odwoa si do logiki
modalnej, by udowodni, e nie mam racji.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dowd
ontologiczny, podobnie zreszt jak inne teologiczne argumenty <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>a priori, </i>przywodzi mi na myl jedn z
postaci z <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Kontrapunktu </i>Aldousa
Huxleya - czowieka, ktry odkry na staro matematyczny dowd istnienia Boga:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Znasz formuk: <i style='mso-bidi-font-style:normal'>m </i>podzielone
przez zero rwna si nieskoczonoci, przy <i style='mso-bidi-font-style:normal'>m
</i>rwnym kadej liczbie dodatniej. Wic dlaczego by nie sprowadzi rwnania
do prostszej formuy, mnoc obie strony przez zero? I w tym wypadku
otrzymujemy, e <i style='mso-bidi-font-style:normal'>m </i>rwna si
nieskoczonoci pomnoonej przez zero. Czyli </span><span style='font-size:
9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>liczba dodatnia
jest iloczynem zera i nieskoczonoci. Czy to nie dowodzi stworzenia
wszechwiata z niczego przez nieskoczon potg?<a style='mso-endnote-id:edn95'
href="#_edn95" name="_ednref95" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[95]</span></span><![endif]></span></span></a></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mielimy te
synn, sprowokowan przez Katarzyn Wielk, osiemnastowieczn debat o
istnieniu Boga midzy Eulerem, wielkim szwajcarskim matematykiem, a Diderotem,
jednym z najwybitniejszych encyklopedystw Owiecenia (a moe raczej moglimy
mie - to chyba legenda). W kadym razie, jak gosi opowie, pobony Euler
nieznoszcym sprzeciwu tonem zaatakowa ateist Diderota. Sztych by prosty: <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Monsieur, (a + bn)ln = x, </i>a zatem Bg
istnieje! Sucham!"; w czsto przytaczanej wersji tej anegdotki Diderot
wyranie si wyposzy i, jako e nie by matematykiem, nie odway si
zaprzeczy Eulerowi. To jednak bajka - B.H. Brown ju w roku 1942 przypomnia,
e Diderot w rzeczywistoci by zupenie niezym matematykiem i na pewno nie
daby si pokona klasycznym Dowodem z Olnienia Nauk" (w tym wypadku
matematyk).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>David Mills
opisuje <i style='mso-bidi-font-style:normal'>wAiheist Universe </i>wywiad
radiowy, jaki przeprowadza z nim kiedy bardzo religijny rozmwca, ktry
przywoa w pewnym momencie prawo zachowania masy/energii w tym razem
nieskutecznej prbie olnienia" potg nauki. Wszyscy zbudowani jestemy
z masy i energii - zwrci si do Millsa-i czy ta naukowa zasada nie czyni tym
samym wiary w ycie pozagrobowe bardziej uzasadnion?" Mills odpowiedzia
znacznie uprzejmiej i z wiksz cierpliwoci, ni ja kiedykolwiek bym zdoa,
zwaszcza, gdy uprzytomnimy sobie, e to, co w osobnik stwierdzi, po
przetumaczeniu na normalny jzyk oznaczao ni mniej, ni wicej ni: Kiedy
umieramy, aden atom naszego ciaa, ani adna cz jego energii, nie gin.
Zatem jestemy niemiertelni". Przyzna musz, e mimo mojego
wieloletniego dowiadczenia z tak zabawnym przykadem mylenia yczeniowego nie
udao si jeszcze zetkn. Poszukujcym ciekawych dowodw na rzecz istnienia
Boga polecabym za -jako rdo wietnej zabawy - list Ponad trzystu dowodw
istnienia Boga", jak znale mona na stronie <a
href="http://www.godless-/"><span style='color:windowtext;text-decoration:none;
text-underline:none'>http://www.godless</span></a></span><span lang=EN-US
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><a href="http://geeks.com/LINKS/GodProof.htm"><span
lang=PL style='color:windowtext;mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;
text-underline:none'>geeks.com/LINKS/GodProof.htm</span></a></span><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>.
Poniej kilka przykadw, poczynajc od Dowodu 36.:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l11 level1 lfo7;tab-stops:15.85pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>36.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'> </span></span></span><![endif]><b
style='mso-bidi-font-weight:normal'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dowd z niezupenej zagady: </span></b><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W
katastrofie samolotowej zgino 143 pasaerw i zaoga. Ocalao jednak dziecko
i to zaledwie z oparzeniami III stopnia. Zatem Bg istnieje.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l11 level1 lfo7;tab-stops:15.85pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>37.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'> </span></span></span><![endif]><b
style='mso-bidi-font-weight:normal'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dowd z alternatywnych wiatw: </span></b><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Gdyby
mogo by inaczej, byoby inaczej. A wtedy byoby le. Zatem Bg istnieje.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l11 level1 lfo7;tab-stops:15.85pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>38.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'> </span></span></span><![endif]><b
style='mso-bidi-font-weight:normal'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dowd z wielkiej wiary: </span></b><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wierz
w Boga! Wierz w Boga! Wierz! Wierz! Wierz w Boga! Zatem Bg istnieje!<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l11 level1 lfo7;tab-stops:15.85pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>39.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'> </span></span></span><![endif]><b
style='mso-bidi-font-weight:normal'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dowd z niewiernych: </span></b><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wikszo
populacji wiata to niechrzecijanie. To dokadnie tak, jak planowa szatan.
Zatem Bg istnieje.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l11 level1 lfo7;tab-stops:15.85pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>40.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'> </span></span></span><![endif]><b
style='mso-bidi-font-weight:normal'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dowd z ycia pomiertnego: </span></b><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>X
umar jako ateista. Teraz ju wie, e bdzi. Zatem Bg istnieje.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l11 level1 lfo7;tab-stops:15.85pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>41.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'> </span></span></span><![endif]><b
style='mso-bidi-font-weight:normal'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dowd z szantau emocjonalnego: </span></b><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Bg
ci kocha. Jak moesz by tak niewdziczny i nie kocha Jego? Zatem Bg
istnieje.<o:p></o:p></span></p>
<h2><a name="_Toc185723634"></a><a name="_Toc184498955"></a><a
name="_Toc184498481"></a><a name="_Toc184498108"></a><a name="_Toc184497796"><span
style='mso-bookmark:_Toc184498108'><span style='mso-bookmark:_Toc184498481'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498955'><span style='mso-bookmark:_Toc185723634'>Dowd
z pikna</span></span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Inny bohater
Huxleyowskiego <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Kontrapunktu </i>usiuje
dowie istnienia Boga, puszczajc na gramofonie pyt z <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Kwartetem skrzypcowym nr 15 </i>Beethovena <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>(heiliger Dankgesang). </i>Pomimy moe na chwil sam muzyk.
Waniejsze, e dowd ten reprezentuje ca klas podobnych argumentacji.
Osobicie ju przestaem liczy, ile razy spytano mnie - mniej lub bardziej
zaczepnie - A co w takim razie z Szekspirem?" (jeli kto woli, moe
sobie podstawi w to miejsce Schuberta, Michaa Anioa, wybr olbrzymi...). W
kadym razie to linia rozumowania na tyle powszechna, e nie musz chyba ju
podawa wicej przykadw. Mao kto jednak prbuje ukaza logik tej
argumentacji, a szkoda, bo im duej jej si przygldamy, tym bardziej wydaje
si podejrzana. Nie ma <i style='mso-bidi-font-style:normal'>oczywicie </i>najmniejszych
wtpliwoci - pne kwartety Beethovena s rwnie wzniose, jak sonety
Szekspira. Tyle e s wzniose, jeli Bg istnieje, ale take i wtedy, gdy go
nie ma. Ani jedne, ani drugie nie dowodz istnienia Boga-to raczej dowd na
istnienie Beethovena i Szekspira. Mwi si, e pewien wielki dyrygent wyzna:
Jeli moesz sucha Mozarta, to po co ci Bg?".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Kiedy
zaproszono mnie do popularnej brytyjskiej audycji radiowej Desert Island
Discs" [Pyty z bezludnej wyspy]. Kady z goci ma wybra osiem pyt,
jakie chciaby zabra ze sob, gdyby mia znale si na bezludnej wyspie. Ja
wybraem (midzy innymi) <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Mache dich mein
Herze rein </i>z Bachowskiej <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Pasji wg w.
Mateusza. </i>Prowadzcy by zszokowany-jak, bdc niewierzcym, mogem wybra
muzyk religijn? Rwnie dobrze mgby mnie spyta, dlaczego podobaj mi si <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Wichrowe wzgrza, </i>skoro doskonale wiem,
e Katarzyna i Heathcliffe nigdy nie istnieli.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pozostaje jeszcze
co do dodania, o czym zreszt trzeba przypomina zawsze, ilekro kto prbuje
zasug stworzenia Kaplicy Sykstyskiej czy <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Zwiastowania
</i>Rafaela przypisa religii. Nawet najwikszy artysta musi z czego y, a
zamwienie trzeba realizowa tam, gdzie yczy sobie zamawiajcy. Nie mam
adnych powodw wtpi, e Rafael i Micha Anio byli chrzecijanami - w ich
epoce bya to w zasadzie jedyna dopuszczalna opcja-ale w istocie ten fakt nie
ma adnego znaczenia. Za spraw swego olbrzymiego bogactwa Koci by
najwikszym mecenasem sztuki. Moliwe, e gdyby historia potoczya si innymi
torami, a Micha Anio dostaby zlecenie pomalowania sklepienia w wielkim
Muzeum Nauki, stworzyby dzieo rwnie natchnione, jak Kaplica Sykstyska.
Bardzo smutne, e nigdy nie usyszymy Beethovena <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Symfonii Mezozoicznej </i>czy opery Mozarta <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Rozszerzajcy si Wszechwiat. </i>I doprawdy wielka szkoda, e
zostalimy pozbawieni <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Oratorium
ewolucyjnego </i>Haydna - cho oczywicie nie przeszkadza nam to zachwyca si
jego <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Stworzeniem wiata. </i>Z drugiej
strony za (t inteligentn uwag zawdziczam mojej onie), gdyby Szekspir
musia pisa na zamwienie Kocioa, raczej stracilibymy <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Hamleta, Krla Lira </i>czy <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Makbeta.
A </i>co dostalibymy w zamian - wymarzone arcydziea? Kto chce, niech w to
wierzy.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jeeli w ogle
mona mwi o jakimkolwiek logicznym zwizku midzy istnieniem dzie sztuki a
istnieniem Boga, jest to implikacja, o ktrej nie wspominaj ci, co si
posuguj dowodem z pikna" - bo moe raczej naleaoby patrze na cay
problem jak na now wersj dowodu z projektu": wszak geniusz muzyczny
Schuberta, przez swe znikome prawdopodobiestwo, jest znacznie cudowniejszy ni
oko. W bardziej przyziemnej za interpretacji moe po prostu to zwyka zazdro
o cudzy talent: Jak kto moe tworzy tak pikn muzyk, poezj czy sztuk,
skoro ja nie potrafi? To musia sprawi Bg".</span></p>
<h2><a name="_Toc185723635"></a><a name="_Toc184498956"></a><a
name="_Toc184498482"></a><a name="_Toc184498109"></a><a name="_Toc184497797"></a><a
name="_Toc184497355"><span style='mso-bookmark:_Toc184497797'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498109'><span style='mso-bookmark:_Toc184498482'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498956'><span style='mso-bookmark:_Toc185723635'>Dowd
z osobistego dowiadczenia"</span></span></span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jeden z
najmdrzejszych (i bardziej dojrzaych) moich znajomych z pierwszych lat
studiw - chopak gboko wierzcy - wybra si kiedy na wycieczk na szkockie
wyspy. W rodku nocy jego i jego przyjacik wyrwa ze snu straszliwy gos: to
by gos samego szatana, tak diaboliczny, e nie mieli co do tego adnych
wtpliwoci. Mj przyjaciel nigdy nie zapomnia przeraliwego dwiku i to
wspomnienie byo jednym z powodw, dla ktrych zdecydowa si przyj
wicenia. Ja te zapamitaem jego opowie, bo bardzo mnie poruszya. Kiedy,
pniej, przywoaem j, kiedy siedzielimy sobie z grup zoologw w
oksfordzkiej knajpce Pod r i koron". Przypadkiem dwch z nich byo
ornitologami. Obaj wybuchli miechem Burzyk pnocny!", wykrzyknli
chrem. Jeden z nich qyjani nam potem, e okrzyk godowy brzmicy zaiste jak
szataski skowyt sprawi, e w wielu rejonach wiata i w rnych jzykach burzyki
nazywa si diabelskimi ptakami".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wielu ludzi
wierzy w Boga, poniewa sdz, e osobicie, na wasne oczy, ujrzeli kiedy
jego obraz-bd anioa czy dziewic w bkitnej powiacie, albo e on kiedy do
nich przemwi. Dowd z osobistego dowiadczenia" dla ludzi, ktrzy
wierz, e przeyli zdarzenie o podobnym charakterze, jest najbardziej
przekonujcy. Sabiej jednak przemawia do tych, ktrzy dysponuj pewn wiedz
psychologiczn.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Kto mwi, e
osobicie dowiadczy obecnoci Boga? C - s tacy, co twierdz, e widuj
rowe sonie, ale na nich jako nikt nie zwraca uwagi. Peter Sutcliffe, zwany
Rzenikiem z Yorkshire" tumaczy, e to Jezus przemwi do i kaza
zabija kobiety-dzi ma doywocie. George W. Bush powoywa si na gos
Boga", gdy uzasadnia inwazj na Irak (szkoda, e gos ten w swej
askawoci nie objawi mu rwnie, e w Iraku nie ma broni masowego raenia). W
szpitalach dla psychicznie chorych znale mona wielu <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>rnych </i>pacjentw: jedni uwaaj si za Napoleona albo Charliego
Chaplina, cz wierzy, e cay wiat sprzysig si przeciwko nim i spiskuje,
inni wreszcie, e potrafi przekazywa wasne myli bezporednio do gowy
drugiego czowieka. Nie sprzeciwiamy si im, ale nikt nie traktuje tych
wewntrznych przekona powanie, przede wszystkim dlatego, e mao kto je
podziela. Dowiadczenia religijne s inne tylko pod jednym wzgldem: przyznaje
si do nich bardzo wielu ludzi. Trudno zarzuci nadmierny cynizm Samowi
Harrisowi, ktry w <i style='mso-bidi-font-style:normal'>The End of Faith </i>[Koniec
wiary] napisa:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Stworzylimy specjalne etykietki, nazwy dla ludzi, ktrzy
ywi niedajce si uzasadni przekonania. Kiedy s to przekonania bardzo
rozpowszechnione, nazywamy takie osoby religijnymi", w rzadszych
wypadkach mwimy o szalestwie", psychozach" i urojeniach"
[...] Najwyraniej zdrowie psychiczne jest funkcj czstoci. A tymczasem
przecie przez czysty historyczny przypadek w naszej kulturze uwaa si za
zdrowe, gdy kto wierzy, e stwrca Wszechwiata moe usysze jego myl,
natomiast objawem choroby psychicznej jest przekonanie, e On komunikuje si z
tob, wystukujc polecenia na ramie okna sypialni alfabetem Morse'a. Oczywicie
ludzie religijni w oglnoci nie s szalecami, ale rdze ich wiary - to
szalestwo.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Do kwestii
halucynacji powrc jeszcze w Rozdziale 10.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ludzki mzg
dysponuje doskonaym oprogramowaniem symulacyjnym. Oczy nie przekazuj nam
wiernej fotografii tego, co widz, ani filmu z zapisem zachodzcych wok nas
zdarze. To mzg tworzy model i stale go uaktualnia, oczywicie uaktualnia pod
wpywem zakodowanych sygnaw dochodzcych poprzez nerw wzrokowy, niemniej
jednak ostatecznym konstruktorem pozostaje mzg. Zudzenia wzrokowe s tego
najlepszym dowodem<a style='mso-endnote-id:edn96' href="#_edn96"
name="_ednref96" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[96]</span></span><![endif]></span></span></a>. Znaczna
cz zudze - szecian Neckera jest tu dobrym przykadem - powstaje, gdy
napywajce dane zmysowe zgodne s z dwoma konkurencyjnymi modelami
rzeczywistoci. Mzg, nie majc adnych podstaw, by wybra ktry, prbuje
obydwu, my za dowiadczamy tego jako serii przeskokw od jednego modelu do
drugiego. Patrzymy na obiekt, a ten dosownie na naszych oczach staje si czym
zupenie innym.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Symulacyjny <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>software </i>mzgu jest szczeglnie
dostosowany do obrbki twarzy i gosw. Mam na parapecie plastikow mask
Einsteina. Ogldana z przodu, wyglda jak zwyka twarz - i nic dziwnego. Kiedy
jednak spojrzymy na ni od tyu-od wklsej" strony-rwnie widzimy
normaln ludzk twarz, ale odnosimy bardzo dziwne wraenie. Kiedy ogldajcy
okra mask, twarz jakby podaa za nim, i to nie jest sabiutkie wraenie,
jakie odczuwamy, patrzc na portret Mony Lisy, gdy na upartego mona obstawa,
e ledzi nas wzrokiem. Ta wklsa maska <i style='mso-bidi-font-style:normal'>naprawd
</i>wyglda, jakby si poruszaa. Wszystkim, ktrzy stykaj si z moj mask po
raz pierwszy, zapiera dech. A co jeszcze dziwniejsze, jeli mask postawi na
wolno obracajcej si podstawie, dla obserwatora obraca si ona w prawidowym
kierunku, pki widzi jej wypuk" stron, ale w <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>przeciwnym </i>, gdy patrzy na stron wkls. W efekcie kto, kto
oglda dokadnie moment zmiany stron, ma wraenie, jakby jeden obraz -
nadchodzcy - wchania drugi, ten, ktry si oddala. To naprawd oszaamiajcy
widok i warto sta si ofiar takiego zudzenia. Czasem udaje si bardzo
zbliy do tej wklsej " twarzy i nadal nie widzie, e jest wklsa -
gdy wreszcie to dostrzegasz, nastpuje przeskok, ale za chwil sytuacja znw
si zmienia.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Co zatem si
dzieje? Czy to jaka sztuczka, ktr posuyli si konstruktorzy maski? Nie -
kada wklsa maska wywouje identyczne zudzenia. Mechanizm znajduje si w
mzgu obserwatora. Wewntrzne oprogramowanie odbiera dane wskazujce na
obecno twarzy, ale w praktyce wystarcz do tego sygnay o zauwaeniu"
dwojga oczu, nosa i ust, ulokowanych w z grubsza prawidowych odlegociach. Na
podstawie tych szcztkowych danych mzg sam robi ca reszt. Do akcji wkracza
program symulujcy i tworzy solidny, realistyczny obraz, nie przejmujc si
zbytnio tym, i w rzeczywistoci postrzegamy wewntrzn, wkls stron maski.
A zudzenie obracania si w przeciwn stron pojawia si dlatego, e to jedyny
sposb, w jaki mzg moe nada sens napywajcym danym wzrokowym, gdy
interpretuje obracajc si wkls mask jako obiekt wypuky (trudno to w
pierwszej chwili zrozumie, ale po pewnym zastanowieniu okazuje si do
oczywiste)<a style='mso-endnote-id:edn97' href="#_edn97" name="_ednref97"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[97]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Podobne zudzenie pojawia si czasem, gdy widzimy czasz radaru obracajc si
na lotnisku. Dopki mzg nie przestawi si na prawidowy obraz radaru, zdarza
si, e jestemy pewni, i widzimy czasz obracajc si w przeciwn (ni w
rzeczywistoci) stron U w dodatku jako dziwnie przekrzywion).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Opowiedziaem o
swojej masce po to, by zademonstrowa oniemielajc potg mzgowych programw
symulujcych. To <i style='mso-bidi-font-style:normal'>software, </i>ktry
potrafi stworzy wizje" i nawiedzenia" o nieprawdopodobnej sile
przekonywania. Duchy, anioy czy nawet Dziewica Maryja to dla tak zoonego
oprogramowania doprawdy bahostka.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dokadnie ta
sama zasada dotyczy suchu. Kiedy dociera do mnie jaki dwik, nerwy ukadu
suchowego nie dostarczaj go z ucha do mzgu tak wiernie, jak sprzt firmy
Bang & Olufsen. Tak samo jak w przypadku bodcw wzrokowych, dopiero mzg
tworzy - i nieustannie modyfikuje - na podstawie dopywajcych danych pewien
model. Dlatego wanie gony dwik trbki odbieramy jako pojedyncz nut, a
nie poszczeglne skadowe harmoniczne, jakie w rzeczywistoci wydaje z siebie
ten instrument. Ta sama nuta na klarnecie ma brzmienie gbokie", a na
oboju piskliwe", z powodu odmiennych relacji midzy skadowymi
harmonicznymi, jakie charakteryzuj oba te instrumenty. Jeli (co wymaga
sporych umiejtnoci) kto rozdzieli ich dwik na syntezatorze na kolejne
skadowe harmoniczne, rzeczywicie przez chwil mzg bdzie odbiera je jako
czyste, poszczeglne tony. Ju po chwili jednak mzgowy <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>software </i>znw si wczy i zaczniemy sysze dwik trbki, oboju
czy czego tam jeszcze. Na podobnej zasadzie mzg skada" spgoski i
samogoski, przenoszc je na nowy poziom fonemw i sw.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dawno, dawno
temu, jako dziecko, sam usyszaem ducha: ciszony, mski gos, jakby
odmawiajcy sowa modlitwy. Niemal (ale nie dokadnie) rozrniaem
poszczeglne sowa, wypowiadane powanym i uroczystym tonem. Syszaem
oczywicie historie o duchach nawiedzajcych stare domy i byem troch
przestraszony. Wstaem jednak z ka i ostronie zbliyem si do miejsca,
skd dochodzi ten dziwny gos. Wtedy dwik sta si goniejszy i - raptem -
co przeskoczyo" mi w gowie. Ju wiedziaem, co to jest. To wiatr,
przeciskajc si przez dziurk od klucza, wywoywa odgos, ktry moje mzgowe
oprogramowanie zinterpretowao jako pobony mski szept. Bardzo moliwe, e
gdybym by bardziej wraliwym dzieckiem, usyszabym nie tylko niewyrany,
tajemniczy pomruk, ale rozrnibym poszczeglne sowa, a moe nawet cae
zdania. A gdybym by nie tylko wraliwy, ale i odebra naleyt religijn
edukacj... Sam jestem ciekaw, co usyszabym w szmerze wiatru.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mniej wicej w
tym samym wieku miaem te inn przygod. Nagle z okna pooonego w ssiedztwie
domku spojrzaa na mnie koszmarna, budzca niewymowne przeraenie twarz. Z
trwog w sercu podkradem si pod pot ssiadw, a gdy ju byem do blisko,
okazao si, e po prostu zasony w oknie przypadkowo uoyy si w ksztat,
ktry z daleka mg przypomina straszliwe oblicze. Wielu pobonych ludzi
twierdzio, e w kbach dymu unoszcych si z poncych wie WTC dostrzego
oblicze szatana-w Internecie kryy nawet liczne zdjcia majce stanowi
dowd" tej bzdury.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ludzki mzg
jest naprawd wyjtkowo sprawnym narzdziem do konstruowania modeli. Kiedy
pimy, nazywamy je snami, gdy jestemy wiadomi - wyobrani, a modele
wyjtkowo sugestywne to halucynacje. W Rozdziale 10. bd pisa o dzieciach,
ktre swoich wyimaginowanych dziecicych przyjaci postrzegaj tak realnie,
jak najbardziej rzeczywiste osoby z wasnego otoczenia. Jednostki bardziej
naiwne nie potrafi rozpozna, e co jest halucynacj czy snem na jawie, i
zawsze s skonne uzna raczej, e widziay czy syszay ducha. Czasem za bywa
to dla nich anio, Bg lub Przenajwitsza Dziewica (ta ostatnia przytrafia si
najczciej modym katoliczkom). Takie wizje nie s jednak adnym dowodem, i
duchy, anioy, bogowie czy wite dziewice faktycznie komu si
objawiy".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nieco
trudniejsze s przypadki masowych objawie, jak chociaby to w Fatimie w roku
1917, gdy siedemdziesit tysicy pielgrzymw ujrzao pono, jak: Soce
zadrao. Dokonao nigdy przedtem niewidzianych porusze, wykraczajcych poza
wszelkie prawa natury"<a style='mso-endnote-id:edn98' href="#_edn98"
name="_ednref98" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[98]</span></span><![endif]></span></span></a> <a
style='mso-endnote-id:edn99' href="#_edn99" name="_ednref99" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[99]</span></span><![endif]></span></span></a>. To
trudniejsze, bo nieatwo wyjani, jak siedemdziesit tysicy ludzi mogo
dozna identycznej halucynacji. Ale jeszcze trudniej przyj, e co takiego
mogo si rzeczywicie zdarzy, skoro nikt poza Fatim nie dostrzeg tego
zjawiska. Istotne s zreszt nie tylko obserwacje - takie zdarzenie
spowodowaoby niewyobraaln katastrof na skal kosmiczn, obejmujc cay
Ukad Soneczny, a nieuchronnie zwizane z nim oddziaywania grawitacyjne
byyby dostatecznie silne, by cisn wszystkich ludzi w przestrze. Przypomina
si w tym momencie zwizy test cudownoci" Davida Hume'a: [...] adne
wiadectwo nie wystarczy do wykazania autentycznoci cudu, jeli nie jest ono
tego rodzaju, e jego faszywo byaby wikszym cudem anieli fakt, ktry ma
by na jego podstawie wykazany"<a style='mso-endnote-id:edn100'
href="#_edn100" name="_ednref100" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[100]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oczywicie moe
si wydawa nieprawdopodobne, e kilkadziesit tysicy ludzi naraz ulego
identycznemu zudzeniu lub e wszyscy ci ludzie kamali. Trudno te uwierzy w
omykowe zapisanie historycznych wiadectw siedemdziesiciu tysicy osb, ktre
jednogonie stwierdziy, e widziay, jak Soce zataczyo". Nieatwo
te zgodzi si z tym, e tysice pielgrzymw stao si wiadkami cudu (cho
trzeba pamita, e wszystkich namwiono do patrzenia si prosto w Soce, a to
nie jest najlepsze dla oczu). Jednak kada z tych opcji jest bardziej
prawdopodobna ni wyjanienie alternatywne, zgodnie z ktrym Ziemia nagle wyskoczya
z orbity i Ukad Soneczny si rozpad, czego nikt poza Fatim nie zauway.
Nie - Portugalia nie jest miejscem a tak odosobnionym <a style='mso-endnote-id:
edn101' href="#_edn101" name="_ednref101" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[101]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wicej chyba o
osobistym dowiadczeniu" Boga czy innych religijnych objawieniach mwi
nie trzeba. Jeeli kto przey co takiego, ma wite prawo, by wierzy, e
byo to doznanie jak najbardziej autentyczne, ale nie powinien oczekiwa, e
inni uwierz mu na sowo - a zwaszcza ci, ktrzy maj choby minimaln wiedz
o funkcjonowaniu mzgu i o niewiarygodnych moliwociach tego narzdu.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723636"></a><a name="_Toc184498957"></a><a
name="_Toc184498483"></a><a name="_Toc184498110"></a><a name="_Toc184497798"></a><a
name="_Toc184497356"><span style='mso-bookmark:_Toc184497798'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498110'><span style='mso-bookmark:_Toc184498483'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498957'><span style='mso-bookmark:_Toc185723636'>Dowd
z Pisma</span></span></span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Cz ludzi
wierzy w Boga, bowiem skaniaj ich do tego dowody zawarte w Pimie witym.
Powszechnie przytaczany jest argument (przypisywany zwykle CS. Lewisowi,
ktrego autorytet w tych kwestiach nie powinien dziwi), e skoro Jezus mwi o
sobie, e jest Synem Boym, to albo mwi prawd, albo musiaby by czowiekiem
chorym lub kamc- szalony, zy lub boski" (Paranoik, Potwr lub
Pan" -jeli kto lubi bawi si w [nieudolne] aliteracje). Autentyczne wiadectwa
historyczne, i Jezus Chrystus rzeczywicie przypisywa sobie boski status, s
do wte. Gdyby nawet jednak byy nieodparte, to trylemat w w sposb
oczywisty jest niewyczerpujcy Istnieje jeszcze moliwo czwarta, tak
rzucajca si w oczy, e a dziwne, i j pominito: ot Jezus mg po prostu
szczerze i uczciwie si myli. Wielu ludziom si to zdarza. W zasadzie jednak
nie ma, jak ju napisaem, rzetelnych historycznych dowodw, i (historyczny)
Chrystus uwaa si za Boga.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Fakt, e co
zostao zapisane", bywa zwykle przekonujcy dla ludzi, ktrzy nie maj w
zwyczaju zadawa pyta, takich jak: Kto to napisa i kiedy?", Skd kto
wiedzia to, co napisa?" czy wreszcie: Czy piszcy byli bezstronnymi
obserwatorami, czy te mieli jakie powody, ktre mogy skania ich do
takiego, a nie innego opisywania zdarze?". Poczwszy od XIX wieku
wyksztaceni teologowie uznaj istnienie powanych dowodw na to, e Ewangelie
nie s wiarogodnym zapisem historycznych zdarze zachodzcych w realnym
wiecie. Wszystkie powstay dugo po mierci Jezusa, a nawet po pismach Pawa,
ktry zreszt praktycznie nie wspomina o adnych faktach z ycia Chrystusa
przywoywanych w Nowym Testamencie. Pniej </span><span style='font-family:
"Times New Roman"'>jeszcze wszystkie Ewangelie byy wiele razy kopiowane i
przepisywane na nowo przez kolejne generacje chiskich szeptaczy" (patrz:
Rozdzia 5.) - omylnych skrybw, z ktrych wikszo miaa w dodatku wasne
religijne interesy.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Dobry przykad takiego podkolorowywania historii, by
przybraa waciwe barwy, to chwytajca za serce opowie o narodzinach Jezusa
w Betlejem i o rzezi niewinitek, jakiej wskutek tego zdarzenia dopuci si
mia by Herod. W czasach, gdy powstaway Ewangelie, wiele lat po mierci
Jezusa, nikt nie wiedzia, gdzie przyszed on na wiat. Jedno z proroctw Starego
Testamentu (Mi 5,1) <a style='mso-endnote-id:edn102' href="#_edn102"
name="_ednref102" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[102]</span></span><![endif]></span></span></a>
kazao jednak ydom wierzy, i dugo oczekiwany Mesjasz narodzi si w
Betlejem. To wanie z tego powodu Jan w swojej Ewangelii szczeglnie podkrela
zdziwienie tumu tym, e on <i style='mso-bidi-font-style:normal'>nie </i>pochodzi
z Betlejem: Inni mwili: To jest Mesjasz. Ale - mwili drudzy - czy Mesjasz
przyjdzie z Galilei? Czy Pismo nie mwi, e Mesjasz bdzie pochodzi z
potomstwa Dawidowego i z miasteczka Betlejem?" (J 7,41-42).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Mateusz i ukasz rozwizali ten problem inaczej, obaj uznali
bowiem, e Jezus po prostu <i style='mso-bidi-font-style:normal'>musia </i>urodzi
si w Betlejem; co prawdy kady z nich poradzi sobie z t zagadk w inny
sposb. Mateusz umieci Mari i Jzefa w Betlejem, a przenis ich do Nazaretu
dugo po narodzinach Syna; to tu mieli przyby z Egiptu, dokd zbiegli przed
zarzdzon przez krla Heroda rzezi niewinitek. ukasz z kolei twierdzi, e
Maria i Jzef mieszkali ju wczeniej w Nazarecie. Skd za w krytycznym
momencie znaleli si w Betlejem, dziki czemu udao si wypeni
przepowiedni? Ot, jak pisze ukasz, w czasach, gdy gubernatorem
(wielkorzdc) Syrii by Kwiryniusz, cezar August zarzdzi - dla celw
podatkowych - przeprowa</span><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>dzenie spisu ludnoci w caym Imperium
Rzymskim. Jzef, ktry pochodzi z domu i rodu Dawida", uda si zatem
musia do miasta Dawidowego, zwanego Betlejem". Brzmi logicznie,
nieprawda? Tyle e, historycznie rzecz biorc, to kompletny nonsens. Zauwayli
to (midzy innymi) A.N. Wilson w ksice <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Jesus
</i>i Robin Lane Fox w <i style='mso-bidi-font-style:normal'>The Unathorized
Version. </i>Ot jeeli Dawid w ogle jest postaci historyczn, to y niemal
tysic lat przed Mari i Jzefem. Jaki sens z punktu widzenia Rzymian miaoby
danie od Jzefa, by przenis si do miasta, gdzie jego odlegy przodek y
mg niemal dziesi wiekw wczeniej? To mniej wicej tak, jakby mi kazano wpisa
w formularzu podatkowym Ashby-de-la-Zouch (na tyle, na ile zdoaem pozna
genealogi mojej rodziny, to stamtd wanie przybyli nasi przodkowie za czasw
Wilhelma Zdobywcy).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>ukasz popeni
jeszcze jeden powany bd w datowaniu - nieco nierozsdnie wymieni kilka
zdarze, ktrych autentyczno historycy mog zweryfikowa. Ot rzeczywicie
za czasw Kwiryniusza przeprowadzono dla celw podatkowych spis powszechny
(lokalny, nie oglnoimperialny), tyle e dziao si to w roku 6 Anno Domini
(po narodzinach Chrystusa"), czyli dugo po mierci Heroda. Jak pisze
Lane Fox, opowie ukasza jest historycznie niemoliwa i wewntrznie
niespjna", co jednak nie przeszkadza mu wyranie wspczu autorowi w
jego problemach z wypenieniem proroctwa Micheasza.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W grudniowym
numerze Free Inquiry" z 2004 roku Tom Flynn, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>wydawca tego </i>znakomitego pisma, zamieci przegld tekstw
powiconych licznym lukom i niecisociom w tak powszechnie kochanej
boonarodzeniowej opowieci. Sam go uzupeni list sprzecznoci midzy ukaszem
a Mateuszem, dwoma ewangelistami, ktrym zawdziczamy opowie o narodzinach
Jezusa<a style='mso-endnote-id:edn103' href="#_edn103" name="_ednref103"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[103]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Robert Gillooly z kolei szczegowo przeanalizowa i wskaza, e odpowiedniki
wszystkich, co do jednego, elementw legendy narodzin i ycia Chrystusa -
gwiazda, matka-dziewica, hod zoony przez wadcw, cuda, egzekucja,
zmartwychwstanie i wniebowstpienie - znale mona w innych religiach
Bliskiego Wschodu i rejonu rdziemnomorskiego. Flynn twierdzi, e sprzeczno
midzy wizj Mateuszow a ukaszow wynika std, i pierwszy z nich chcia
spenienia starotestamentowych proroctw (pochodzenie z rodu Dawida, rodzony w
Betlejem), drugi za pragn zaadaptowa chrzecijastwo do wymogw religii
hellenistycznych pogan (narodzony z dziewicy, krlowie oddajcy cze etc).
Sprzecznoci s uderzajce, ale wiernym, jak wida, nie przeszkadzaj.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oczywicie
wyksztaceni chrzecijanie s wiadomi, e Pisma witego nie naley traktowa
literalnie", lecz wielu ich mniej wyedukowanych wspwyznawcw nadal
uwaa, e kade jego sowo jest prawdziwe - w dosownym sensie - a caa Biblia
stanowi dokadne i wierne wiadectwo zdarze, a przez to doskonay dowd"
uprawomocniajcy wiar. A nasuwa si pytanie - czy ci ludzie nigdy nie czytaj
ksigi, ktra, jak sami wierz, stanowi sam prawd? Jak mona nie dostrzec
tych rzucajcych si w oczy niekonsekwencji? Czy mona nie zwrci uwagi na to,
e Mateusz, wywodzc pochodzenie Jezusa z rodu Dawidowego" doliczy si
dwudziestu omiu pokole, ukasz natomiast czterdziestu jeden? Gorzej - tylko
jedno imi wystpuje na obydwu drzewach genealogicznych sporzdzonych przez
ewangelistw! Co skdind i tak uzna naley za mao istotne, bowiem jeli
Jezus narodzi si z dziewicy, to raczej dla spenienia starotestamentowego
proroctwa nie ma wielkiego znaczenia, czy przodkowie ma jego matki istotnie
pochodzili z krlewskiego rodu.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Amerykaski
biblista Bart Ehrman w ksice, ktrej podtytu brzmi <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>The Story Behind Who Changed the New Testament and Why </i>[Opowie o
tym, kto i dlaczego zmieni tre Nowego Testamentu] <a style='mso-endnote-id:
edn104' href="#_edn104" name="_ednref104" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[104]</span></span><![endif]></span></span></a>, stara
si rozproszy mroki niepewnoci spowijajce nowotestamentowe teksty. We
wstpie profesor Ehrman w poruszajcy sposb opisuje te koleje osobistej
edukacji i metamorfozy z fundamentalisty w zadumanego sceptyka; podry,
podczas ktrej rosa w nim wiadomo zawodnoci biblijnych drogowskazw. Warto
doda, e w miar jak Bart Ehrman przemieszcza si do orodkw uplasowanych
coraz wyej w amerykaskiej hierarchii akademickiej (od samego dna poczynajc,
czyli Moody Bibie Institute, poprzez Wheaton College - nieco lepiej, ale to
wci Alma Mater Billy'ego Grahama - po seminarium teologiczne w prestiowym
Princeton), na kadym szczeblu uczciwie ostrzegano go, e w obliczu
nacierajcego progresywizmu trudno bdzie mu zachowa fundamentalistyczn
wiar. Ostrzeenia si sprawdziy, z czego korzystamy dzi my, czytelnicy jego
ksiki. Z innych odwieajco obrazoburczych opracowa biblistycznych mog
poleci (ju przeze mnie tu przywoywane) <i style='mso-bidi-font-style:normal'>The
Unauthorized Version </i>(autor: Robin Lane Fox) i <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>The Secular Bibie: Why Nonbelievers Must Take Religion Seriously </i>Jacques'a
Berlinerblau.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Cztery
ewangelie, ktre skadaj si na oficjalnie uznany kanon, wybrane zostay -
mniej lub bardziej arbitralnie - spord kilkunastu dostpnych, w tym ewangelii
Tomasza, Piotra, Filipa, Bartomieja i Marii Magdaleny<a style='mso-endnote-id:
edn105' href="#_edn105" name="_ednref105" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[105]</span></span><![endif]></span></span></a>. To te
wanie dodatkowe" ewangelie mia na myli Thomas Jefferson, gdy w licie
do bratanka pisa:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Mwic o Nowym Testamencie, zapomniaem nadmieni, e
powiniene przeczyta wszystkie historie Chrystusa, take te, o ktrych rada
duchownych zadecydowaa za nas, e s tylko pseudoewangeliami, w
przeciwiestwie do Ewangelii. Pamitaj bowiem, i ci pseudoewangelici, tak
samo jak pozostali, mieli si za natchnionych przez Boga, i to ty, kierujc si
wasnym rozumem, masz oceni ich aspiracje, nie za jakowa kongregacja
duchownych.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Moliwe, i owi
uczeni w pimie" przy wyborze do kanonu tych, a nie innych ewangelii,
kierowali si tym, e pozostae zawieraj jeszcze wicej krpujcych opowiastek
ni cztery kanoniczne. W opisujcej dziecistwo Chrystusa Ewangelii Tomasza na
przykad znajdujemy liczne anegdoty mwice, jak Jezus jako dziecko naduywa
nadprzyrodzonych mocy, zachowujc si czasem niczym zoliwa wrka - a to
zamieni kolegw w kozy, a to oywi wrble ulepione z bota albo pomg
tatusiowi-cieli, cudownie wyduajc deszczuk <a style='mso-endnote-id:edn106'
href="#_edn106" name="_ednref106" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[106]</span></span><![endif]></span></span></a>. Kto
mgby powiedzie, e nikt przecie nie wierzy w takie bajkowe opowieci, jakie
mona znale w Ewangelii wg w. Tomasza. Ale przecie na dokadnie tej samej zasadzie
nie mamy adnych powodw, by wierzy czterem kanonicznym Ewangeliom. To
legendy, ktrych autentyczno jest rwnie wtpliwa, jak autentyczno poda o
krlu Arturze i rycerzach Okrgego Stou.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wikszo z
tego, co czy cztery kanoniczne Ewangelie, zaczerpnita jest z jednego rda
- albo z Ewangelii Marka, albo te z jakiego nieznanego dzi tekstu, ktrego
Marek by najwczeniejszym z ocalaych spadkobiercw". Nikt nie wie, kim
byli czterej ewangelici, ale prawie na pewno aden z nich nie spotka
Chrystusa. Wikszo tego, co napisali, nie jest w najmniejszym nawet stopniu
prb przedstawienia wydarze historycznych, lecz przerbk odpowiednich wtkw
starotestamentowych, ewangelici bowiem gboko wierzyli, e ywot Jezusa jest
spenieniem proroctwa Starego Testamentu. Na tej podstawie niektrzy historycy
wysuwaj hipotez - nie znajdujc szerszego poparcia - e Jezus Chrystus nigdy
nie istnia. Tak koncepcj znale mona na przykad w pracach profesora G.A.
Wellsa z Uniwersytetu Londyskiego, midzy innymi w ksice <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Did Jesus Exist?</i></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jezus Chrystus
najprawdopodobniej jest postaci historyczn, co nie zmienia faktu, e powani
biblici raczej nie traktuj Nowego Testamentu (o Starym ju nie wspominajc)
jako wiarogodnego rda informacji o wydarzeniach historycznych. Ja te
pozwol sobie nie uwzgldnia w dalszych partiach mojej ksiki Biblii jako
dowodu boskoci w jakimkolwiek znaczeniu tego terminu. Przypomn za to
dalekosine przewidywanie, jakim Thomas Jefferson podzieli si kiedy ze swoim
poprzednikiem, Jonem Adamsem: Nadejdzie taki dzie, gdy tajemnica pochodzenia
Chrystusa, z Najwyszym Bytem jako ojcem i poczciem w onie dziewicy, zajmie
miejsce obok mitu o pochodzeniu Minerwy z gowy Jupitera".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Powie <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Kod Leonarda da Vinci </i>Dana Browna oraz
nakrcony na jej podstawie film wywoay wielkie oburzenie w krgach
kocielnych. Chrzecijan namawiano do bojkotu filmu, przed kinami organizowano
pikiety. To rzeczywicie historia wymylona od pocztku do koca,
zaprojektowana i zrealizowana fikcja. W tym sensie powie Browna nie rni si
od Ewangelii. Jedyn rnic jest to, e Ewangelie s staroytn fikcj, <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Kod Leonarda </i>za... wspczesn.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723637"></a><a name="_Toc184498958"></a><a
name="_Toc184498484"></a><a name="_Toc184498111"></a><a name="_Toc184497799"><span
style='mso-bookmark:_Toc184498111'><span style='mso-bookmark:_Toc184498484'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498958'><span style='mso-bookmark:_Toc185723637'>Dowd
z podziwianego religijnego uczonego</span></span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal align=right style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;
margin-bottom:6.0pt;margin-left:0cm;text-align:right;text-indent:22.7pt;
background:white'><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span style='font-size:
8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";color:#993300'>Ogromna
wikszo wyrniajcych si intelektem ludzi nie wyznaje <br>
wiary chrzecijaskiej, ale ukrywa fakt ten przed wiatem, <br>
bo obawia si utraty dochodw.<br>
</span></i><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:#993300'>Bertrand Russell</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Newton by
czowiekiem religijnym. Kim ty jeste, by stawia si ponad Newtonem,
Galileuszem, Keplerem etc, etc, etc...? Jeli Bg by wystarczajco dobry dla
geniuszy takich jak oni, to za kogo ty si uwaasz!". Jakkolwiek i tak w
niczym nie wzmacnia to siy tego wyjtkowo marnego argumentu, niektrzy
religijni apologeci dodaj jeszcze do tej listy Darwina, od dawna bowiem - i
wci niestety - kry jawnie kamliwa opowie o jego nawrceniu si na ou
mierci <a style='mso-endnote-id:edn107' href="#_edn107" name="_ednref107"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[107]</span></span><![endif]></span></span></a>.
To oczywicie fasz absolutny, ale nic nie pomogo nawet wykazanie, e caa ta
historia zacza si od niestworzonych opowieci niejakiej lady Hope (pani
Nadziei"), jak to wsparty o poduszki umierajcy Darwin w promieniach
zachodzcego Soca kartkuje Pismo wite i wyznaje, e z ca t ewolucj to
si zupenie pomyli.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W poniszych
akapitach skoncentruj si gwnie na naukowcach, jako e - z przyczyn, jak
sdz, zupenie zrozumiaych - ludzie, ktrzy lubuj si w wyliczaniu listy
wybitnych jednostekjako wzorcw religijnoci, bardzo chtnie powouj si
wanie na wielkich uczonych.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Newton
rzeczywicie mwi o sobie wprost jako o czowieku religijnym. Tak samo robio
wielu innych uczonych a po - to znaczce, jak sdz - wiek XIX, kiedy osaba
spoeczna (i prawna!) presja, wymuszajca przynaleno do Kocioa, a zarazem
nauka zacza dostarcza coraz silniejszych argumentw przemawiajcych za
porzuceniem religii. Oczywicie od tej reguy byy liczne wyjtki i to w obie
strony. Nawet przed Darwinem nie wszyscy wierzyli, co pokazuje chociaby James
Haught w <i style='mso-bidi-font-style:normal'>2000 Years of Disbelief: Famous
People with the Courage to Doubt </i>[Dwa tysice lat niewiary: Sawni, ktrzy
mieli odwag wtpi]. Po Darwinie za zdarzali si naprawd wielcy uczeni,
ktrych religijnoci nikt nie moe kwestionowa. Nie ma na przykad adnych
powodw, by powtpiewa w szczer pobono Michaela Faradaya nawet w tych
latach, kiedy na pewno sysza ju o Darwinie i jego pracach. Faraday by
czonkiem chrzecijaskiej sekty sandemanian. Sandemanianie wierzyli (uywam
czasu przeszego, bowiem, praktycznie rzecz biorc, sekta ta ju nie istnieje)
w dosown interpretacj Biblii, obowizywa u nich rytua mycia stp nowo nawrconym,
a eby pozna wol Bo, cignli losy. Faraday zosta starszym Kocioa
sandemanian w roku 1860, czyli rok po publikacji <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>O pochodzeniu gatunkw, </i>a zmar, nie zmieniajc wyznania, w 1867.
James Clark Maxwell, teoretyk rwnie wielki, jak Faraday by eksperymentatorem,
by gboko wierzcym chrzecijaninem. Podobnie kolejny z filarw
dziewitnastowiecznej brytyjskiej fizyki, czyli William Thomson, lepiej znany
jako lord Kelvin, ktry prbowa nawet dowie, e ewolucja jest niemoliwa,
poniewa nie starczyoby na ni czasu. Kelvin, jeden z twrcw termodynamiki,
pobdzi w datowaniu, gdy przyj, e Soce jest rodzajem wielkiego
paleniska i ponce w nim paliwo musi wyczerpa si w cigu dziesitkw
milionw lat, nie za miliardw, czego wymaga ewolucja. Lord Kelvin nie mg
oczywicie przewidzie istnienia energii jdrowej. To bardzo mie, e na
spotkaniu British Association w roku 1903 to sir George'owi Darwinowi
(modszemu synowi Karola Darwina, ktry sam nie dostpi nobilitacji) przypad
zaszczyt referowania odkrycia radu przez maonkw Curie, dziki czemu mg
oczyci dobre imi ojca i wykaza, e wczeniejsze szacunki (wci wwczas
jeszcze yjcego) lorda Kelvina byy bdne.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Trudniej
znale otwarcie religijnych uczonych w XX wieku, niemniej jest ich pewnie
cakiem sporo, cho ja osobicie podejrzewam, e zwaszcza dzi wikszo z
tego grona jest religijna w einsteinowskim znaczeniu tego sowa, a jak pisaem
w Rozdziale 1., okrelenie religijny" w takim znaczeniu jest po prostu naduyciem
semantycznym. Oczywicie mona poda te najzupeniej autentyczne przykady
naukowcw religijnych w tradycyjnym znaczeniu. Gdy na przykad mowa o
brytyjskim rodowisku naukowym, niezmiennie padaj w tym kontekcie trzy
nazwiska (brzmice znajomo i przyjanie, jak nazwa dickensowskiej kancelarii
prawniczej): Peacocke, Stannard i Polkinghorne. Z tej trjki kady albo jest
laureatem Nagrody Templetona, albo naley do Rady Fundacji Templetona. Mam za
sob wiele przyjacielskich dyskusji z kadym z tych panw, prywatnych i
publicznych, i nadal, przyzna musz, odczuwam pewne zakopotanie - nie tyle
ich przekonaniem o istnieniu jakiego kosmicznego prawodawcy, co ich
rzeczywist wiar w prawdziwo chrzecijaskich dogmatw, w zmartwychwstanie,
odpuszczenie grzechw i ca t reszt.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Podobne
przykady znale te mona w Stanach Zjednoczonych - choby Francisa Collinsa,
zarzdzajcego obecnie amerykask czci oficjalnego Projektu Badania Genomu
Ludzkiego (Huma Genome Project, HGP) <a style='mso-endnote-id:edn108'
href="#_edn108" name="_ednref108" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[108]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Podobnie jak w
Wielkiej Brytanii, rwnie po drugiej stronie Atlantyku religijni naukowcy
stanowi jednak przypadki rzadkie i nieco kontrowersyjne w oczach reszty
rodowiska akademickiego. W roku 1996 w <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Cambridge,
w ogrodach </i>college'u Clare przeprowadzaem wywiad z Jamesem Watsonem. Wybr
rozmwcy nie by przypadkowy -to Watson stworzy HGP; wybr miejsca rozmowy
rwnie - Cambridge to jego Alma Mater. Przygotowywaem wtedy dla BBC film
dokumentalny o innym naukowym geniuszu, Grzegorzu Mendlu, ktry stworzy
genetyk. Mendel, co nie ulega najmniejszej wtpliwoci, by czowiekiem
religijnym; ba! by nawet zakonnikiem. Tyle e <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>w </i>XIX wieku wstpienie do zakonu byo dla czowieka w sytuacji
Mendla praktycznie jedyn moliwoci realizacji naukowej pasji; czym w
rodzaju dzisiejszego grantu. Spytaem przy okazji Watsona (przyjanimy si od
wielu lat), czy spotka wielu religijnych naukowcw. Praktycznie adnego -
odpowiedzia. - Czasem stykam si z kim takim (w tym miejscu si rozemia) i
czuj wtedy zakopotanie. Wiesz, ja nie bardzo rozumiem, jak kto moe
akceptowa prawdy objawione."</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><i style='mso-bidi-font-style:
normal'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:
"Times New Roman"'>Francis </span></i><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Crick, uczony, ktry wsplnie z Watsonem
zainicjowa genetyczn rewolucj, zrezygnowa z czonkostwa w Churchill
College, gdy jego koledzy zadecydowali (zreszt na wyrane danie jednego z
darczycw), by wybudowa kaplic. Podczas rozmowy z Watsonem zwrciem mu
uwag na fakt, i w odrnieniu od niego i Cricka wielu ludzi nie dostrzega
adnego konfliktu midzy nauk a religi, gdy uznaj, e zadaniem nauki jest
wyjania, jak to wszystko dziaa, religia za odpowiada na pytanie: po co?
Riposta Watsona bya natychmiastowa-Widzisz, nie wydaje mi si, e jestemy po
co. Jestemy produktem ewolucji. To tyle. Tylko nie mw teraz: No, tak! Twoje
ycie musi by strasznie puste, jeli nie wierzysz, e ma jaki cel. C -
oczekuj na przykad, e lunch bdzie niezy". Rzeczywicie by!</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wysiki, by
odnale dzi wybitnych i religijnych uczonych, bywaj nieraz frustrujce.
Udao mi si na przykad znale (na jednej tylko witrynie) list Chrzecijaskich
laureatw Nagrody Nobla"), spord setek noblistw znalazo si na niej
tylko sze nazwisk, z czego, jak sprawdziem, cztery naleay do autentycznych
Noblistw; jednego zreszt znam i wiem doskonale, e do Kocioa naley
wycznie z przyczyn natury spoecznej. Podobne kopoty nie dziwi - ta
szklanka po prostu jest pusta! Benjamin Beit-Hallahmi przeprowadzi bardziej
systematyczne badania i na ich podstawie stwierdzi, e wrd laureatw
Nagrody Nobla, tak naukowych, jak i literackich, indyferentyzm religijny jest
znacznie czstszy ni w populacjach, z ktrych pochodz"<a
style='mso-endnote-id:edn109' href="#_edn109" name="_ednref109" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[109]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Natur",
pismo, ktrego nie trzeba chyba nikomu rekomendowa, opublikowao w roku 1998
wyniki bada Larsona i Whithama<a style='mso-endnote-id:edn110' href="#_edn110"
name="_ednref110" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[110]</span></span><![endif]></span></span></a>, ktrzy
stwierdzili, e spord naukowcw, ktrych dorobek uznany zosta przez
rodowisko za na tyle znaczcy, by zasuyli na wybr do National Academy of
Sciences (w Wielkiej Brytanii odpowiednikiem byoby czonkostwo w Royal
Society), tylko 7% deklaruje wiar w osobowego Boga. Ta proporcja stanowi
niemal dokadne przeciwiestwo tego, co badania pokazuj dla caej populacji
USA - ponad dziewidziesit procent amerykaskich obywateli wierzy w (jak)
istot nadprzyrodzon. Dane z bada obejmujcych naukowcw o mniejszym dorobku
s ju nieco inne-w tej grupie wierzcy nadal stanowi mniejszo, ale ju nie
tak dramatyczn, bo okoo czterdziestu procent. W sumie dokadnie tego bym
oczekiwa - amerykascy naukowcy s mniej religijni ni og amerykaskiej
populacji, a wrd najznamienitszych uczonych wierzcych jest jeszcze mniej.
Dokadnie odwrotna proporcja wierzcych do ateistw wrd intelektualnych elit
i w caej populacji wydaje si jednak do znaczca<a style='mso-endnote-id:
edn111' href="#_edn111" name="_ednref111" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[111]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>To troch
mieszne, e nawet gwna witryna internetowa kreacjonistw Answers in
Genesis" powouje si na wyniki bada Larsona i Withama, cho oczywicie
nie po to, by pokaza, e moe co jest nie tak z religi, ale by pognbi tych
swoich religijnych rywali, ktrzy utrzymuj, e teoria ewolucji nie zaprzecza
wierze. Pod nagwkiem <i style='mso-bidi-font-style:normal'>National Academy
of Science is Godless to the Core </i>[Amerykaska Akademia Nauk to siedlisko
bezbonikw]<a style='mso-endnote-id:edn112' href="#_edn112" name="_ednref112"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[112]</span></span><![endif]></span></span></a>
redaktorzy Answers in Genesis" pomiecili nawet (z wyran satysfakcj)
kocowy cytat z listu Larsona i Withama do redakcji Natur":</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Kiedy opracowywalimy wyniki naszych bada, NAS (National
Academy of Sciences) wydaa wanie broszur majc zachci do nauczania
teorii ewolucji w szkoach niepastwowych. Jak wszyscy wiemy, ta kwestia jest
od dawna rdem powanych napi midzy wsplnot naukow a czci
konserwatywnych rodowisk chrzecijaskich w USA Apel NSA, o ktrym tu mwimy,
zapewnia czytelnikw, i istnienie lub nieistnienie Boga to problem, wobec
ktrego nauka zachowuje neutralne stanowisko". Przewodniczcy NAS Bruce
Alberts dodaje jeszcze: Wielu najwybitniejszych czonkw tej akademii to
ludzie gboko wierzcy. S wrd nas rwnie religijni biolodzy akceptujcy
teori ewolucji". Nasze wyniki wskazuj, e twierdzenie to nie odpowiada
prawdzie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Alberts, jak
wida, jest zwolennikiem NOMY, zapewne z przyczyn, ktre omawiaem, piszc o
chamberlainowskiej szkole ewolucjonistw (Rozdzia 2.). Redaktorzy Answers in
Genesis" s za to zwolennikami zupenie innej szkoy.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Brytyjskim
odpowiednikiem amerykaskiej National Academy of Sciences (z tym, e
obejmujcym ca Brytyjsk Wsplnot Narodw, a wic rwnie Kanad, Australi,
Now Zelandi, Indie, Pakistan i cz dawnych kolonii angielskich w Afryce)
jest Royal Society. Kiedy ta ksika sza do druku, R. Elisabeth Cornwell i
Michael Stirrat koczyli wanie opracowywa wyniki bardzo dokadnego studium
nad przekonaniami religijnymi czonkw Towarzystwa Krlewskiego (FRS - Fellows
of the Royal Society). W badaniu tym Cornwell i Stirrat posuyli si
standardowym kwestionariuszem z siedmiopunktow skal. Opracowany przez siebie
kwestionariusz rozesali do 1074 czonkw Royal Society, ktrych adresami
mailowymi dysponowali (to wikszo FRS). Odpowiedziao 23% (cakiem przyzwoita
proporcja, jak na tego typu badanie). W ankiecie znalazy si stwierdzenia
takie jak: Wierz w osobowego Boga, ktry przejmuje si losami poszczeglnych
jednostek, wysuchuje modlitw i reaguje na nie, widzi i osdza
grzesznikw", a wypeniajcych poproszono, by ocenili, na ile zgadzaj si
z takim pogldem na skali od jednego (zdecydowanie nie) do siedmiu
(zdecydowanie tak). Lar son i Witham posuyli si w swoim badaniu skal
trzypunktow, wic trudno bezporednio porwna wyniki, ale tendencja bya
identyczna. Zdecydowana wikszo czonkw Royal Society, podobnie jak
zdecydowana wikszo czonkw NAS, to ateici - tylko 3,3% respondentw
kategorycznie zadeklarowao, e osobowy Bg ich zdaniem istnieje (tzn. wybrao
7"), 78,8% odpowiedzi zdecydowanie temu zaprzeczao (wybrane 1").
Jeeli zdefiniujemy, e do wierzcych" zaliczamy tych, ktrzy zdecydowali
si na odpowied 6" lub 7", do niewierzcych" za
wybierajcych 1" lub 2", to w drugiej grupie znalazo si 213
respondentw, w pierwszej - 12. Podobnie jak Larson i Witham (a take
Beit-Hallahmi i Argyle) Cornwell i Stirrat wykryli jeszcze jedn niezbyt siln
ale istotn statystycznie zaleno - biolodzy s bardziej skonni do ateizmu
ni przedstawiciele nauk fizycznych. Na szczegowe wyniki badania Cornwell i
Stirrata musimy niestety poczeka do momentu publikacji<a style='mso-endnote-id:
edn113' href="#_edn113" name="_ednref113" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[113]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pozostawiajc
na boku wybory naukowych elit, sprawdmy moe, czy w populacji w ogle atwiej
znale ateistw wrd ludzi lepiej wyksztaconych i inteligentniejszych.
Statystycznie istotn zaleno midzy religijnoci a poziomem wyksztacenia
oraz midzy religijnoci a ilorazem inteligencji potwierdzio kilka
niezalenych programw badawczych. Na przykad Michael Schermer zamieci w
ksice <i style='mso-bidi-font-style:normal'>How We Belieue: The Search for
God in an Age of Science </i>[Jak wierzymy: poszukiwanie Boga w erze nauki]
opis wynikw sondau, ktry ze swoim koleg Frankiem Sulloway'em przeprowadzili
na duej, losowo wybranej prbie Amerykanw. Uzyskali sporo ciekawych wynikw,
ale z naszej perspektywy najistotniejsze, e udao im si wykaza istnienie
ujemnej korelacji midzy religijnoci a wyksztaceniem (tzn. ludzie
wyksztaceni rzadziej s religijni). Religijno jest te negatywnie
skorelowana z zainteresowaniami naukowymi (bardzo silny zwizek) i z
liberalnymi pogldami politycznymi. Oczywicie trudno uzna te rezultaty za
zaskakujce, podobnie jak nikogo nie dziwi istnienie silnej korelacji midzy
religijnoci dzieci i rodzicw. Z bada przeprowadzonych w Wielkiej Brytanii
wynika na przykad, e tylko jedno dziecko na dwanacioro nie
dziedziczyo" przekona religijnych po rodzicach.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oczywicie
nietrudno si domyli, e w rnych badaniach mierzono tak naprawd do rne
rzeczy, wic nie naley raczej bezporednio porwnywa rezultatw. Istnieje
jednak technika badawcza zwana metaanaliz, ktra pozwala dokonywa takich
porwna za pomoc zbiorczej analizy wszystkich wynikw, jakie opublikowano na
dany temat, i zliczenia, jak czsto uzyskiwane s rezultaty potwierdzajce
jak hipotez, a jak czsto przeczce jej. Jeli mwimy o zalenoci midzy
religijnoci a ilorazem inteligencji, to jedyn metaanaliz, jak udao mi si
odnale, jest tekst Paula Bella w Mensa Magazine" z 2002 roku
(stowarzyszenie Mensa zrzesza ludzi o bardzo wysokim IQ; trudno si dziwi, e
temat zainteresowa ich pismo). Konkluzja artykuu Bella brzmi nastpujco:
Spord 43 bada nad zalenoci midzy si przekona religijnych a poziomem
wyksztacenia, ktre przeprowadzono od roku 1927, tylko cztery nie wykazay
ujemnej korelacji midzy tymi zmiennymi. Ze wszystkich pozostaych wynika, e
im wysza inteligencja i im lepsze wyksztacnie, tym mniejsze
prawdopodobiestwo posiadania jakichkolwiek przekona religijnych"<a
style='mso-endnote-id:edn114' href="#_edn114" name="_ednref114" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[114]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jakakolwiek
metaanaliza z zaoenia mwi o zalenociach bardziej oglnych ni szczegowe
badania, na ktrych jest oparta. Byoby przyjemnie, gdybymy mieli wicej
danych na podobne tematy, a take opracowania mwice wicej o pogldach elit
(inne narodowe akademie nauk, laureaci najwaniejszych nagrd i wyrnie:
Nobel, Crafoord, Fields, Kyoto, Cosmos...). Mam nadziej, e w kolejnych
wydaniach tej ksiki bd mg takie informacje zamieci. Te, ktre s
dostpne ju dzisiaj, pozwalaj jednak sformuowa pewn rad dla apologetw
religii: ot lepiej dla nich samych, by nieco ostroniej powoywali na
wiadkw goszonych przez siebie prawd" rne wybitne jednostki -
zwaszcza z grona uczonych.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723638"></a><a name="_Toc184498959"></a><a
name="_Toc184498485"></a><a name="_Toc184498112"></a><a name="_Toc184497800"></a><a
name="_Toc184497358"><span style='mso-bookmark:_Toc184497800'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498112'><span style='mso-bookmark:_Toc184498485'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498959'><span style='mso-bookmark:_Toc185723638'>Zakad
Pascala</span></span></span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wielki
francuski matematyk Blaise Pascal stwierdzi, e niezalenie od tego, jak wiele
przemawia przeciw istnieniu Boga, surowo kary za bd przewaa wszelkie
dowody. Lepiej wierzy w Boga, tak streci mona rozwaania Pascala, bowiem
jeli on istnieje, otwiera si przed nami szansa na ycie wieczne, a jeli nie,
to i tak nie ma adnej rnicy. Z drugiej za strony-jeeli kto nie wierzy,
skazuje si na wieczne potpienie (i - znw -jeli ma racj, to i tak nie ma to
adnego znaczenia). Zatem czowiek mylcy nie ma wyboru - naley wierzy w
Boga!</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Argumentacja
taka jest, jak sdz, dosy osobliwa. Wszak wiara nie jest czym, o czym mona
swobodnie decydowa, jak to ma miejsce w polityce. A przynajmniej na pewno nie
wynika z aktu woli. Mog postanowi, e bd chodzi do kocioa, e wyrecytuj
nicejskie wyznanie wiary, e na cay stos Biblii przysign, i wierz w kade
zapisane w nich sowo, ale przecie adna z tych czynnoci nie sprawi, bym
wierzy, jeeli nie wierz! Zakad Pascala co najwyej moe kogo skoni do <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>udawania </i>wiary w Boga.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Lepiej wwczas,
by ten Bg nie by ow wszechwiedzc istot, za jak si go uwaa, bowiem z
atwoci przejrzy oszusta. Niedorzeczny pomys, e wiara to co, o czym moemy
<i style='mso-bidi-font-style:normal'>decydowa, </i>z charakterystycznym dla
siebie wdzikiem wykpi Douglas Adams w <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Holistycznej
agencji detektywistycznej Dirka Gently. </i>Jedn z postaci wystpujcych w tej
ksice jest elektryczny mnich, robot zaprojektowany po to, by za swojego
waciciela wierzy we wszystko, w co wiat kae mu wierzy". Model <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>de luxe </i>reklamowany by jako konstrukcja
zdolna uwierzy take w co, w co nawet mieszkacy Salt Lake City <a
style='mso-endnote-id:edn115' href="#_edn115" name="_ednref115" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[115]</span></span><![endif]></span></span></a>
uwierzyliby z najwikszym trudem".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Otwarte
pozostaje te pytanie, dlaczego mamy tak atwo zgodzi si z tez, e jedyne,
czym moemy sprawi przyjemno Panu Bogu, to <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>uwierzy </i>w niego? C takiego szczeglnego jest w samym wierzeniu?
Czy nie jest rwnie prawdopodobne, e Bg wynagradza dobro, szczodro albo
pokor? A moe szczero? Co za, jeeli Bg jest naukowcem, ktry za najwysz
cnot ma rzetelne poszukiwanie prawdy? Czy zreszt projektant Wszechwiata <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>nie powinien </i>by naukowcem? Bertranda
Russella spytano kiedy, co zrobi, gdy po mierci stanie przed obliczem Pana,
jak wytumaczy, dlaczego w niego nie wierzy. Zbyt mao dowodw, Boe. Zbyt
mao dowodw!" brzmiaa (niemiertelna, jak zawsze dodaj) odpowied
Russella. Czy Bg nie powinien bardziej szanowa Russella za jego odwany
sceptycyzm (by nie wspomnie o rwnie odwanym pacyfizmie, ktry zaprowadzi
Russella do wizienia w latach pierwszej wojny wiatowej), ni Pascala za jego
tchrzliwe asekuranctwo?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie wiemy i nie
moemy wiedzie, jakie byyby boskie wybory, ale nie musimy <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>wiedzie, </i>eby odrzuci zakad Pascala!
Mwimy wszak o hazardzie, a sam Pascal przyznawa, e rozwaa kracowe
moliwoci. Kto zatem <i style='mso-bidi-font-style:normal'>postawiby </i>na
Boga, ktry oszusta udajcego wiar (czy nawet szczerze wierzcego) przedkada
nad uczciwego sceptyka?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>A teraz zamy
na odmian, e Bg, przed ktrego obliczem przyszo nam stan po mierci, to
Baal, i przyjmijmy te, e Baal jest nie mniej zawistny ni jego dawny rywal
Jahwe. Czy w tej sytuacji nie byoby dla Pascala lepiej przyj, e aden Bg
nie istnieje, ni postawi na nie tego Boga? Czy przypadkiem sama liczba
potencjalnych bogw (i bogi), na ktrych mona by stawia, nie podwaa
rozumowania Pascala? C, Pascal pewnie artowa, rekomendujc swj zakad,
podobnie jak ja artuj, wykazujc jego absurdalno. Spotkaem si jednak (na
przykad podczas dyskusji po moich wykadach) z ludmi, ktrzy zupenie
powanie przywoywali zakad Pascala jako argument na rzecz wiary, i dlatego
zdecydowaem si w tym miejscu szerzej si nim zaj. Pomylmy zatem na koniec,
czy daoby si przedstawi jaki zakad anty-Pascalowski. Przyjmijmy wic, e
jest jaka - choby drobna - szansa, e Bg rzeczywicie istnieje. Nawet wtedy
jednak nietrudno uzna, e kady z nas ma szans na lepsze i peniejsze ycie,
jeli postawi na jego nieistnienie, choby dlatego, e nie zmarnuje cennego
czasu na czczenie go, powicanie si dla niego, walczenie dla niego czy
umieranie z jego imieniem na ustach. Nie bd ju duej rozwija tego wtku,
ale warto mie go w pamici, gdy w dalszych rozdziaach przejdziemy do gronych
konsekwencji religijnych wierze i praktyk.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723639"></a><a name="_Toc184498960"></a><a
name="_Toc184498486"></a><a name="_Toc184498113"></a><a name="_Toc184497801"></a><a
name="_Toc184497359"></a><a name="_Toc184496643"></a><a name="_Toc184496091"><span
style='mso-bookmark:_Toc184496643'><span style='mso-bookmark:_Toc184497359'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497801'><span style='mso-bookmark:_Toc184498113'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498486'><span style='mso-bookmark:_Toc184498960'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723639'>Dowd z twierdzenia Bayesa</span></span></span></span></span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jedna z
najdziwniejszych prb udowodnienia istnienia Boga, z jakimi w ogle si
zetknem, wizaa si z koncepcj zastosowania do tego celu rachunku
prawdopodobiestwa, co uczyni by niedawno Stephen Unwin w ksice <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>The Probability of God </i>[Prawdopodobiestwo
Boga]. Wahaem si, czy wczy do mojej ksiki ten dowd, gdy jest po
pierwsze o wiele sabszy, po drugie bez porwnania wieszej daty ni omawiane
wczeniej, pozbawiony wic nawet patyny wiekw. Ksika Unwina bya jednak do
szeroko komentowana wprasie w roku 2003 (to data pierwszego wydania), a poza
tym, omawiajc j, atwiej uporzdkowa pewne wtki charakterystyczne dla
wszelkich podobnych prb. <i style='mso-bidi-font-style:normal'>The Probability
of God </i>czytaem zreszt z pewn sympati, gdy - jak pisaem w Rozdziale 2.
- twierdzenie o istnieniu Boga jest dla mnie hipotez naukow, przynajmniej w
zaoeniu moliw do dowiedzenia, a donkiszoteria, z jak Unwin stara si
liczbowo okreli jej prawdopodobiestwo, jest po prostu uroczo zabawna.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Podtytu A <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Simple Calculation that Proves the Ultimate
Truth </i>[Jak za pomoc prostych rachunkw doj do prawd ostatecznych]
wyglda mi na inwencj wydawcy, gdy w samej ksice takiej aroganckiej
pewnoci siebie ju nie odnajdziemy. To raczej co w rodzaju prostego
podrcznika albo <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Twierdzenia Bayesa dla
opornych, </i>w ktrym (niezbyt rozsdnie) jako przykadem autor posuy si
Hipotez Boga. Rwnie dobrze Unwin mgby wzi na warsztat spraw
hipotetycznego morderstwa i zastosowa reguy Bayesa do rozwizania zagadki
kryminalnej <a style='mso-endnote-id:edn116' href="#_edn116" name="_ednref116"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[116]</span></span><![endif]></span></span></a>:
zadaniem detektywa jest zebranie dowodw. Odciski palcw na rewolwerze wskazuj
na pani Paw (teraz trzeba przypisa okrelon warto liczbow
prawdopodobiestwu, e to ona zabia), ale profesor liwka ma powd, eby j
wrobi (prawdopodobiestwo spada o okrelon warto). Ekspertyza biegego
wykazaa, e nad podziw celny miertelny strza oddano z duej odlegoci, co
wskazywaoby, e sprawca mg mie za sob przeszkolenie wojskowe (zatem
prawdopodobiestwo, e winny jest pukownik Musztarda wynosi...). Wielebny
Zielony mia motyw, by zabi <a style='mso-endnote-id:edn117' href="#_edn117"
name="_ednref117" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[117]</span></span><![endif]></span></span></a> (ile
wynosi teraz prawdopodobiestwo), ale dugi jasny wos znaleziony na marynarce
ofiary mg nalee tylko do panny Szkaratnej... itp. itd. Taki koktajl mniej
lub bardziej arbitralnie ocenianych prawdopodobiestw kbi si w gowie
detektywa, na zmian nasuwajc mu rne rozwizania zagadki. Reguy Bayesa
powinny pomc mu wycign prawidowe wnioski. To po prostu matematyczne
narzdzie suce do wizania ze sob przyblionych prawdopodobiestw rnych
zdarze i wnioskowania, z jakim (liczbowo okrelonym) przyblionym
prawdopodobiestwem co moe zaj, gdy wiemy, e zdarzyo si co innego.
Problem w tym, e ostateczny wynik rachunkw moe by tylko na tyle trafny, na ile
rzetelne byy dane czstkowe, ktre wstawilimy do naszego rwnania. Te za,
jak to zwykle bywa z mniej lub bardziej arbitralnymi szacunkami, mog by
obcione nawet sporym bdem. Mona tu odwoa si do znanej zasady GIGO
(Garbage In, Garbage Out - mie na wejciu, mie na wyjciu). Chocia w
przypadku ksiki Unwina i jego przykadu - istnienia Boga - mona" to
zdecydowanie za sabo powiedziane.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Unwin zachowuje
si jak konsultant do spraw zarzdzania ryzykiem, ktry - z pochodni
Bayesowskiego wnioskowania w doni - rzuca si do walki z innymi metodami
statystycznymi. Posuguje si reguami Bayesa jednak nie po to, by rozwika
spraw morderstwa, lecz by zmierzy si z najwikszym pytaniem - z pytaniem o
istnienie Boga. Plan ksiki by taki, by rozpocz od kompletnej niepewnoci,
co w wykonaniu Unwina przeobrazio si w przypisanie obu konkurencyjnym
stwierdzeniom (Bg istnieje <i style='mso-bidi-font-style:normal'>versus </i>Bg
nie istnieje) identycznego, pidziesicioprocentowego prawdopodobiestwa. W
nastpnym etapie Unwin wylicza sze faktw, ktre jego zdaniem mog mie w tym
kontekcie jakie znaczenie, wprowadza sze liczb do Bayesowskiej formuy i
patrzy, co z tego wyniknie. Problem w tym, e liczby, ktrymi posuguje si
Unwin, nie wynikaj z adnych empirycznych danych, to po prostu prywatne
pogldy autora arbitralnie ubrane w liczbowy kostium. Oto zreszt fakty, ktre
Unwin przywouje na uytek swego rozumowania:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l17 level1 lfo9;tab-stops:10.8pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>1.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'> </span></span></span><![endif]><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mamy
poczucie dobra.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l17 level1 lfo9;tab-stops:10.8pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>2.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'> </span></span></span><![endif]><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ludzie
robi ze rzeczy (Hitler, Stalin, Saddam Hussein).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l17 level1 lfo9;tab-stops:10.8pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>3.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'> </span></span></span><![endif]><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Natura
robi ze rzeczy (trzsienia ziemi, huragany, tsunami).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l17 level1 lfo9;tab-stops:10.8pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>4.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'> </span></span></span><![endif]><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Moliwe,
e zdarzaj si drobne cudy (zgubiem klucze i znalazem je).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l17 level1 lfo9;tab-stops:10.8pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>5.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'> </span></span></span><![endif]><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Moliwe,
e zdarzaj si wielkie cudy (Jezus mg zmartwychwsta).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l17 level1 lfo9;tab-stops:10.8pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>6.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'> </span></span></span><![endif]><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ludzie
maj doznania religijne.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Tak oto zaczyna
si owa (zupenie bezwartociowa, moim zdaniem) bayesowska loteria, w ktrej
Bg najpierw wysuwa si na czoo stawki, by po chwili straci prowadzenie,
potem odzyska pidziesicioprocentowa pozycj, od ktrej zacz, i wreszcie
zakoczy z rezultatem, jak precyzyjnie wylicza Unwin: 67%. To jednak
najwyraniej za mao, Unwin bowiem wyjmuje z rkawa asa i podbija stawk do
95%. Ten as to wiara". Kto mgby pomyle, e arty sobie stroj, ale
tak naprawd napisano w ksice! Bardzo chciabym mc wyjani, czym Unwin
tumaczy ten ostatni krok, ale po prostu si nie da. Stykaem si ju zreszt z
podobnie absurdalnym rozumowaniem w trakcie rozmw z religijnymi (cho pod
kadym innym wzgldem inteligentnymi) naukowcami, ktrych wzywaem, by
uzasadnili sw wiar, gdy ju zgodzili si ze mn, e brakuje im argumentw. W
takich sytuacjach syszaem zwykle: Przyznaem, e nie ma adnych dowodw. Ale
<i style='mso-bidi-font-style:normal'>wanie dlatego </i>nazywamy to
wiar". To ostatnie zdanie wypowiadane byo z niezachwian pewnoci
siebie i tonem nieznoszcym sprzeciwu.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Moe wydawa
si zaskakujce, e wrd szeciu twierdze pocztkowych" Unwina nie ma
ani dowodu z projektu", ani adnego z piciu dowodw Tomasza z Akwinu,
ani wreszcie adnego z licznych wariantw dowodu ontologicznego. Unwin wrcz
odcina si od nich i ani jeden z tych argumentw nie ma wpywu na jego
oszacowanie prawdopodobiestwa istnienia Boga. Omawia je i - poniewa jest
dobrym statystykiem - odrzuca jako nieznaczce. Myl, e mog poczyta mu to
za plus, cho na przykad, kwestionujc dowd z projektu, posuguje si odmienn
od mojej argumentacj. Ale dowody, ktre prbuje wpuci przez Bayesowsk
furtk, s, moim zdaniem, rwnie sabe. Oczywicie mgbym tumaczy, e
osobicie przypisabym proponowanym przez Unwina twierdzeniom zupenie inne
szacunkowe prawdopodobiestwo, ale jakie w sumie miaoby to znaczenie. Jakie
bowiem znaczenie w ogle ma czysto subiektywny osd prawdziwoci czegokolwiek?
Na przykad Unwin uwaa, e fakt, i ludzie maj poczucie dobra i za, jest
silnym argumentem na rzecz istnienia Boga, podczas gdy moim zdaniem nie powinno
to w adnym stopniu wpyn ani w jedn, ani w drug stron na jego pocztkowe
szacunki. W Rozdziaach 6. i 7. zajm si szerzej wykazaniem, e ludzkie
poczucie dobra i za w aden bezporedni sposb nie wie si z istnieniem (lub
nie) jakiejkolwiek nadprzyrodzonej, boskiej istoty. Podobnie jak nasza zdolno
do podziwiania kwartetw Beethovena, tak samo poczucie dobra (nie mwi w tym
miejscu o poczuciu obowizku czynienia go) przybrayby bardzo podobny ksztat w
wiecie z Bogiem czy bez Boga.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Z drugiej
strony Unwin mwi te o obecnoci za i jest to dla niego-zwaszcza naturalne
katastrofy, jak trzsienia ziemi czy tsunami - silnym argumentem przeciw
boskiej egzystencji. Tu pogldy Unwina s dokadnie sprzeczne z moimi, ale w
podobn krpujc puapk wpado te wielu teologw. Teodycea" (czyli jak
pogodzi bosk opatrzno z obecnoci za w wiecie) spdza im sen z powiek.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><i style='mso-bidi-font-style:
normal'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:
"Times New Roman"'>Oxford Companion to Philosophy w </span></i><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>bardzo
autorytatywnym tonie stwierdza, e problem za stanowi najpowaniejsze
wyzwanie dla tradycyjnego teizmu". Tymczasem jest to argument
przemawiajcy wycznie przeciw istnieniu dobrego Boga, dobro natomiast nie
jest definicyjnym skadnikiem Hipotezy Boga, co najwyej podanym dodatkiem.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Co prawda Unwin
nie jest odosobniony - rzeczywicie chyba jest tak, e ludzie o teologicznych
inklinacjach s chronicznie niezdolni do odrniania tego, co jest prawd, od
tego, co chcieliby, by ni byo. Przecie dla minimalnie wyrobionego wyznawcy
jakie nadnaturalnej inteligencji uzasadnienie obecnoci za powinno by
dziecinnie atwym zadaniem. Mona na przykad przyj koncepcj Boga zoliwego
(taki wanie wychyla si z kadej stronicy Starego Testamentu). Jeeli komu
taki pomys si nie podoba, mona wymyli drugiego, zupenie odrbnego zego
Boga, nada mu imi (choby szatan) i win za wszelkie zo przypisa kosmicznej
wojnie, jak toczy z dobrym Bogiem na caym wiecie. Mona te - to ju
bardziej wyrafinowane rozwizanie - uzna, e Bg ma na gowie waniejsze
sprawy ni ludzkie nieszczcia. Albo te, e nie jest na nie nieczuy, lecz s
po prostu cen, jak trzeba paci za woln wol w tym pod kadym innym
wzgldem w peni uporzdkowanym wszechwiecie. U rnych teologw oczywicie
mona znale wszystkie te racjonalizacje.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W kadym razie
z tych wanie powodw, gdyby przyszo mi przerabia Unwinowskie wiczenie z
regu Bayesa, ani problem za, ani, szerzej, kwestie moralne, nie wpynyby w
adn stron na ksztat hipotezy zerowej (50%, jak przyj). Ale nie bd si o
to spiera. Nie zamierzam gorczkowa si z powodu prywatnych pogldw czy to
pana Unwina, czy wasnych.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jest jednak
argument znacznie potniejszy, zupenie niezaleny od czyichkolwiek
subiektywnych pogldw i osdw - argument, ktry nazw tutaj dowodem z
nieprawdopodobiestwa. Ten dowd przenosi nas daleko od
pidziesicioprocentowego agnostycyzmu - prosto ku czystemu teizmowi, jak
sdzi wielu wierzcych, a wprost do penego ateizmu w moim przekonaniu.
Nawizywaem ju zreszt do niego wielokro. W pewnym sensie dowd w sprowadza
si do prostego pytania, na ktre kady mylcy czowiek sam w pewnym momencie
wpada: Kto stworzy Boga?". Bg-projektant nie moe nam posuy do
wyjanienia fenomenu uporzdkowanej zoonoci, jakikolwiek bowiem Bg zdolny
do zaprojektowania czegokolwiek musiaby sam by wystarczajco zoonym bytem,
by jego istnienie wymagao analogicznego wyjanienia. Mielibymy wic klasyczny
nieskoczony regres, od ktrego nie ma ucieczki. Ten argument wskazuje, e Bg,
jakkolwiek jego nieistnienia z czysto formalnych wzgldw nie da si udowodni,
jest bardzo, ale to bardzo nieprawdopodobny. Tej kwestii powicam kolejny
rozdzia.</span></p>
</div>
<span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'><br clear=all
style='page-break-before:always;mso-break-type:section-break'>
</span>
<div class=Section8>
<h1><a name="_Toc185723640"></a><a name="_Toc184498961"></a><a
name="_Toc184498487"></a><a name="_Toc184498114"></a><a name="_Toc184497802"></a><a
name="_Toc184497360"></a><a name="_Toc184496644"></a><a name="_Toc184496092"></a><a
name="_Toc184495607"></a><a name="_Toc184495444"></a><a name="_Toc184495061"><span
style='mso-bookmark:_Toc184495444'><span style='mso-bookmark:_Toc184495607'><span
style='mso-bookmark:_Toc184496092'><span style='mso-bookmark:_Toc184496644'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497360'><span style='mso-bookmark:_Toc184497802'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498114'><span style='mso-bookmark:_Toc184498487'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498961'><span style='mso-bookmark:_Toc185723640'>Rozdzia
czwarty</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><a
name="_Toc184495608"></a><a name="_Toc184495445"></a><a name="_Toc184495062"><span
style='mso-bookmark:_Toc184495445'><span style='mso-bookmark:_Toc184495608'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723640'><span style='mso-bookmark:_Toc184498961'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498487'><span style='mso-bookmark:_Toc184498114'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497802'><span style='mso-bookmark:_Toc184497360'><span
style='mso-bookmark:_Toc184496644'><span style='mso-bookmark:_Toc184496092'><br>
DLACZEGO NIEMAL NA PEWNO NIE MA BOGA</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a></h1>
<p class=MsoNormal align=right style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;
margin-bottom:6.0pt;margin-left:0cm;text-align:right;text-indent:22.7pt;
background:white'><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span style='font-size:
9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";color:#993300'>Kapani
najrniejszych religii i sekt </span></i><span style='font-size:9.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";color:#993300'>[...] <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>lkaj si postpu nauki jak wiedmy jasnego
wiata poranka. <br>
Lka ich i gniewa zarazem, e kto demaskuje oszukacze sztuczki, z ktrych
yli.<br>
</i>Thomas Jefferson</span><span style='color:#993300'><o:p></o:p></span></p>
<h2><a name="_Toc185723641"></a><a name="_Toc184498962"></a><a
name="_Toc184498488"></a><a name="_Toc184498115"></a><a name="_Toc184497803"></a><a
name="_Toc184497361"></a><a name="_Toc184496645"></a><a name="_Toc184496093"><span
style='mso-bookmark:_Toc184496645'><span style='mso-bookmark:_Toc184497361'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497803'><span style='mso-bookmark:_Toc184498115'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498488'><span style='mso-bookmark:_Toc184498962'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723641'>Ostateczny boeing 747</span></span></span></span></span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dowd z
nieprawdopodobiestwa to bardzo silny dowd. Pod tradycyjnym przebraniem dowodu
z projektu jest to chyba najpowszechniej dzi stosowany argument majcy
przemawia za istnieniem Boga, a warto doda, e dla zdumiewajco duej czci
wierzcych jest to argument ostateczny i niepodwaalny. Nie przecz, argument
to bardzo mocny i, tak przynajmniej sdz, wrcz nieodparty, tyle e... za tez
dokadnie przeciwn, ni chcieliby teici. Waciwie wykorzystany dowd z
nieprawdopodobiestwa praktycznie nieodwoalnie prowadzi do wniosku, e Bg <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>nie istnieje. </i>Statystyczn demonstracj
niemal absolutnej niemoliwoci istnienia Boga przeprowadzam zwykle pod nazw:
Ostateczny boeing 747 - gambit".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Sam pomys
wzi si od Freda Hoyle'a. Nie dabym gowy, czy Hoyle rzeczywicie co
takiego kiedy napisa, ale tak twierdzi - i nie ma powodw, by mu nie wierzy
-jego przyjaciel Chandra Wickramasinghe. Ot anegdotka gosi, i Hoyle
stwierdzi, e prawdopodobiestwo powstania ycia na Ziemi jest rwnie due,
jak szansa, e huragan wiejcy nad zomowiskiem doprowadzi do stworzenia
boeinga 747<a style='mso-endnote-id:edn118' href="#_edn118" name="_ednref118"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[118]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Do tej metafory podczyli si pniej rni osobnicy, ktrzy zaczli j
odnosi rwnie do ewolucji zoonych organizmw, czyli do obszaru, w ktrym
jej uycie jest ju najzupeniej nieuzasadnione. Oczywicie, szansa na
stworzenie w peni sprawnego konia, pszczoy czy ostrygi za pomoc losowego
mieszania elementw jest znacznie mniejsza ni boeinga. Tyle e, jak w piguce,
mamy tu ilustracj ulubionego dowodu kreacjonistw; jest to argument, ktrym
posuy si moe wycznie kto nie rozumiejcy podstaw teorii ewolucji: kto,
kto uwaa, e o doborze naturalnym decyduje lepy traf, przypadek, podczas gdy
w rzeczywistoci (jeli terminu przypadek" uywamy we waciwym
znaczeniu), jest dokadnie przeciwnie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Kreacjonistyczna
- faszywa - interpretacja dowodu z nieprawdopodobiestwa zwykle przyjmuje
podobn form, i nie ma tu wielkiego znaczenia, czy akurat mamy do czynienia z
kreacjonizmem z doranych, politycznych wzgldw przebranym za teori
inteligentnego projektu" (ID - od <i style='mso-bidi-font-style:normal'>intelligent
design) <a style='mso-endnote-id:edn119' href="#_edn119" name="_ednref119"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><b
style='mso-bidi-font-weight:normal'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[119]</span></b></span><![endif]></span></span></a>. </i>Procedura
jest prosta - bierzemy jakie realnie istniejcy byt, cokolwiek, najczciej
jaki konkretny organizm lub ktry z jego narzdw, ale rwnie dobrze moe to
by pojedyncza komrka albo i cay Wszechwiat, i wycigamy, e, statystycznie
rzecz biorc, co takiego nie moe istnie. Czasem wykorzystywany jest w tym
celu jzyk teorii informacji, darwinizm za ma wyjani, skd w materii
oywionej wzia si caa zawarta w niej informacja, w czysto technicznym tego
terminu znaczeniu, czyli informacja traktowana jako miara </span><span
style='font-family:"Times New Roman"'>nieprawdopodobiestwa czy te warto
nieoczekiwana" <i style='mso-bidi-font-style:normal'>{surprise value). </i>Przywoywana
te bywa teoria ekonomii - nie ma jak wiemy, darmowych obiadw",
tymczasem darwinizm chce mie co za nic. W tym rozdziale wyka jednak, e
darwinowski dobr naturalny to jedyne znane dzi rozwizanie tej
nierozstrzygalnej innymi metodami zagadki, skd wzia si informacja. Jak si
wkrtce okae, to Hipoteza Boga prbuje wycign co z niczego, to Bg prbuje
zje darmowy obiad i w dodatku by nim rwnoczenie. Jakkolwiek bowiem
nieprawdopodobny moe si wydawa byt, ktrego istnienie prbujemy wyjani,
odwoujc si do istnienia projektanta", to sam projektant jest co
najmniej rwnie nieprawdopodobny. Tak - Bg to nasz ostateczny boeing
747"!</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Dowd z nieprawdopodobiestwa to stwierdzenie, e zoone
byty nie mogy pojawi si przez przypadek. Kopot w tym, e dla wielu ludzi
okrelenie przez przypadek" jest rwnoznaczne z nie zostay wiadomie
zaprojektowane". Nic dziwnego, e nieprawdopodobiestwo traktowane jest w
tym ujciu jako dowd zaprojektowania. Darwinowski dobr naturalny ukazuje
absurd takiego rozumowania w stosunku do tworw natury. By moe darwinizmu nie
mona stosowa wprost do wiata nieoywionego - do kosmologii, na przykad -
niemniej jednak rwnie i w tych obszarach, odlegych od wiata biologii, czyli
swego pierwotnego zastosowania, teoria ewolucji moe wzbudzi nasz czujno.
To wanie koncepcja szeroko rozumianego doboru naturalnego jest jednym z
filarw" wiadomoci, ktr chc w mojej ksice promowa.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Zrozumienie (pene zrozumienie!) darwinizmu uczy nas, e
alternatywa nie brzmi: przypadek albo projekt"; jest jeszcze trzecia
opcja: stopniowo i powoli narastajca zoono. Ju przed Darwinem
filozofowie, na przykad Hunie, rozumieli, e znikome prawdopodobiestwo
powstania ycia niekoniecznie oznacza, i musiao ono zosta zaprojektowane,
ale nie potrafili wyobrazi sobie alternatywnego wyjanienia. Po Darwinie
wszyscy powin</span><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman"'>nimy czu gbok, instynktown podejrzliwo
wobec samej koncepcji projektu i projektanta. Zudzenie projektu to puapka, w
ktr wczeniej wpado wielu. Darwin wskaza nam wyjcie. Obymy wszyscy
potrafili z niego skorzysta.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723642"></a><a name="_Toc184498963"></a><a
name="_Toc184498489"></a><a name="_Toc184498116"><span style='mso-bookmark:
_Toc184498489'><span style='mso-bookmark:_Toc184498963'><span style='mso-bookmark:
_Toc185723642'>Dobr naturalny jako filar wiadomoci</span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zaoga statku
kosmicznego (w powieci fantastycznonaukowej, rzecz jasna) tskni za domem:
Pomyl, na Ziemi jest teraz wiosna". W pierwszej chwili wydaje si nam to
oczywiste-tak gboko w kadym z nas tkwi pnocnopkulowy szowinizm"
(nawet w niektrych mieszkacach pkuli poudniowej) i tak mocno jest on
nieuwiadomiony. Nieuwiadomiony" to waciwe sowo - bo wanie takie
przypadki wymagaj zwikszenia wiadomoci. Kiedy w Australii i Nowej Zelandii
pojawiy si mapy z biegunem poudniowym na grze, byo to co wicej ni tylko
gupia zabawa. Moe dobrze by si stao, gdyby takie mapy zawisy w szkolnych
klasach na naszej, pnocnej pkuli. Wtedy dzieci co dzie mogyby sobie
uwiadamia, e nazwy biegunw przydzielono czysto arbitralnie i e
pnoc" niekoniecznie oznacza na grze". Taka mapa mogaby je
zaciekawia i budzi now wiadomo. Moe ktre z nich po powrocie ze szkoy
do domu sprbowaoby opowiedzie o niej rodzicom (a pokaza dziecku co, czym
moe zadziwi rodzicw-to najfajniejszy prezent, jaki moe zrobi nauczyciel).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>To feministkom
zawdziczam uwiadomienie mi pewnych rzeczy wczeniej nieuwiadamianych, co,
co na uytek tej ksiki nazwaem filarami nowej wiadomoci". Oczywicie
herstory" jako opozycja history" jest czystym kretystwem <a
style='mso-endnote-id:edn120' href="#_edn120" name="_ednref120" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[120]</span></span><![endif]></span></span></a>, gdy
etymologicznie sowo historia" nie ma nic wsplnego z mskim zaimkiem
osobowym. (Rwnie gupie byo pozbawienie stanowiska w 1999 pewnego
waszyngtoskiego urzdnika, ktry nieopatrznie uy sowa niggardly" <a
style='mso-endnote-id:edn121' href="#_edn121" name="_ednref121" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[121]</span></span><![endif]></span></span></a>). Nawet
jednak tak gupie zdarzenia (i przykady) mog czego nauczy, mog nas na co
uwraliwi. Herstory", gdy ju przestaniemy zaperza si filologicznie (i
mia), te co nam uwiadamia - pokazuje histori z odmiennej perspektywy.
Rodzaj i zaimki rodzajowe ukazuj bardzo wiele, a uwiadomienie sobie tego
faktu bardzo wiele daje: raptem okazuje si, e czysto jzykowe, gupie
niezgrabnoci jakby wykluczay z dyskursu poow ludzkoci. Jzyk angielski
szczeglnie si tu odznacza: <i style='mso-bidi-font-style:normal'>man </i>(czowiek
czy mczyzna?), <i style='mso-bidi-font-style:normal'>mankind </i>(ludzko
czy msko"), <i style='mso-bidi-font-style:normal'>the Rights of Man </i>(prawa
czowieka czy prawa mczyzny), <i style='mso-bidi-font-style:normal'>all men
are created equal </i>(wszyscy ludzie rodz si rwni, czy wszyscy mczyni
rodz si rwni), <i style='mso-bidi-font-style:normal'>one man one vote </i>(jeden
czowiek-jeden gos, czy jeden mczyzna -jeden gos); angielski <a
style='mso-endnote-id:edn122' href="#_edn122" name="_ednref122" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[122]</span></span><![endif]></span></span></a> bardzo
czsto jakby wyklucza kobiety <a style='mso-endnote-id:edn123' href="#_edn123"
name="_ednref123" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[123]</span></span><![endif]></span></span></a>. Za
modu nawet nie przyszo mi do gowy, e kobiety <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>mog czu </i>si obraone, gdy kto mwi o <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>the future of man, </i>przyszoci czowieka/mczyzny". Ostatnie
dekady sprawiy jednak, e nawet kto, kto nadal pisze <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>man, </i>a nie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>human, </i>czyni
to ze wiadomoci, e powinien przeprosi, niezalenie od tego, czy kieruje
nim przywizanie do tradycyjnego jzyka, czy ch wkurzenia feministek. To duch
czasw, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Zeitgeist, </i>zmienia wiadomo
nawet tych, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>ktrzy </i>(rozmylnie!) nie
chc mu si podporzdkowa, tylko odwracaj si do tyem i konsekwentnie
obraaj dalej.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Tak wic
feminizm pobudzi nasz wiadomo, czy tego chcemy, czy nie, a ja zamierzam
posuy si w podobny sposb doborem naturalnym. Dobr naturalny nie tylko
wyjania fenomen ycia; uwiadamia nam rwnie potg nauki, ktra potrafi
pokaza, jak zoone ukady mog wyania si z prostych pocztkw bez
odwoania si do jakiegokolwiek projektu czy inteligentnego konstruktora. Kto,
kto naprawd zrozumia ide doboru naturalnego, moe miao wkroczy take na
inne obszary wiedzy, gdzie, podobnie jak w przeddarwinowskiej biologii, roi si
od rnych bdnych pomysw, ktre teraz mog budzi nasze uzasadnione
wtpliwoci. Kt bowiem przed Darwinem potrafiby zgadn, e co w sposb tak
oczywisty <i style='mso-bidi-font-style:normal'>zaprojektowanego </i>Jak
skrzydo waki czy oko ora, w istocie jest produktem kocowym dugiej
sekwencji cakowicie naturalnych (cho wcale nielosowych) zdarze.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Douglas Adams
poruszajco (i zabawnie -jak to zwykle on) opisa kiedy swoj konwersj"
na radykalny ateizm (sam podkrela radykalny", nie chcia, by ktokolwiek
wzi go za agnostyka). Relacja Adamsa to doskonaa ilustracja potgi
darwinizmu jako filaru nowej wiadomoci. (Mam nadziej, e poniszy cytat nie
zostanie odebrany jako samochwalstwo z mojej strony, a przynajmniej, e
zostanie mi ono wybaczone. Na swoje wytumaczenie mam jedynie to, i to midzy
innymi nawrcenie" Douglasa (ktre nastpio pod wpywem moich
wczeniejszych ksiek, a adna z nich nie stawiaa przed sob takiego celu)
zainspirowao mnie do napisania <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Boga
urojonego, </i>ktremu taki wanie cel w sposb oczywisty przywieca). W
opublikowanym pomiertnie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>ososiu
zwtpienia <a style='mso-endnote-id:edn124' href="#_edn124" name="_ednref124"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><b
style='mso-bidi-font-weight:normal'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[124]</span></b></span><![endif]></span></span></a> </i>przedrukowany
jest wywiad, w ktrym dziennikarz wypytuje Adamsa, jak zosta ateist. Douglas
wyjania najpierw, jak to si stao, e zosta agnostykiem, a pniej dopiero
opisuje swoj dalsz drog:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Mylaem, mylaem i mylaem, poniewa jednak nie miaem
do materiau do przemyle, nie doszedem do adnej konkluzji. Bardzo
powtpiewaem w ide istnienia Boga, ale wiedziaem za mao o wszystkim, aby
zastpi j dobrym, dziaajcym modelem albo innym wyjanieniem, no, c,
ycia, Wszechwiata i caej reszty. Nie rezygnowaem jednak-czytaem i mylaem
dalej. Tu po trzydziestce natknem si na biologi ewolucyjn, szczeglnie
pod postaci ksiek Richarda Dawkinsa <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Samolubny
gen </i>i <i style='mso-bidi-font-style:normal'>lepy zegarmistrz, czyli jak
ewolucja dowodzi, e wiat nie zosta zaplanowany </i>i nagle (wydaje mi si,
e w czasie drugiego czytania <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Samolubnego
genu) </i>wszystko wskoczyo na miejsce. Przedstawiona tam koncepcja jest
zadziwiajco prosta, ale w naturalny sposb wyjania powstanie nieskoczonej i
zdumiewajcej zoonoci ycia. Respekt, jaki we mnie wzbudzia, sprawi, e
respekt, z jakim mwi ludzie, opowiadajc o dowiadczeniu religijnym, wyda mi
si niepowany. Respekt wynikajcy ze zrozumienia stoi dla mnie zawsze ponad
respektem biorcym si z ignorancji<a style='mso-endnote-id:edn125'
href="#_edn125" name="_ednref125" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[125]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oczywicie
zadziwiajca prostota", o ktrej powyej mowa, w najmniejszym stopniu nie
jest moj zasug. To darwinowska teoria ewolucji poprzez dobr naturalny -
ostateczny naukowy filar wiadomoci! Och, Douglasie - brakuje mi ciebie. Bye
moim najmdrzejszym, najzabawniejszym, najbardziej otwartym, najdowcipniejszym,
najwyszym i prawdopodobnie jedynym konwertytMam nadziej, e ta ksika rozbawiaby
ci, cho zapewne nie tak bardzo, jak twoje ksiki bawiy mnie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Daniel Dennett,
filozof wietnie obeznany rwnie z naukami cisymi, napisa kiedy, e
ewolucja podwaa jeden <i style='mso-bidi-font-style:normal'>z najstarszych </i>ludzkich
przesdw, przekonanie, e koniecznie potrzeba jakiej duej, skomplikowanej i
mdrej rzeczy, by stworzy co mniejszego. Ja nazywam to hierarchiczn teori
kreacjonizmu"<a style='mso-endnote-id:edn126' href="#_edn126"
name="_ednref126" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[126]</span></span><![endif]></span></span></a> - Miecz
nigdy nie zrobi patnerza. Podkowa nigdy nie zrobi kowala. A garnek nigdy nie
zrobi garncarza"<a style='mso-endnote-id:edn127' href="#_edn127"
name="_ednref127" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[127]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Odkrycie przez Darwina naturalnych, dziaajcych procesw, ktre podwaaj to
intuicyjne przekonanie, stanowio prawdziwie rewolucyjny wkad do skarbnicy
ludzkiej myli; powstaa idea o olbrzymiej sile uwiadamiania.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Interesujce,
jak bardzo ten aspekt darwinizmu moe by wany rwnie dla uczonych o skdind
olbrzymiej wiedzy i dorobku w dziedzinach innych ni biologia. Fred Hoyle by
wybitnym fizykiem i kosmologiem, ale cae nieporozumienie z boeingiem 747,
podobnie jak inne bdy, ktre popenia, wkraczajc na obszar biologii (prbowa
na przykad dowodzi, e skamieniaoci <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Archeopteryxa
</i>musz by podrobione) wskazuj, i przydaaby mu si dobra pogldowa lekcja
o dziaaniu doboru naturalnego. Mam wraenie, e na poziomie intelektualnym
Hoyle doskonale rozumia t teori. Moe po prostu to za mao, by naprawd
staa si ona elementem czyjej wiadomoci; moe trzeba ni przesikn,
zanurzy si w niej po czubek gowy, zanurkowa, i dopiero wtedy czowiek
zdolny jest poj jej znaczenie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Inne dyscypliny
nauki poruszaj nasz wiadomo w inny sposb. Astronomia - dyscyplina, w
ktrej Hoyle by mistrzem - uczy nas odpowiedniej perspektywy (w przenoni i
dosownie), gdy spuszcza powietrze z balonu naszej prnoci i sprawia, e
odnajdujemy swoje waciwe miejsce na scenie ycia: mizerne szcztki wielkiej
kosmicznej eksplozji. Geologia z kolei uwiadamia nam, jak krtka, jako
jednostek i jako gatunku, jest nasza egzystencja. John Ruskin <a
style='mso-endnote-id:edn128' href="#_edn128" name="_ednref128" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[128]</span></span><![endif]></span></span></a> musia
dramatycznie odczu w pewnej chwili t wiadomo - Gdyby tylko geolodzy
zostawili mnie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>w </i>spokoju, byoby mi
wietnie. Lecz te ich przeklte motki. Sysz ich dwiczenie po kadym
wersecie Biblii", napisa w 1851. Podobn rzecz z naszym poczuciem czasu
robi ewolucja i trudno si temu dziwi, przecie ewolucja te rozgrywa si w
skali epok geologicznych. Darwinowska ewolucja, a zwaszcza koncepcja doboru
naturalnego, sprawia jednak co wicej. Ta koncepcja ostatecznie obala iluzj
projektu" w obszarze biologii, a zarazem nakazuje wielk podejrzliwo
wobec analogicznych pomysw w innych obszarach nauki, jak fizyka czy
kosmologia. Chyba fizyk Leonard Susskind wanie co takiego chcia przekaza,
piszc: Nie jestem historykiem, ale skaniabym si ku opinii, e wspczesna
kosmologia zacza si tak naprawd z Darwinem i Wallace'em. To oni pierwsi
zaproponowali wyjanienie naszej egzystencji, ktre w peni odrzucao istnienie
jakichkolwiek nadnaturalnych czynnikw [...] Darwin i Wallace stworzyli
standard nie tylko dla nauk biologicznych, ale rwnie dla kosmologii"<a
style='mso-endnote-id:edn129' href="#_edn129" name="_ednref129" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[129]</span></span><![endif]></span></span></a>. Inni
reprezentanci nauk cisych, ktrzy nie potrzebuj budzenia wiadomoci, a
ktrych ksiki bardzo polecam, to na przykad Victor Stenger <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>(Has Science Found God? </i>[Czy nauka
znalaza Boga?] - odpowied brzmi: nie) <a style='mso-endnote-id:edn130'
href="#_edn130" name="_ednref130" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[130]</span></span><![endif]></span></span></a> oraz
Peter Atkins <i style='mso-bidi-font-style:normal'>(Creation Revisited). </i>Ksika
Atkinsa to zreszt mj ulubiony przykad naukowej poetyckiej prozy.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wci
zadziwiaj mnie ci spord wierzcych, ktrzy - najwyraniej nie uwiadomiwszy
sobie potgi doboru naturalnego, w tym znaczeniu, jakie tu przedstawiam -
radonie usiuj z naturalnej selekcji uczyni element boskiego planu
stworzenia", przyznajc, e ewolucja poprzez dobr naturalny to
rzeczywicie prosta i zgrabna droga do wiata penego ycia. Bg w zasadzie nie
musi w tej sytuacji nic robi. Peter Atkins w <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Creation Revisited </i>rozwija t twrcz myl i zastanawia si, co by
byo, gdyby hipotetyczny Bg by istot koszmarnie leniw i stara si zapeni
Wszechwiat yciem, jak najmniej si przy tym przepracowujc. Bg Atkinsa jest
jeszcze bardziej leniwy ni Bg osiemnastowiecznych owieceniowych deistw. To
istny <i style='mso-bidi-font-style:normal'>deus otiosus; </i>bg nierbstwa,
bez zajcia, bez przydziau, zbdny po prostu. Konsekwentnie, krok po kroku
Atkins redukuje w swojej ksice liczb zada, do jakich wykonania jakikolwiek
bg jest niezbdny, by wreszcie - w peni logicznie - wykaza - e do powstania
Wszechwiata i ycia wystarczy Bg, ktry nie robi w ogle nic. A zatem rwnie
dobrze moe te nie istnie. Wrcz sysz w tej chwili Woody'ego Allena: Jeli
okae si kiedy, e Bg istnieje, to nie sdz, by by zy. Najgorsze, co
mona o nim powiedzie, to e mg dobrze, ale po prostu mu si nie
chciao".</span></p>
<h2><a name="_Toc185723643"></a><a name="_Toc184498964"></a><a
name="_Toc184498490"></a><a name="_Toc184498117"><span style='mso-bookmark:
_Toc184498490'><span style='mso-bookmark:_Toc184498964'><span style='mso-bookmark:
_Toc185723643'>Nieredukowalna zoono</span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie sposb nie
doceni skali problemu, jaki Darwinowi i Wallace'owi udao si rozwiza.
Mgbym tu mwi o anatomii, budowie komrkowej, biochemii czy funkcjonowaniu
praktycznie dowolnego organizmu, ale posu si (nie kryj, e jest w tym
pewna ironia) jednym z licznych przykadw oczywistego projektu", w
jakich lubuj si kreacjonistyczni autorzy. Moim faworytem w ich dorobku jest
dzieo <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Life</i>-<i style='mso-bidi-font-style:
normal'>How Did It Get Here ? </i>[ycie - skd tu si wzio?], opublikowane
(niestety bez nazwiska autora) w szesnastu jzykach i jedenastu milionach
egzemplarzy przez wydawnictwo Watchtower Bibie [Stranica Biblii] and Tract
Society, a moj sympati do tej wanie ksiki </span><span style='font-family:
"Times New Roman"'>niech wyjani fakt, i spord owych milionw egzemplarzy co
najmniej sze trafio do mnie jako (nieproszony, rzecz jasna) dar od
nieznanych wielbicieli".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Gdy otworzymy to anonimowe (acz niezaprzeczalnie szeroko
dystrybuowane dzieko) natkn si moemy na przykad na rysunek
przedstawiajcy gbk <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Euplectella, </i>znan
powszechnie jako koszyczek Wenery. Ilustracji towarzyszy opis zaczerpnity ni
mniej, ni wicej, tylko od samego sir Davida Attenborough: Kiedy patrzymy na
zoony szkielet gbki, na przykad na krzemionkowe igy tworzce zewntrzny
szkielet gbki znanej jako koszyczek Wenery, ogarnia nas najgbsze zdziwienie.
W jaki sposb wsppraca praktycznie niezalenych mikroskopijnych komrek moe
doprowadzi do wydzielenia milionw szklistych igie i stworzenia tak misternie
uksztatowanej i tak piknej siateczki? Nie wiadomo". Ale anonimowi
autorzy wydawnictwa Stranica Biblii wiedz! Jedno wiadomo - uzupeniaj
Attenborough. - Co takiego nie mogo powsta przypadkiem!". To prawda -
taki przypadek nie mg si zdarzy. W tym moemy si z nimi zgodzi. Ale tylko
w tym. Statystyczne nieprawdopodobiestwo takich struktur jak szkielet <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Euplectelli </i>to najwikszy problem, z
jakim musi sobie poradzi kada teoria ycia. Im mniej okrelona struktura jest
prawdopodobna, tym mniejsza szansa, e moga powsta przypadkowo - na tym
wanie polega nieprawdopodobiestwo. Tyle e konkurenci w walce o wyjanienie
tajemnicy ycia i jego nieprawdopodobiestwa to nie, jak si faszywie
przyjmuje, projekt (kreacja) i lepy traf. To projekt i dobr naturalny. lepy
traf czy przypadek nie stanowiyby adnego sensownego rozwizania, gdy
zoono organizmw oywionych, ktr obserwujemy wok siebie, jest o wiele
za dua i zbyt nieprawdopodobna, by jakikolwiek zdrowy na umyle biolog mg
sugerowa, e powstay one przypadkiem". Projekt" rwnie nie jest
dobrym rozwizaniem, ale do tej kwestii wrc jeszcze pniej. Na razie
przyjrzyjmy si bliej pytaniu, na ktre odpowied <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>znale </i>musi kada teoria ycia - pytaniu o to, jak unikn
przypadkowoci.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Na kolejnych
stronicach wydawnictwa Stranicy moemy znale wspania rolin <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Aristolochia macrophylla </i>(kokornak
wielkolistny), ktrej wszystkie czci robi wraenie idealnie zaprojektowanych
wycznie po to, by zwabia owady, pokry je pykiem, po czym ekspresem wysa
do innego kokornaka. Misterna elegancja tego kwiatu kae Stranicy spyta: Czy
mogo si to zdarzy przez przypadek? Czy te skrywa si za tym inteligentny
projekt?". Powtarzam zatem - oczywicie, to <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>nie mogo </i>si zdarzy przypadkiem! I powtarzam te - alternatywa
nie brzmi inteligentny projekt <i style='mso-bidi-font-style:normal'>versus </i>przypadek".
Dobr naturalny to nie tylko rozwizanie oszczdne, prawdopodobne i eleganckie;
to jedyne sensowne i dziaajce rozwizanie spord wszystkich dotychczas
zaproponowanych. Teorie inteligentnego projektu szwankuj dokadnie z tego
samego powodu, co koncepcja lepego trafu". adna z nich tak naprawd nie
daje rozwizania zagadki znikomego prawdopodobiestwa, a im bardziej co jest
nieprawdopodobne, tym bardziej nieprawdopodobne okazuje si te rozwizanie z
inteligentnego projektu". Jeli przyjrzymy si dokadniej, okazuje si
wrcz, e wczenie koncepcji inteligentnego projektu jedynie dodatkowo
komplikuje cae zagadnienie. Jak ju mwiem - sam projektant (a moe sama
projektant, lub samo-projektant) zmusza do kolejnego pytania, o jego/jej
pochodzenie. Jakikolwiek byt zdolny do zaprojektowania czego tak
nieprawdopodobnego jak kokornak wielkolistny (albo Wszechwiat) byby bytem
znacznie mniej prawdopodobnym ni produkt jego hipotetycznej aktywnoci. Bg
nie przerywa bdnego koa, Bg je napdza!</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Na tych dwch
przykadach Stranica nie poprzestaje. Kilka stronic dalej znale moemy
zgrabny opis mamutowca olbrzymiego <i style='mso-bidi-font-style:normal'>(Sequoiadendron
giganteum, </i>potocznie zwanego sekwoj). Do tego drzewa mam szczeglny
stosunek, gdy jedno takie ronie w moim ogrodzie -dziecko zupene, zaledwie
stulatek, ale i tak to najwysze drzewo w caej okolicy. Czowiek, ze sw
mizern postur, stojc przy pniu sekwoi, moe jedynie w swej maoci podziwia
majestatyczn wielko tego cudu natury. Czy kto mgby w ogle uwierzy, e
ten wspaniay olbrzym i malekie nasionko, z ktrego wyrasta, nie s dzieem
stworzenia?". Powtrz zatem po raz kolejny: jeeli kto sdzi, e jedyn
alternatyw dla stworzenia jest przypadek, to oczywicie, e myl taka jest
absurdalna. Autorzy jednak znw nie wspominaj o jedynym realnym rozwizaniu
zagadki, czyli o doborze naturalnym; albo teorii tej po prostu nie rozumiej,
albo nie chc o niej mwi.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Proces, dziki
ktremu roliny - od najdrobniejszych kurzy ladw po mamutowca olbrzymiego -
czerpi budujc je energi, nazywamy fotosyntez. Tu znw pozwol sobie
sign do Skarbnicy: Na fotosyntez skada si co najmniej siedemdziesit
odrbnych reakcji chemicznych", a jak powiedzia pewien biolog to zaiste
cudowne zjawisko. Roliny zielone nazwano te naturalnymi fabrykami";
pikne, idealnie ciche, niezanieczyszczajce rodowiska zakady produkcyjne
wytwarzajce tlen, poddajce wod procesom recyklingu i przy okazji karmice
cay wiat. Czy co takiego mogo powsta przypadkiem? Czy kto w ogle moe
tak myle?". Nie, to rzeczywicie byoby nie do wiary, ale powtarzanie
jakiego przykadu x razy prowadzi nas donikd. Logika" kreacjonistw
jest jednak zawsze taka sama. To prawda - niektre naturalne zjawiska s,
statystycznie rzecz biorc, zbyt nieprawdopodobne, zbyt pikne, zbyt napawajce
podziwem, by mogy by dzieem lepego trafu. Tylko e dla tych ludzi, jeli
nie przypadek, to wycznie projekt. A zatem musia istnie projektant, ktry
je stworzy. Na t faszyw logik nauka ma jedn odpowied: przypadek i
projekt to nie jest jedyna (ani waciwa) alternatywa. Dobr naturalny to
znacznie lepsze rozwizanie. Projekt nie jest dobrym wyjciem, poniewa
odwoanie si do rodzi pytanie jeszcze trudniejsze ni to, na ktre
poszukujemy odpowiedzi:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>kto zaprojektowa projektanta? Przypadek i projekt nie zdaj
egzaminu jako rozwizanie problemu nieprawdopodobiestwa, gdy pierwszy sam
jest problemem, drugi za poprzez regres bezporednio zawraca nas do punktu
wyjcia. Dobr naturalny jako jedyny daje moliwo wyjcia z tej puapki. Jak
ju pisaem (i powtarza bd w nieskoczono) - to jedyne znane skuteczne
rozwizanie naszej zagadki; i rozwizanie to nie tylko dziaa, jest te
skuteczne i olniewajco wrcz eleganckie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Co sprawio, e
dobr naturalny sprawdza si jako rozwizanie zagadki nieprawdopodobiestwa
tam, gdzie zawodz, ju od pierwszej chwili, i przypadek, i projekt? Ot dobr
to proces stopniowy, eskalacyjny i kumulatywny, zatem nie ma ju jednej
zagadki, tylko mnstwo niezalenych pyta. Oczywicie kady z tych maych
kawakw wielkiego pytania nadal odwouje si do zdarze mao prawdopodobnych,
ale ju nie niemoliwych. Kiedy seria mao prawdopodobnych zdarze nastpuje po
sobie, czny efekt oczywicie pozostaje nieprawdopodobny, przynajmniej na tyle
nieprawdopodobny, by nadal pozostawa poza zasigiem naukowego wyjanienia. To
wanie rne kocowe produkty takich serii zdarze stanowi typowy - i do
znudzenia powtarzany - argument kreacjonistw. Standardowy kreacjonista jednak
(mam nadziej, e moje czytelniczki wybacz mi, i tym razem posuyem si
rodzajem mskim) popenia w tym momencie podstawowy bd: takie statystycznie
nieprawdopodobne zdarzenie (organ, rolin, zwierz) traktuje jako zdarzenie
pojedyncze. Kreacjonici nie rozumiej po prostu potgi <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>akumulacji, </i>powolnego gromadzenia si zmian.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W ksice <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Wspinaczka na szczyt nieprawdopodobiestwa </i>posuyem
si dla wyjanienia tego problemu pewn metafor. Przyjmijmy, e jedno zbocze
gry to pionowe urwisko i nie ma najmniejszych szans, by tdy dosta si na
szczyt. Po drugiej stronie natomiast na wierzchoek wiedzie agodnie wznoszcy
si szlak. Tam za oczekuje na nas jaki szczeglnie zoony narzd, oko albo
wi bakterii <a style='mso-endnote-id:edn131' href="#_edn131" name="_ednref131"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[131]</span></span><![endif]></span></span></a>.Pomys,
e co takiego moe spontanicznie samo si zbudowa", jest rwnie
absurdalny, jak prba dostania si na szczyt jednym skokiem od strony klifu.
Hop i jestemy na grze! Tymczasem ewolucja poda inn drog - okra gr i
wytycza wasny szlak wiodcy ku wierzchokowi. Wydaje si, e zasada, i
atwiej dosta si na szczyt agodnym stokiem, ni wskakujc na pionow cian,
wydaje si bardzo prosta. A dziwne, e tak dugo trzeba byo czeka, nim
Darwin odkry j przed nami. Darwin tworzy sw teori prawie dwiecie lat po
Newtonowskim <i style='mso-bidi-font-style:normal'>annus mirabilis, </i>roku w
ktrym Newtonowi udao si osign tak nieprawdopodobnie wiele.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Gdy mowa o
nieprawdopodobiestwie, czsto pojawia si jeszcze jedna metafora - zamek
bankowego skarbca. Teoretycznie rzecz biorc, rabu, majc do szczcia,
mgby przypadkowo wpa na waciw kombinacj cyfr, w praktyce jednak zamki
szyfrowe projektuje si tak, eby to byo niemoliwe; rwnie nieprawdopodobne,
jak boeing 747 Hoyle'a. Pomylmy jednak o nie najlepiej zaprojektowanych
drzwiach skarbca, takich, ktre dawayby wamywaczowi pewne wskazwki, co jak
w dziecicej grze w ciepo-zimno". Na przykad ju po wyborze pierwszej
waciwej cyfry drzwi odrobink si uchylaj i na podog spywa banknot, a
rabu jest bliej celu.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Kreacjonici,
posugujc si dowodem z nieprawdopodobiestwa, przyjmuj zawsze (bardzo
wygodne dla siebie) zaoenie, e biologiczne dostosowanie to gra typu
wszystko albo nic". W innej wersji ta faszywa hipoteza przyjmuje miano
nieredukowalnej zoonoci" (IC - <i style='mso-bidi-font-style:normal'>irreducible
complexity) </i>- oko widzi albo nie, skrzydo nadaje si do latania albo nie.
Takie mylenie opiera si na zaoeniu, e z rozwiza porednich nie ma
adnego poytku. Tymczasem jest to zwyczajny fasz. Rozwizania porednie
wystpuj w naturze, dokadnie tak, jak przewiduje teoria ewolucji. Zamek
otwierajcy skarbiec ycia skonstruowany jest na zasadzie cieplej, cieplej,
zimniej, cieplej". Prawdziwe ycie, wspinajc si na Szczyt
Nieprawdopodobiestwa, szuka atwiejszych drg i mniej stromych cieek,
kreacjonici za tak zapatrzyli si w pionow cian, e nie dostrzegaj innego
szlaku.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Darwin
powici cay rozdzia <i style='mso-bidi-font-style:normal'>O powstawaniu
gatunkw </i>szczeglnym trudnociom, ktre napotyka teoria doboru
naturalnego". Oczywicie nikt nie twierdzi, e w tym krtkim rozdziale
Darwin mg przewidzie i rozprawi si ze wszystkimi faszywymi zarzutami,
jakie wysuwano wobec jego teorii od chwili jej powstania po dzie dzisiejszy.
Najpowaniejsza trudno wie si z narzdami najbardziej udoskonalonymi i
skomplikowanymi", niekiedy bdnie nazywanymi organami o nieredukowalnej
zoonoci". Sam Darwin posuy si w tym kontekcie przykadem oka, jako
realnym wyzwaniem dla ewolucji: Przypuszczenie, e oko ze wszystkimi
niezrwnanymi jego urzdzeniami dla nastawiania ogniskowej na rozmaite
odlegoci, dla dopuszczania rozmaitych iloci wiata oraz dla poprawiania
sferycznej i chromatycznej aberracji mogo zosta utworzone drog naturalnego
doboru, wydaje si - zgadzam si na to otwarcie - w najwyszym stopniu
niedorzeczne" <a style='mso-endnote-id:edn132' href="#_edn132"
name="_ednref132" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[132]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Kreacjonici z luboci powouj si na ten cytat, ale nie musz chyba dodawa,
e nigdy go nie rozwijaj. Otwarta zgoda" Darwina jest bowiem jedynie
chwytem retorycznym. To klasyczny podstp - warto podpuci przeciwnika bliej,
eby potem trafi go celniej. A tym celnym trafieniem jest proste wyjanienie,
jak mogy wyglda kolejne etapy ewolucji oka. Darwin nie posugiwa si
oczywicie okreleniem nieredukowalna zoono" ani agodny stok
Szczytu Nieprawdopodobiestwa", ale doskonale by je zrozumia.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jaki jest
poytek z poowy oka?" albo Jaki jest poytek z poowy skrzyda?" to
klasyczne wersje dowodu z nieredukowalnej zoonoci". Jaki funkcjonalny
narzd miaby by nieredukowalnie zoony", czytamy, bowiem usunicie
ktregokolwiek z jego elementw czynioby go niefunkcjonalnym. Oczy bd
skrzyda podawane s jako ilustracja tej tezy. Tymczasem blisze przyjrzenie
si takiemu twierdzeniu pozwala - i to bez wikszych problemw - atwo dostrzec
jego faszywo. Chory z katarakt po operacji soczewek bez specjalnych szkie
nie rozpoznaje dokadnie ksztatw, widzi jednak do, by nie wpa na drzewo
albo nie spa w przepa. P skrzyda nie jest narzdem rwnie sprawnym, jak
cae skrzydo, ale i tak moe by lepsze ni zupeny brak skrzyde. Moe na
przykad ocali ycie przy upadku z drzewa. A 51 procent skrzyda moe uchroni
przed potuczeniem przy upadku z nieco jeszcze wyszego drzewa. Kady promil
skrzyda to w takim przypadku dodatkowa przewaga nad kim sabiej
uskrzydlonym". Ten mylowy eksperyment z wyszymi i niszymi drzewami, z
ktrych kto spada, to tylko jeden ze sposobw wykazania, e w pewnym sensie
rnica midzy jednoa stuprocentowymi skrzydami musi by rnic stopnia,
przynajmniej jeli chodzi o ewolucyjn przewag, jak daje taki organ. W
prawdziwych lasach roi si od prawdziwych szybujcych i spadajcych (jak na
spadochronie) stworze, ktre w praktyce ukazuj nam kolejne szczeble
wspinaczki na Szczyt Nieprawdopodobiestwa.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Przez analogi
z drzewami rnej wysokoci atwo sobie wyobrazi sytuacj, w ktrej zwierz
wyposaone w poow oka da sobie rad, a osobnik z okiem
czterdziestodziewicioprocentowym ju nie. Owietlenie, odlego, z jakiej potrafisz
dostrzec ofiar (albo polujcego na ciebie drapienika) to wielkoci, ktre
zmieniaj si w sposb cigy. Tak jak w przypadku wysokoci drzewa, tak i tu
atwo wyobrazi sobie, e troch wicej moe znaczy troch lepiej. Nie trzeba
sobie nawet tego wyobraa - w krlestwie zwierzt jest peno autentycznych
przykadw. Choby paziniec, ktry, jakkolwiek by na to nie patrzec,
wyposaony jest w narzd wzroku odpowiadajcy zdecydowanie mniej ni poowie
ludzkiego oka. <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Nautilus </i>(i zapewne
jego wymarli krewni amonity, dominujca morska forma ycia w paleozoiku i
mezozoiku) ma oko bdce czym porednim midzy okiem pazica a naszym. Oko
pazica reaguje na wiato i ksztat, ale nie postrzega obrazu, oko odzika,
niczym <i style='mso-bidi-font-style:normal'>camera obscura, </i>generuje
obraz, ale bardzo niewyrany i przymiony w porwnaniu z obrazem z ludzkiego
oka. Przypisywanie znaczcej jakociowej rnicy midzy tymi narzdami
jakiejkolwiek wartoci liczbowej byoby oczywicie wielce nacigane, ale i tak
nikt rozsdnie mylcy nie zaprzeczy, e oczy bezkrgowcw (i nie tylko) s
lepszym rozwizaniem ni brak oczu w ogle. Mamy tu do czynienia z pewn
cigoci, z kolejnymi przystankami we wspinaczce na Szczyt
Nieprawdopodobiestwa; zreszt nasze oko, jakkolwiek jest blisko, jeszcze go
nie osigno. Oczom i skrzydom powiciem we <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Wspinaczce na szczyt nieprawdopodobiestwa </i>cae osobne rozdziay,
gdzie szczegowo opisaem, w jaki sposb narzdy te mogo stopniowo i powoli
ewoluowa (a moe nawet nie tak powoli). Dlatego tutaj pozwol sobie zakoczy
ten wtek.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wszyscy moemy
si ju chyba zgodzi, e oczy ani skrzyda nie s przypadkami nieredukowalnej
zoonoci". Warto z tej nauczki wycign pewien wniosek oglniejszej
natury - ot fakt, i tak wielu dao si oszuka (lub zmyli) przykadom tak
oczywistym, powinien nas nauczy szczeglnej ostronoci przy przykadach
znacznie bardziej zoonych, jak pewne organelle komrkowe czy mechanizmy
biochemiczne, ktre ostatnio prbuj wyciga rni kreacjonici kryjcy si (z
czysto politycznych powodw) pod szyldem teorii inteligentnego projektu".
Nauka, ktr winnimy wzi sobie do serca, brzmi tak - nie naley goosownie
stwierdza, e cokolwiek jest nieredukowalnie zoone", spora szansa
bowiem, e albo kto si owemu czemu" wystarczajco dokadnie nie
przyjrza, albo nie przemyla naleycie tego, co zobaczy. Z drugiej strony
oczywicie my, po naukowej stronie, te nie powinnimy by przesadnie (i
bezpodstawnie) pewni siebie. Cakiem moliwe, e gdzie, w wiecie natury,
istnieje co, czego powstanie naprawd byo niemoliwe ze wzgldu na sw
autentycznie nieredukowaln zoono; co, co nie mogo znale si na
Szczycie Nieprawdopodobiestwa, nawet podajc tam atwiejsz drog. W tym
sensie kreacjonici maj racj - jeeli taka rzeczywicie nieredukowalna
zoono istnieje, obala to teori Darwina. Sam jej twrca powiedzia zreszt:
Jeliby mona byo wykaza, e istnieje jakikolwiek narzd zoony, ktry nie
mgby by utworzony na drodze licznych, nastpujcych po sobie drobnych przeksztace
- teoria moja musiaaby absolutnie upa. Wszelako takiego przykadu nie
znalazem". Nie znalaz go Karol Darwin, ani nikt, kto prbowa pniej,
mimo, wierzcie mi, icie desperackich wysikw. Byo ju wielu pretendentw do
tytuu witego Graala kreacjonizmu - jednak aden dugo si nie osta.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Poza tym, gdyby
nawet kiedy udao si znale jakikolwiek przykad nieredukowalnej zoonoci
obalajcy teori ewolucji, czy nie zagroziby on rwnie podstawom teorii
inteligentnego projektu. Czy zreszt ju jej nie podway? Mwiem nieraz (i
wraca do tego bd wielokrotnie) -jakkolwiek mao wiedzielibymy o Bogu,
jednej rzeczy moemy by pewni. Bg musiaby by bytem o nieprawdopodobnej
wrcz zoonoci. Zaiste nieredukowalnej!</span></p>
<h2><a name="_Toc185723644"></a><a name="_Toc184498965"></a><a
name="_Toc184498491"></a><a name="_Toc184498118"><span style='mso-bookmark:
_Toc184498491'><span style='mso-bookmark:_Toc184498965'><span style='mso-bookmark:
_Toc185723644'>Kult luk</span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wyszukiwanie
kolejnych przykadw nieredukowalnej zoonoci <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>to </i>metoda absolutnie nienaukowa; to wnioskowanie z wasnej
niewiedzy. Strategia ta odwouje si do faszywej logiki potpionej nawet przez
niektrych teologw (na przykad Dietricha Bonhoeffera), zdecydowanie
odrzucajcych koncepcj Boga-zapchajdziury"<a style='mso-endnote-id:edn133'
href="#_edn133" name="_ednref133" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[133]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Kreacjonici natomiast cigle to robi - gdy tylko wspczesna nauka nie
potrafi czego wyjani, w zasadzie automatycznie zakadaj w tym miejscu
ingerencj Boga. Teologw podobnych do Bonhoeffera martwi, i w miar postpu
nauki takich dziur bdzie coraz mniej i istnieje powane niebezpieczestwo, e
w jakim momencie zabraknie dla niego zajcia, a nawet najmniejszej dziury, w
ktrej mgby si skry. Naukowcw martwi co zupenie innego. Przyznanie si do
niewiedzy jest zasadniczym skadnikiem uprawiania nauki. Wicej - ignorancja
jest rdem radoci, gdy kae zadawa pytania prowadzce do przyszych
odkry. Mj przyjaciel Matt Ridley napisa kiedy: Wikszo uczonych jest
znudzona tym, co ju wie. Tym, co ich napdza, jest niewiedza". Mistycy
podziwiaj tajemnic i chc, by pozostaa tajemnic. Naukowcy zachwycaj si
ni z innych wzgldw - pcha ich do przodu. Po co o tym pisz? Ot, do czego
wrc jeszcze w Rozdziale 8., jedn ze zych stron religii jest wanie to, e
uczy nas ona, i cnot jest trwanie w niewiedzy.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Akceptacja
niewiedzy i (chwilowego) zadziwienia to podstawa prawdziwej nauki. Niedobrze
si dzieje (agodnie mwic), e podstawow strategi kreacjonistycznych
propagandystw jest metoda negatywna, polegajca na tym, e najpierw wyszukuje
si jakie luki we wspczesnej wiedzy, a potem, z definicji niejako, wypenia
si je inteligentnym projektem". Oto przykad hipotetyczny, ale, wierzcie
mi, najzupeniej typowy. Zaczyna kreacjonista: Staw okciowy mniejszej aby
asicowatej jest nieredukowalnie zoony. aden jego element na nic by si nie
przyda, gdyby nie istniay wszystkie pozostae. Pjd o zakad, e nie jeste
mi w stanie wyjani, jak taka struktura moga powsta w toku stopniowej
ewolucji". Kiedy naukowiec nie udzieli natychmiastowej i wyczerpujcej
odpowiedzi, zadowolony kreacjonista wyciga oczywisty, z gry zaoony wniosek:
Zatem to alternatywna teoria, czyli teoria inteligentnego projektu jest
prawdziwa". Zwracam uwag na t pokrtn logik - jeeli w jakim
szczeglnym przypadku teoria A sobie nie radzi, to automatycznie teoria B musi
by prawdziwa. Nie musz dodawa, e w drug stron zasada ta nie dziaa. Mamy
bezrefleksyjnie zaakceptowa B, nie sprawdziwszy nawet, czy rzeczywicie dziaa
ona tam, gdzie A rzekomo zawodzi. ID, czyli teoria inteligentnego projektu,
najwyraniej dysponuje jakim naukowym dokerem, magiczn kart uniewaniajc
rygorystyczne wymogi, ktrym sprosta musi ewolucja.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Co jednak w tym
wszystkim najwaniejsze? Ot kreacjonistyczne wybiegi sprawiaj, e osabieniu
ulega dzi naturalna-i niezbdna po prostu - naukowa fascynacja nieznanym i
(chwilowo) niezrozumiaym. Z czysto politycznych powodw wspczesny naukowiec
mgby si zawaha przed pozornie oczywist odpowiedzi: Hm, to rzeczywicie
interesujcy problem. To doprawdy ciekawe, w jaki sposb u przodkw mniejszej
aby asicowatej wyewoluowa staw okciowy. Nie jestem specjalist od
asicowatych, musz wic pj do biblioteki i troch poszpera. A moe to
temat na ciekaw prac semestraln dla ktrego z moich studentw". Nim
jednak naukowiec zdy co takiego powiedzie - i na dugo, nim student zacznie
pisa swoj prac - kreacjonista zdy ju wszem i wobec obwieci: Tylko Bg
mg zaprojektowa mniejsz ab asicowat!".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mamy wic do
czynienia z do niefortunnym sprzeniem midzy metodologiczn potrzeb nauki
poszukiwania obszarw niewiedzy (bo tu wanie rysuj si nowe pola badawcze) a
kreacjonistycznym, typowym zwaszcza dla ID, wyszukiwaniem przykadw
niewiedzy, majcych wiadczy o prawdziwoci koncepcji inteligentnego projektu.
Zwolennicy ID nie martwi si o dowody, tylko jak chwasty zagniedaj si we
wszystkich szczelinach pozostawionych przez nauk i reszta ich nie obchodzi. To
nauka ma rozpozna dziur, ktr zasiedlili, po czym starannie j zbada. W
taki oto sposb powstaje szczeglny alians midzy nauk a wyrafinowanymi
teologami, jak Bonhoeffer - obie strony maj wsplnych wrogw: ludow naiwn
teologi bd rozwijan przez wyznawcw inteligentnego projektu teologi
Boga-zapchajdziury.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Luki w zapisie
kopalnym to ulubione dziury" kreacjonistw W ktrej ze swoich ksiek
rozdzia powicony eksplozji kambryjskiej rozpoczem od zdania: Wyglda to
tak, jakby skamieniaoci kto rozmieci w kompletnie ewolucyjnie
ahistorycznym porzdku". By to, rzecz jasna, retoryczny wstp, majcy
jedynie rozbudzi apetyt czytelnika na wyjanienie zagadki, ktre znajdowao
si na kolejnych stronach. Dzi ju takiego bdu bym nie zrobi - wyrwane z
kontekstu zdanie cytowano z wyran satysfakcj, wyjanie ju nie. C, jak
mwiem, kreacjonici uwielbiaj luki w materiale kopalnym bardziej chyba ni
wszystkie inne dziury.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Bardzo wiele
ewolucyjnych przemian ma ju peen i udokumentowany przez liczne szczeble
porednie zapis pod postaci skamieniaoci. Niektre nie - i to maj by te
synne luki". Michael Shermer z waciw sobie ironi zauway kiedy, e
ilekro uda si znale jakie skamieniaoci z poowy takiego dotychczas pustego"
okresu ewolucyjnego, kreacjonici natychmiast z radoci owiadczaj, e odtd
mamy dziur" dwa razy wicej. We wszystkich przypadkach za w sposb
najzupeniej nieuprawniony uznaj wyszo swojej arbitralnie przyjtej teorii:
brak dowodw (w postaci skamieniaoci) na ewolucyjne przeksztacenie si lub
wyksztacenie jakiego narzdu czy organizmu, zatem ewolucja w tym wypadku nie
dziaaa, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>ergo </i>- Bg musia
interweniowa!</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oczywicie
takie domaganie si penej dokumentacji przebiegu kadego procesu, czy to w
ewolucji, czy w innych dziedzinach nauki, to postawa kompletnie pozbawiona
logiki. Rwnie dobrze mona by da, by podstaw do skazania kogo za
morderstwo mg by wycznie kompletny i wierny (najlepiej na tamie filmowej)
zapis wszystkich zdarze poprzedzajcych przestpstwo i oczywicie samej
zbrodni, bez jednej brakujcej klatki.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Fosylizacji
ulega jedynie drobny uamek rolinnych i zwierzcych szcztkw. I tak mamy
sporo szczcia, e tyle skamieniaoci udao nam si odnale; rwnie dobrze
moglibymy wcale nie dysponowa dowodami kopalnymi, ale to niewiele by zmienio
- genetyka molekularna i rozkad geograficzny dostarczaj rwnie
niepodwaalnych wiadectw na rzecz teorii ewolucji. Z drugiej strony
przewidywania teorii ewolucji s na tyle pewne, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>e ju pojedyncza </i>skamieniao znaleziona w <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>niewaciwej" </i>warstwie geologicznej pozwoliaby
zakwestionowa ca teori. J.B.S. Haldane, wyzwany kiedy przez jakiego
arliwego popperyst, by zadeklarowa, w jakich warunkach uzna, e teoria
ewolucji zostaa sfalsyfikowana, odpowiedzia: Jeli kto znajdzie
skamieniaoci krlika w osadach prekambryjskich". Jak dotd nikt takich
anachronizmw nie odkry, a doniesienia kreacjonistw o ludzkich czaszkach
odkrytych w osadach karboskich czy odciskach stp humanoidw wrd ladw
dinozaurw okazay si czyst bajd.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Luki czy dziury
moe wypeni tylko Bg, myli kreacjonista. Tak samo dzieje si w przypadku
wszystkich urwisk w masywie Szczytu Nieprawdopodobiestwa, gdy tylko cieka w
gr ginie na chwil z oczu lub z innych wzgldw kto nie potrafi jej
dostrzec. Obszary, na temat ktrych brak danych - lub zrozumienia - z definicji
oddawane s Bogu. Tyle e taka pospieszna rejterada i dramatyczna deklaracja
nieredukowalnej zoonoci" to nie wicej ni przyznanie si do braku
wyobrani. Jaki biologiczny organ czy proces - jeli nie oko, to wi albo
okrelony szlak biochemiczny - zostaje <i style='mso-bidi-font-style:normal'>uznany,
</i>bez adnej gbszej analizy, za nieredukowalnie zoony. Nie czyni si
adnych wysikw, by t zoono <i style='mso-bidi-font-style:normal'>wykaza.
</i>Nie przejmujc si wczeniejszymi przykrymi nauczkami, na przykad z okiem
czy ze skrzydami, ci ludzie kadego nowego i wtpliwego kandydata na
nieredukowalnie zoonego" namaszczaj, jakby zasugi jego byy oczywiste
i bezdyskusyjne, przyznane na mocy wiary. Skdind zreszt to </span><span
style='font-family:"Times New Roman"'>zupenie zrozumiae - wszak
nieredukowalna zoono ma suy za dowd na rzecz projektu, rwnie dobrze
zatem, jak sam projekt, moe by przyjmowana na wiar. Spokojnie mona wic
twierdzi, e mniejsza aba asicowata (uk bombardier czy cokolwiek innego)
jest przykadem projektu, bez dowodzenia ani uzasadniania. Problem w tym, i
tak si nie robi nauki. W pewnym uproszczeniu bowiem rozumowanie takie
przedstawi mona nastpujco: Ja (tu wstawiamy waciwe nazwisko) osobicie
najzupeniej nie potrafi sobie wyobrazi, w jaki sposb (tu waciwa nazwa
gatunku, organu czy procesu) mg powsta na drodze stopniowych zmian. Czyli
jest on przykadem nieredukowalnej zoonoci. Czyli zosta
zaprojektowany". Jeli tak rzecz ujmiemy, wida, e argumentacja rozpada
si, jeli tylko pojawi si jaki naukowiec i wskae ogniwo porednie albo
przynajmniej prawdopodobny szczebel poredni. A nawet jeeli aden
przedstawiciel prawdziwej nauki z takim wyjanieniem nie pospieszy,
twierdzenie, i projekt" jest lepszym wyjanieniem, to klasyczny przykad
bdnej logiki. Reasumujc - teoria inteligentnego projektu bazuje na
intelektualnym lenistwie, jest defetystyczna. To dokadny odpowiednik koncepcji
Boga-zapchajdziury; kiedy nazwaem to Dowodem z Wasnej Ignorancji".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Wyobramy sobie, e kto pokazuje nam naprawd wspania
magiczn sztuczk. Sawny w caych Stanach duet Penn i Teller ma co takiego w
swoim repertuarze - panowie rwnoczenie strzelaj do siebie z rewolwerw i
kady z nich apie w usta kul wystrzelon przez przeciwnika. Nim pokaz si
rozpocznie, przeprowadzane s bardzo staranne przygotowania: kule s specjalnie
znakowane przed zaadowaniem do magazynkw, ochotnicy dobierani spord
publicznoci (majcy dowiadczenie z broni paln) mog wszystko obserwowa z
bardzo maej odlegoci, jednym sowem magicy czyni wszystko, by wyeliminowa
podejrzenia o oszustwo. I mimo to oznakowana kula Tellera lduje w ustach Penna
i <i style='mso-bidi-font-style:normal'>vice versa. </i>Ja (Ri</span><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>chard
Dawkins) jestem absolutnie niezdolny do wykazania, e kryje si w tym jaka
sztuczka. Z gbi moich przednaukowych orodkw mzgowych Dowd z Wasnej
Ignorancji krzyczy - i niemal kae mi oznajmi na gos - To musi by cud! Nie
ma adnego naukowego wyjanienia. To zdarzenie nadnaturalne". Ale cichy
gosik naukowej edukacji podpowiada co innego: Penn i Teller to iluzjonici
wiatowej klasy Istnieje oczywicie proste wyjanienie, tylko ja jestem albo
zbyt naiwny, albo zbyt mao spostrzegawczy, albo wreszcie nie mam do
wyobrani, by je wymyli. Taka jest waciwa reakcja, gdy kto wyciga krlika
z kapelusza. I tak trzeba myle o zjawiskach biologicznych, ktre na pierwszy
rzut oka wydaj si nieredukowalnie zoone. Ludzie, dla ktrych zadziwiajce
waciwoci jakiego przyrodniczego fenomenu s wystarczajcym powodem, by
pospiesznie wnosi inwokacje do nadnaturalnego, zachowuj si nie lepiej, ni
atwowierni gupcy, ktrych widok sztukmistrza wyginajcego yeczki skania do
wiary w zdolnoci paranormalne.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Szkocki chemik
A.G. Cairns-Smith w ksice <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Seven Clues
to the Origin of Life </i>[Siedem wskazwek, jak narodzio si ycie]
zaproponowa nieco inn interpretacj takiej postawy, a posuy si w tym celu
przykadem z dziedziny architektury. Ot wolnostojcy uk z ociosanych kamieni
niezwizanych zapraw murarsk moe by bez wtpienia stabiln struktur, a
zarazem stanowi doskonay przykad struktury nieredukowalnie zoonej: usumy
ktrykolwiek kamie, a wszystko si zawali. Jak wic co takiego da si
zbudowa? Jedna z metod to zacz od uoenia sporej sterty kamieni, a
nastpnie ostronie usuwa jeden po drugim. Cairns-Smith chcia po prostu
wykaza, e istnieje wiele struktur nieredukowalnych w tym sensie, e usunicie
dowolnego elementu bezpowrotnie je niszczy, mogy one jednak powsta dziki istnieniu
rusztowania, ktre potem zostao zdemontowane i nie Pozosta po nim aden lad.
Kiedy okrelona struktura ju stoi, rusztowanie przestaje by potrzebne i mona
je usun. Podobnie dzieje si w toku ewolucji -jaki organ lub struktura
wyewoluoway w oparciu o istniejce u przodkw biologiczne rusztowanie",
ktre pniej zaniko.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nieredukowalna
zoono" to nie moja koncepcja. Twrc tego okrelenia jest kreacjonista
Michael Behe, ktry uku je w roku 1996<a style='mso-endnote-id:edn134'
href="#_edn134" name="_ednref134" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[134]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Behe'emu przypisuje si powszechnie zasug (o ile zasuga" jest w tym
kontekcie waciwym okreleniem) wprowadzenia kreacjonizmu na nowe obszary
biologii - biochemi i biologi komrkow, gdzie, jak zapewne uzna, atwiej
bdzie zapolowa na dziury" ni w wiecie oczu i skrzyde. Najlepszy z odnalezionych
przez Behe'ego przykadw (cho nadal nic niewart) to wi bakteryjna.
Rzeczywicie, w pewnym sensie wi bakteryjna to prawdziwy cud natury. To jedyny
znany przykad - poza wytworami ludzkiej technologii - ruchu wykorzystujcego
swobodn rotacj osi. U duych zwierzt koo, moim zdaniem, byoby idealnym
przykadem nieredukowalnej zoonoci; zapewne dlatego co takiego nigdy nie
powstao, w jaki sposb bowiem naczynia krwionone i nerwowe mogyby
przedosta si" przez oysko <a style='mso-endnote-id:edn135'
href="#_edn135" name="_ednref135" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[135]</span></span><![endif]></span></span></a>. Wi
dziaa jak may nitkowy" silniczek, ktry pozwala bakterii przeciska si
przez wod (napisaem przeciska si", a nie pywa", jako e w
skali bakteryjnej ciecz o gstoci wody jest czym zupenie innym ni woda dla
nas. Tu pasowaoby raczej porwnanie z syropem czy galaretk, a moe nawet z
przekopywaniem si przez piasek, dlatego pywanie" nie jest waciwym
okreleniem). Odmiennie ni u wikszych organizmw -jak protozoa - wi bakterii
nie jest czym, czym stworzonko wymachuje (jak biczem) ub wiosuje (jak wiosem).
To naprawd zupenie niezaleny organ obracajcy si w oysku i napdzany
budzcym prawdziwy podziw molekularnym silniczkiem. Na poziomie molekularnym
silniczek ten dziaa na tej samej zasadzie, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>co
</i>minie, tyle e w tym wypadku mamy do czynienia ze swobodnym obrotem, a
nie z kurczeniem si i rozkurczaniem <a style='mso-endnote-id:edn136'
href="#_edn136" name="_ednref136" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[136]</span></span><![endif]></span></span></a>. Kto
bardzo trafnie porwna bakteryjn wi do przyczepnego silnika odzi (cho
warto zauway, i w kategoriach inynieryjnych jest to struktura bardzo
niewydajna, co w biologii stanowi rzadko).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dobrze, ale
darujmy ju sobie dalsze szczegy. Waniejsze, e Behe praktycznie bez sowa
wyjanienia i bez adnej argumentacji <i style='mso-bidi-font-style:normal'>owiadcza,
</i>i wi bakterii jest organem nieredukowalnie zoonym. Poniewa nie stara
si podeprze swojego twierdzenia adnymi dowodami, mona podejrzewa, i po
prostu brak mu naukowej wyobrani. Behe gosi jednak rwnie, i literatura
naukowa dotd uporczywie ignorowaa ten problem. Bezzasadno tego zarzutu
zostaa w sposb niebudzcy adnych wtpliwoci (acz zarazem do zawstydzajcy
dla samego Behe'ego) udowodniona na sali sdowej. W roku 2005 Behe zeznawa w
Pensylwanii przed sdzi Johnem E. Jonesem jako biegy ekspert powoany przez
grup kreacjonistw, ktra chciaa wymusi na lokalnych wadzach wprowadzenie
teorii inteligentnego projektu" do szk publicznych na rwni z teori
ewolucji. Sd oceni to danie jako zapierajc dech w piersiach
bredni" - zarwno te sowa, jak i osoba sdziego Jonesa bez wtpienia
zasuguj na nasz pami. W kadym razie to wanie podczas tego przesuchania
Behe powanie si skompromitowa, a jak si wkrtce przekonamy, nie tylko w
kwestii bakteryjnych wici.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>eby wykaza
nieredukowaln zoono, naley udowodni, i adna z czci okrelonego
ukadu (organizmu, narzdu etc.) sama z siebie nie przynosi adnego poytku;
jedynie wszystkie elementy zgromadzone razem mog spenia swoj funkcj
(ulubionym przykadem Behe'ego jest puapka na myszy). W rzeczywistoci
biologowie molekularni bez kopotu wskazuj liczne przykady uytecznoci dla
organizmu bakterii rnych elementw wici, podobnie zreszt jak i innych
rzekomych przykadw nieredukowalnej zoonoci wymienianych przez Behe'ego.
Doskonale uj to na przykad Kenneth Miller z Brown University (Miller to, dla
mnie przynajmniej, prawdziwa nemezis kreacjonistw, i nie tylko dlatego, e
jest gboko wierzcym chrzecijaninem. Czasem pisz do mnie ludzie religijni,
ktrzy dali si zwie Behe'emu. Bardzo czsto polecam im lektur ksiki
Millera <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Finding Darwin's God </i>[Odnajdujc
Boga Darwina]). W przypadku bakteryjnego silnika rotacyjnego Miller zwraca
nasz uwag na mechanizm znany jako System Wydzielinowy (Sekrecyjny) Typu III
(TTSS - Type Three Secretory System)<a style='mso-endnote-id:edn137'
href="#_edn137" name="_ednref137" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[137]</span></span><![endif]></span></span></a>. TTSS
nie jest wykorzystywany do ruchu obrotowego. To jeden z kilku systemw
wydzielania uywanych przez niektre bakterie do wprowadzania przez bon
komrkow toksycznych substancji do wrogich organizmw. W naszej, ludzkiej
skali moglibymy to sobie przedstawia jako wlewanie czy wkraplanie pynu przez
dziurk, w skali bakteryjnej jednak rzecz wyglda cakiem inaczej. Kada
czsteczka wydzielanej substancji to due biako o sztywnej, trjwymiarowej
strukturze, czsteczka tej samej skali co sam TTSS; bardziej ciao stae ni
ciecz. Dalej - kada z tych moleku wyposaona jest w napdzajcy j mechanizm.
Cay ukad bardziej przypomina automat do sprzeday sodyczy czy napojw ni
jak dziur, przez ktr co przepywa, przy czym sam dyspenser zbudowany jest
ze stosunkowo niewielkiej liczby czsteczek o rozmiarach porwnywalnych do
wydawanych dbr". Warto podkreli, e podobna maszyneria wystpuje u
licznych, nawet niespokrewnionych ze sob blisko bakterii. Prawdopodobnie
odpowiedzialne za ni geny zostay wypoyczone (metod kopiuj i wklej")
od innych bakterii, a to umiejtno, ktr niezaprzeczalnie organizmy te
posiadaj (to zreszt fascynujcy temat sam w sobie, ale nie bd go tu dalej
rozwija). W kadym razie czsteczki biaek, z ktrych zbudowany jest ukad
TTSS, s bardzo podobne do tych, jakie wystpuj w aparacie ruchowym bakterii.
Dla ewolucjonisty wniosek z tego jest oczywisty - w procesie ewolucji
czsteczki te zostay oddelegowane" do nowych, cho nie tak zupenie
odmiennych zada. Jak pamitamy, aparat TTSS potrafi przecign"
moleku przez siebie, to za oznacza, e wykorzystuje w rudymentarnej wersji
mechanizm analogiczny do tego, jakim musi posugiwa si aparat wiciowy, ktry
przeciga" komrki wok osi. Nie ulega wic wtpliwoci, e podstawowe
elementy aparatu wiciowego byy ju dostpne, nim sama ta struktura w peni
wyewoluowaa. Takie oddelegowywanie funkcjonujcych ju mechanizmw do nowych
zada to oczywiste wyjanienie wielu przykadw struktur pozornie niezdolnych
do stopniowego wspicia si na Szczyt Nieprawdopodobiestwa.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Na pewno
zostao jeszcze wiele pracy i osobicie nie mam wtpliwoci, e zostanie ona
wykonana, cho tylko pod warunkiem, e naukowcy nie bd zadowala si
oportunistycznymi wyjanieniami", jakich dostarczaj teorie takie jak ID.
Przecie tak naprawd komunikat, jaki zwolennik teorii inteligentnego projektu
ma do przekazania prawdziwemu naukowcowi, brzmi: Jeli nie rozumiesz, jak co
dziaa, nie przejmuj si - machnij rk i powiedz Bg to zrobi. Nie wiesz,
jak przebiegaj impulsy nerwowe? wietnie. Nie masz pojcia, jak przechowywane
s wspomnienia?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Te dobrze.
Czy fotosynteza nie jest szokujco zoonym procesem? Jest! Ale po co pracowa
nad takimi problemami? Lepiej od razu si podda i odda Bogu. Naukowcze drogi,
nie szukaj rozwizania tajemnic! Dostarcz je lepiej nam, a my ju wiemy, jak
czerpa z nich korzyci. Nie niszcz drogocennej ignorancji jakimi zbdnymi
badaniami. Nam takie luki s bardzo potrzebne, w nich bowiem znajdziemy ostatni
azyl dla Boga". wity Augustyn tak postaw wyrazi wprost: Jest jedna
jeszcze droga kuszenia, bardziej nawet najeona niebezpieczestwami. To choroba
ciekawoci. To ona pcha nas, bymy starali si pozna tajemnice natury, nawet
te, ktre s poza naszym rozumieniem, o ktrych wiedza na nic nam si nie zda i
o ktrych czowiek nie powinien nic wiedzie" (cyt. za Freeman 2002).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Kolejny
ukochany przez Behe'ego przykad nieredukowalnej zoonoci to ukad
immunologiczny. Oddajmy w tym momencie gos sdziemu Jonesowi:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Podczas przesuchania stron zapytano profesora Behe'ego o
jego twierdzenie z 1996 roku, e nauka nigdy nie znajdzie ewolucjonistycznego
wyjanienia powstania tego ukadu. Przedstawiono mu pidziesit osiem
recenzowanych publikacji, dziewi ksiek oraz kilka rozdziaw z podrcznikw
na temat ewolucji systemu immunologicznego; jednake profesor Behe nadal
upiera si, e i tak nie jest to wystarczajce wiadectwo na rzecz teorii
ewolucji i e nie jest ono do dobre".<a style='mso-endnote-id:edn138'
href="#_edn138" name="_ednref138" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[138]</span></span><![endif]></span></span></a></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Behe,
przepytywany podczas pensylwaskiej rozprawy przez Erica Rothschilda, gwnego
doradc wnoszcych oskarenie, musia przyzna, e nie przeczyta wikszoci
spord pidziesiciu omiu przywoanych wyej publikacji. Nic dziwnego -
immunologia jest do skomplikowan dziedzin wiedzy. Trudniej ju wybaczy, e
Behe odrzuci takie badania jako bezowocne". Oczywicie, mona uzna je
za bezpodne", jeli czyim celem jest mcenie w gowie laikom i
propaganda wrd politykw, a nie odkrywanie prawdy o otaczajcym nas wiecie.
Po wysuchaniu Behe'ego Rothschild powiedzia co, co chyba najlepiej wyraao
odczucia wszystkich uczciwych ludzi znajdujcych si wwczas na sali sdowej:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Na szczcie s uczeni, ktrzy poszukuj odpowiedzi na
pytanie o pochodzenie ukadu odpornociowego [...]. Ten ukad stanowi nasz
obron przed niszczcymi i miertelnymi chorobami. Naukowcy, ktrzy s autorami
przywoywanych tu przez nas ksiek, przez lata kryli w ciemnoci, nikt nie
paci im za publikacje czy wykady. Ale to oni pomagaj nam zwalcza choroby i
leczy ludzi. W przeciwiestwie do nich profesor Behe wraz z caym ruchem
inteligentnego projektu nie robi nic dla postpu nauki i wiedzy medycznej. Jego
przekaz dla przyszych pokole naukowcw brzmi: nie zajmujcie si tym"<sup>
<a style='mso-endnote-id:edn139' href="#_edn139" name="_ednref139" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[139]</span></span><![endif]></span></span></a></sup>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Amerykaski
genetyk Jerry Coyne w recenzji z ksiki Behe'ego napisa tak: Jeeli historia
nauki uczy nas czegokolwiek, to tego, e nigdzie nie dojdziemy, wkadajc nasz
ignorancj do przegrdki z napisem Bg". W ktrym z blogw znalaz si
za taki komentarz (do kolokwialnie wyraajcego si autora) do tekstu, ktry
razem z Coyne'em opublikowalimy w Guardianie":</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Dlaczego Bg uznawany jest za wyjanienie czegokolwiek?
Przecie nie jest - to raczej przyznanie si do niemoliwoci wyjanienia, co
jak wzruszenie ramion, nie mam pojcia", przebrane w rytualny i
spirytualny kostium. Jeli kto przypisuje cokolwiek Bogu, oznacza to zwykle,
e nie ma pomysu, co z tym zrobi. W takiej sytuacji wybiera nieosigalne,
jakiego tajemniczego czarodzieja. A spytaj, skd niby taki go mia si
wzi, usyszysz zaraz jak mtn, pseudofilozoficzn historyjk, e niby to
istnia od zawsze albo jest nie z tego wiata. Co, oczywicie, znowu nic nie
tumaczy<a style='mso-endnote-id:edn140' href="#_edn140" name="_ednref140"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:
"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:
AR-SA;layout-grid-mode:line'>[140]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Darwmizm
wspiera nasz wiadomo na inny sposb. Narzdy stanowice produkt ewolucji,
czsto tak oszczdne i eleganckie, ukazuj rwnie bardzo pouczajce przykady
ewolucyjnych bdw, dokadnie takich, jakich mona oczekiwa po ewolucyjnej
historii, i dokadnie takich, jakich nie mona si spodziewa po projekcie. W
innych moich ksikach mona znale duo takich przykadw (na przykad nerw
krtaniowy wsteczny), ktrych marnotrawne uksztatowanie bezlitonie zdradza
ewolucyjn histori. Wiele naszych ludzkich przypadoci, od blu w dolnych
partiach krgosupa, przez przepuklin, wypadanie dysku i opuszczenie macicy,
a po infekcje zatok, to bezporednia konsekwencja faktu, i poruszamy si w
postawie wyprostowanej, podczas gdy nasze ciao zostao uksztatowane przez
setki milionw lat egzystencji naszych czworononych przodkw. Okruciestwo i
marnotrawstwo doboru naturalnego uformoway rwnie nasz wiadomo.
Drapieniki s doprawdy przepiknie zaprojektowane" do chwytania swych
ofiar, te za rwnie wspaniale zaprojektowane" s do ucieczki. Tylko po
czyjej stronie stoi Bg?<a style='mso-endnote-id:edn141' href="#_edn141"
name="_ednref141" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[141]</span></span><![endif]></span></span></a></span></p>
<h2><a name="_Toc185723645"></a><a name="_Toc184498966"></a><a
name="_Toc184498492"></a><a name="_Toc184498119"><span style='mso-bookmark:
_Toc184498492'><span style='mso-bookmark:_Toc184498966'><span style='mso-bookmark:
_Toc185723645'>Zasada antropiczna: wersja planetarna</span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Teologowie od
dziur, ktrzy porzucili ju nadziej co do oczu, skrzyde, wici bakteryjnych i
ukadu immunologicznego, czasem dostrzegaj dla siebie jeszcze jedn szans -
pochodzenie ycia. Zakorzenienie ewolucji w chemii nieorganicznej
(niebiologicznej) uznaj za dziur wiksz ni jakakolwiek konkretna przemiana,
ktra zasza w toku pniejszej ewolucji. W pewnym sensie maj racj, jest to
rzeczywicie luka znacznie wiksza. Tyle e jedynie w pewnym bardzo okrelonym
sensie, z ktrego akurat poytek dla apologetw religii praktycznie aden. Ot
ycia narodzio si tylko raz! To za oznacza, e moemy spokojnie zgodzi si,
i byo to zdarzenie o kracowo maym prawdopodobiestwie, o wiele rzdw
wielkoci mniej prawdopodobne, ni wikszo ludzi potrafi sobie nawet
wyobrazi. Do tego zreszt jeszcze wrc. Pniejsze etapy ewolucji byy
niezalenie powielane z mniejszym lub wikszym podobiestwem przez miliony
milionw gatunkw i przez kolejne epoki geologiczne. Dlatego, wyjaniajc
ewolucj zoonych organizmw, nie moemy zastosowa takiego samego
statystycznego rozumowania, jak przy kwestii narodzin ycia. Zdarzenia
konstytuujce ewolucyjne standardy nie mog w; - w odrnieniu od jednostkowego
faktu, jakim by pocztek ycia (i moe jeszcze kilku wyjtkowych przypadki) -
statystycznie nieprawdopodobne. Takie rozrnienie moe si wyda nieco
zagadkowe, dlatego wyjani je teraz nieco bardziej szczegowo, a posu si
w tym celu tak zwan zasad antropiczn. Nazw t uku w roku 1974 matematyk
Brandon Carter, a cay pomys rozwinli pniej w odrbnej ksice dwaj fizycy,
John Barrow i Frank Tippler<a style='mso-endnote-id:edn142' href="#_edn142"
name="_ednref142" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[142]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Argument antropiczny stosowany jest zreszt zwykle w odniesieniu do caego
Wszechwiata, ale tym zajm si pniej. Na razie pozostamy przy
skromniejszej, planetarnej skali. yjemy na Ziemi. To oznacza, e Ziemia musi
by planet, na ktrej mogo powsta i utrzyma si ycie. Tak by musi,
niezalenie od tego, jak niezwykym, czy nawet unikalnym zjawiskiem s takie
planety Na przykad ycie w tej postaci, jaka nam przypada w udziale, nie moe
istnie bez wody i to w fazie ciekej. W istocie egzobiologowie poszukujcy
ladw pozaziemskiego ycia tak naprawd tropi lady wody. Wok typowej
gwiazdy (takiej jak Soce) istnieje obszar nazywany czasem stref Zotowosej
<a style='mso-endnote-id:edn143' href="#_edn143" name="_ednref143" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[143]</span></span><![endif]></span></span></a>" -
miejsce, gdzie nie jest ani za gorco, ani za zimno, tylko w sam raz - gdzie
mog istnie planety, na ktrych wystpuje woda (i odpowiednie temperatury); a
warto wiedzie, e margines wyznaczony przez orbity zbyt odlege (woda zamarza)
i zbyt bliskie (woda paruje) nie jest zbyt szeroki.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wszystko
wskazuje te, e taka przyjazna dla ycia planeta musi mie z grubsza kolist
orbit. Orbita zbyt elip</span><span style='font-family:"Times New Roman"'>tyczna
(taka jak choby odkrytej niedawno dziesitej planety nieformalnie nazwanej
Xen <a style='mso-endnote-id:edn144' href="#_edn144" name="_ednref144" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[144]</span></span><![endif]></span></span></a>)
sprawiaby, e to ciao niebieskie co najwyej raz na kilka dekad czy stuleci
(ziemskich oczywicie) jedynie przemknoby przez stref Zotowosej. Xena
zreszt w ogle nie zawadza o t stref nawet w najbliszym Soca punkcie
swojej orbity, ktry osiga raz na piset szedziesit ziemskich lat.
Temperatura na komecie Halleya waha si od <st1:metricconverter
ProductID="-270ﾰC" w:st="on">-270C</st1:metricconverter> w aphelium do <st1:metricconverter
ProductID="47ﾰC" w:st="on">47C</st1:metricconverter> w peryhelium.
Orbita Ziemi, podobnie jak orbity wszystkich planet, ma ksztat eliptyczny
(najbliej Soca Ziemia znajduje si w styczniu, najdalej w lipcu <a
style='mso-endnote-id:edn145' href="#_edn145" name="_ednref145" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[145]</span></span><![endif]></span></span></a>),
ale okrg to po prostu szczeglny przypadek elipsy, a orbita ziemska jest na
tyle bliska koowej, e nasza planeta nigdy nie opuszcza strefy Zotowosej.
Nie tylko zreszt pod tym wzgldem nasze pooenie w Ukadzie Sonecznym jest
wyjtkowe, zwaszcza ze wzgldu na moliwo ewolucji ycia. Z naszego punktu
widzenia na przykad Jowisz dziaa jak wspaniay grawitacyjny odkurzacz, ktry
wsysa wszystkie asteroidy mogce potencjalnie grozi Ziemi kolizj. Z kolei
pojedynczy Ksiyc okrajcy Ziemi stabilizuje o obrotu planety<a
style='mso-endnote-id:edn146' href="#_edn146" name="_ednref146" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[146]</span></span><![endif]></span></span></a>
(zawdziczamy mu zreszt znacznie wicej). Szczliwie nasze Soce nie naley
te do ukadu gwiazd podwjnych - gwiazdy podwjne mog mie systemy
planetarne, ale orbity planet s w nich zwykle tak chaotycznie zmienne, e
uniemoliwia to ewolucj ycia.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Mamy dwa gwne wyjanienia mwice, dlaczego nasza planeta
jest tak przyjazna yciu. Zgodnie z teori pro</span><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>jektu to Bg
stworzy wiat, umieci Ziemi w strefie Zotowosej i starannie zadba, by
wszystko dziaao na nasz korzy. Podejcie antropiczne jest znaczco inne,
ma przy tym lekkie nachylenie darwinowskie. Wikszo planet w caym
Wszechwiecie nie ley w obszarze stref Zotowosej w swoich ukadach
planetarnych i, co za tym idzie, nie nadaje si do ycia; na adnej z nich
ycie nie wystpuje. Ale niezalenie od tego, na jak niewielkiej liczbie planet
warunki sprzyjaj powstaniu ycia, nasza na pewno do tej grupy naley - dowodem
jest, e moemy si nad tym zastanawia.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W sumie wielka
mio religijnych apologetw do zasady antropicznej jest do dziwna. Chyba
sdz, e wspiera ona ich stanowisko, tymczasem w rzeczywistoci jest wprost
przeciwnie. Zasada antropiczna, podobnie jak dobr naturalny, to <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>alternatywa </i>dla hipotezy projektu; jest
to racjonalne i pozbawione jakichkolwiek odniesie do ID wyjanienie tego, e
znajdujemy si w warunkach tak sprzyjajcych naszemu istnieniu. Podejrzewam, e
nieporozumienie bierze si std, i mylenie religijne koncentruje si na
kontekcie, w jakim zwykle przywoywana jest zasada antropiczna, czyli na tym,
e znajdujemy si w miejscu tak przyjaznym yciu. Teistyczny umys wyranie nie
potrafi dostrzec, e zasada antropiczna stanowi <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>konkurencyjne </i>wobec Hipotezy Boga wyjanienie tej zagadki.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Woda (w fazie
pynnej) to tylko jedna z rzeczy niezbdnych, by powstao ycie w formie, jak
znamy, ale dalece nie jedyna. W kadym razie ycie narodzio si w wodzie, a
zdarzenie to spokojnie mogo by bardzo, ale to bardzo nieprawdopodobne. Kiedy
za ycie ju powstao, proces darwinowskiej ewolucji mg radonie przystpi
do dziea. Jak jednak wyglda pocztek? Narodziny ycia to zjawisko chemiczne,
a moe raczej bardziej seria chemicznych reakcji, ktre stworzyy warunki
umoliwiajce zadziaanie doboru naturalnego. Podstawowym elementem by
warunkujcy dziedziczno mechanizm samokopiowania, w postaci DNA albo (co
bardziej prawdopodobne) czego w rodzaju kopii DNA o mniej zoonej budowie, na
przykad pokrewnych czsteczek RNA Kiedy ju ten kluczowy element - molekua
genetyczna - znajdzie si na miejscu, zostaje uruchomiony proces darwinowski, a
jego nieuchronn konsekwencj jest wyonienie si zoonych organizmw.
Spontaniczne powstanie pierwszej czsteczki umoliwiajcej dziedziczenie zdaje
si jednak wielu ludziom czym praktycznie niemoliwym. I moe rzeczywicie tak
jest, moe szansa, e co takiego si zdarzy, jest bliska zeru. Temu wanie
powic najblisze akapity.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Narodziny ycia
to rozkwitajca (cho podatna na spekulacje) dziedzina bada. To problem natury
gwnie chemicznej, a to nie jest moja dziaka, chocia - z boku - obserwuj j
z wielk ciekawoci. Nie zdziwi mnie zbytnio, jeli w cigu najbliszych lat
chemicy donios nam, e nastpio szczliwe rozwizanie i w laboratorium udao
si stworzy, a raczej zapocztkowa nowe ycie. Jak dotd jednak to si nie
udao i nadal mona twierdzi, e prawdopodobiestwo takiego zdarzenia jest (i
zawsze byo) mniej ni znikome. Ale przecie przynajmniej raz to" si
zdarzyo! Podobnie jak w przypadku sfery Zotowosej, moemy by pewni, e -
niezalenie od stopnia nieprawdopodobiestwa narodzin ycia - zdarzenie takie
musiao na Ziemi nastpi, dowodzi go bowiem nasza tu obecno. I podobnie jak
w przypadku temperatury, tak i tu mamy do dyspozycji dwie wykluczajce si
hipotezy wyjaniajce: hipotez projektu i hipotez naukow (lub, do wyboru,
antropiczn). Zgodnie z wyjanieniem projektowym", to Bg wiadomie
uczyni cud, cisn w prebiotyczn zup boskim piorunem i stworzy DNA (lub
jaki jego odpowiednik) i si stao". Antropiczn alternatywa odwouje si
do rozumowania stochastycznego - tu dziaa magia wielkich liczb. Jak szacujemy,
w naszej galaktyce istnieje od miliarda do trzydziestu miliardw planet, we
Wszechwiecie jest okoo stu miliardw galaktyk. Na wszelki wypadek odetnijmy
kilka zer, a i tak zostanie (ostronie liczc) ponad miliard miliardw planet.
Teraz przyjmijmy, i narodziny ycia, spontaniczne powstanie czego na ksztat
DNA, to rzeczywicie zdarzenie na pograniczu nieprawdopodobiestwa, e co
takiego moe si zdarzy na jednej na miliard planet. Jakiekolwiek gremium
zajmujce si rozdzielaniem grantw na badania rozemiaoby si w twarz
chemikowi, ktry wystpiby o wsparcie projektu badawczego z szans powodzenia
jedn na sto, a tu mwimy o jednej miliardowej... Zauwamy jednak, e nawet
przy tak znikomym prawdopodobiestwie w gr wchodzi ponad miliard planet, na
ktrych mogo pojawi si ycie, a Ziemia, oczywicie, jest jedn z nich<a
style='mso-endnote-id:edn147' href="#_edn147" name="_ednref147" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[147]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wniosek z tego
rozumowania moe wyda si tak zaskakujcy, e pozwol go sobie w tym miejscu
raz jeszcze powtrzy: nawet jeli szansa na spontaniczne powstanie ycia na
jakiej planecie wynosi jedn miliardow, to i tak to szokujco
nieprawdopodobne zdarzenie mogo zaj nawet na miliardzie planet. Niemniej
szansa na odkrycie ktrej z tych planet jest taka, jak na znalezienie
przysowiowej igy w stogu siana. Tyle e (tu wracamy do zasady antropicznej)
my nie musimy szuka zbyt daleko, bowiem sam fakt, e jestemy do takich
poszukiwa zdolni oznacza, i... siedzimy na ktrej z tych unikalnych igie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wszelkie twierdzenia
probabilistyczne s sensowne w przypadku niepenej wiedzy. Gdy o hipotetycznej
planecie nie wiemy nic, moemy zaoy, e prawdopodobiestwo pojawienia si na
niej ycia wynosi jedn miliardow. Jeeli jednak moemy wprowadzi do naszych
rachunkw dodatkowe zaoenia, szacunki ulegaj zmianie. Konkretna planeta moe
mie na przykad pewne szczeglne waciwoci (jak wystpowanie pewnych
pierwiastkw), a to zwiksza szanse na pojawienie si ycia. Niektre planety,
rzec mona, s bardziej podobne do Ziemi, a oczywicie najbardziej podobna do
siebie jest ona sama. Takie rozumowanie powinno dodawa odwagi chemikom
prbujcym w swoich laboratoriach odtworzy powstanie ycia, gdy oznacza, e
ich szanse na sukces rosn. Zwracam jednak uwag, i nasze wczeniejsze
rachunki pokazuj, e nawet jeli postulowany chemiczny model moe doprowadzi
do narodzin ycia z prawdopodobiestwem rwnym jednej miliardowej, to i tak,
zgodnie z reguami rachunku prawdopodobiestwa, ycie mogo pojawi si na
miliardzie planet we Wszechwiecie. A pikno zasady antropicznej polega na tym,
e taki chemiczny model moe przewidywa powstanie ycia tylko na jednej na
miliard miliardw planet, a i tak bdzie w peni satysfakcjonujcym
wyjanieniem fenomenu ycia na Ziemi. Oczywicie absolutnie nie wierz, by
szanse na powstanie ycia byy a tak znikome, i dlatego naprawd warto wydawa
pienidze na prby laboratoryjnego odtworzenia tego zdarzenia. Na podobnej
zasadzie sensownym przedsiwziciem jest dla mnie SETI: istnienie pozaziemskiej
inteligencji uwaam za cakiem prawdopodobne.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W kadym razie,
nawet jeeli przyjmiemy najbardziej pesymistyczn ocen prawdopodobiestwa
spontanicznego pojawienia si ycia, argumentacja statystyczna cakowicie obala
uroszczenia, jakobymy musieli w tym momencie siga do hipotezy projektu, by
zapeni dziur". Spord wszystkich luk w ewolucyjnej opowieci
tajemnica pocztkw ycia pozostaje jednak najtrudniejsza do pojcia dla tych,
ktrzy zwykli myle o szansach i prawdopodobiestwie wycznie w codziennej,
zdroworozsdkowej skali; skali, jak posuguj si na przykad komisje
przyznajce naukowe granty. A skoro zwyky rachunek prawdopodobiestwa potrafi
zapeni nawet tak wielk dziur", to te same reguy naukowego
wnioskowania pozwalaj pozby si boskiego stwrcy naszego metaforycznego
ostatecznego boeinga 747".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wrmy teraz do
punktu, od ktrego rozpoczlimy nasze rozwaania. Czy fenomen biologicznej
adaptacji rwnie mona wyjani, powoujc si na olbrzymi liczb planet, na
ktrych moe rozwija si ycie? Przecie, jak wszyscy widzimy, kady gatunek i
kady narzd, jaki u tego gatunku moemy obserwowa, dobrze robi to, co robi.
Skrzyda ptakw, pszcz i nietoperzy sprawdzaj si w lataniu. Oczy nadaj si
do patrzenia. Licie wietnie radz sobie z fotosyntez. yjemy na planecie,
otoczeni przez miliony gatunkw, z ktrych kady z osobna robi wraenie
doskonale zaprojektowanego; kady dostosowany jest do warunkw, w jakich
egzystuje. Czy argument z wielkiej liczby planet" nie wyjania tego
wszystkiego? Ot nie, nie i jeszcze raz <i style='mso-bidi-font-style:normal'>nie)
</i>Nawet o tym nie myl, mgbym powiedzie kademu, kto si na powouje. To
wane, bowiem w tym momencie stykamy si z jednym z najwikszych nieporozumie
wok teorii Darwina. Niezalenie od tego, na jak wielkiej liczbie planet
rozwino si ycie, szczliwy traf ani przypadek nie s adnym wyjanieniem
wyjtkowego bogactwa i zrnicowania ziemskiej biosfery, cho do przypadku
wanie moglimy odwoywa si, tumaczc sam fakt narodzin ycia. Powstanie
ycia i ewolucja to kompletnie odmienne fenomeny. Samo powstanie ycia byo (a
raczej - mogo by) zdarzeniem jednostkowym. Ewolucyjne przystosowania
wystpuj - i nastpuj - u milionw gatunkw. Nie ulega najmniejszej
wtpliwoci, e tu, na Ziemi, obserwujemy wok siebie <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>proces </i>cigej optymalizacji" gatunkw biologicznych, proces,
ktry zachodzi w skali caej planety, na wszystkich wyspach i kontynentach, we
wszystkich epokach. Zupenie bezpiecznie mona przewidywa, e gdybymy mogli
obejrze Ziemi za milion lat, znalelibymy cae mnstwo nowych gatunkw
rwnie dobrze przystosowanych do warunkw, w jakich yj, jak wspczesne
gatunki dostosowane s do warunkw dnia dzisiejszego. To proces rekurencyjny,
przewidywalny i wielokrotny, a nie przypadkowe, szczliwe zdarzenie
analizowane z perspektywy czasu. Dziki Darwinowi znamy za mechanizm rzdzcy
tym procesem - to dobr naturalny.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zasada
antropiczna nie potrafi wyjani wielkiej rnorodnoci ywych organizmw. Tu
potrzebny jest uraw Darwina, tylko on bowiem i tumaczy to niewiarygodne
bogactwo, i chroni nas przed puapk projektu. w dwig nie siga jednak samego
zaistnienia ycia, gdy proces doboru naturalnego nie mia z tym zdarzeniem
adnego zwizku. W tym wanie momencie wkracza na scen zasada antropiczna. Z
problemem powstania ycia moemy sobie poradzi, odwoujc si do wielkiej
liczby planet. Ale kiedy ju wycignlimy szczliwy los (a zasada antropiczna
nam to gwarantuje), do gry wcza si dobr naturalny; przypadek nie ma ju nic
do powiedzenia.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Warto zauway,
e cakiem niewykluczone, i - by moe - narodziny ycia to wcale nie
najwiksza w ewolucyjnej historii luka, ktr zapeni moe tylko przywoanie
po raz kolejny szczliwego trafu (i zasady antropicznej). Mj szanowny kolega
Mark Ridley w ksice <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Mendel's Demon </i>[Demon
Mendla] (z zupenie niezrozumiaych wzgldw przez amerykaskiego wydawc
przemianowanej na <i style='mso-bidi-font-style:normal'>The Cooperative Gene </i>[Gen
kooperacji]) zwraca uwag, i powstanie komrki eukariotycznej (to komrki, z
ktrych my jestemy zbudowani, posiadajce jdro i wiele innych elementw, jak
choby mitochondria, niewystpujce u bakterii) byo zdarzeniem jeszcze mniej
prawdopodobnym ni powstanie ycia (a przy tym musiao nastpi byskawicznie).
Narodziny wiadomoci to kolejna wielka dziura"; zdarzenie o rwnie
znikomym prawdopodobiestwie. Takie jednorazowe zdarzenia mona wyjania,
odwoujc si do zasady antropicznej - istniej miliardy planet, na ktrych
rozwino si ycie do poziomu bakterii, na czci spord nich ycie osigno
kolejny etap komrki eukariotycznej; a na niewielkiej czci ycie przekroczyo
kolejny Rubikon: narodzia si wiadomo. Jeli Ridley ma racj i rzeczywicie
byy to dwa zdarzenia niepowtarzalne, to nie mamy do czynienia z wszechobecnym
i wszechogarniajcym procesem, z jak ewolucyjn rutyn biologicznych
adaptacji. To co zupenie innego. Zasada antropiczna mwi, e - jako e bez
wtpienia jestemy ywi, eukariotyczni i wiadomi - nasza planeta po prostu
musi by jedn z tych nielicznych, na ktrych ycie pokonao wszystkie te trzy
bariery.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dobr naturalny
dziaa, poniewa jest to jednokierunkowy mechanizm kumulacji udoskonale.
Potrzeba nieco szczcia, eby zacz dziaa (ale antropiczna regua
miliardw planet" praktycznie szczcie to zapewnia). Moe i pniej
szczcie jest niezbdne, ale tu znw przychodzi nam w sukurs zasada
antropiczna. Z ktrejkolwiekjednak strony by nie spojrze, aden projekt<i
style='mso-bidi-font-style:normal'> </i>nie sprawdza si jako wyjanienie
fenomenu ycia, gdy projekt z definicji nie jest procesem kumulatywnym, a
zatem wczenie projektu rodzi wicej pyta, ni generuje odpowiedzi; i tak
wracamy wprost do nieskoczonego regresu ostatecznego boeinga".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>yjemy na
planecie, ktra jest przyjazna dla (naszej formy) ycia. Znamy ju dwie
przyczyny, dla ktrych tak si dzieje. Jedna jest taka, e ycie w swoim
bogactwie wyewoluowao w warunkach, ktre zapewnia mu ta planeta - o tym
zadecydowa dobr naturalny. Druga z przyczyn ma charakter antropiczny: we
Wszechwiecie s miliardy planet i niezalenie od tego, na jak niewielu z nich
moe rozpocz si ewolucja, nasza planeta na pewno do tej grupy naley.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Przyszed zatem
czas, by zasadzie antropicznej przyjrze si na wyszym poziomie - od biologii
przechodzimy do kosmologii.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723646"></a><a name="_Toc184498967"></a><a
name="_Toc184498493"></a><a name="_Toc184498120"><span style='mso-bookmark:
_Toc184498493'><span style='mso-bookmark:_Toc184498967'><span style='mso-bookmark:
_Toc185723646'>Zasada antropiczna: wersja kosmologiczna</span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>yjemy nie
tylko na przyjaznej planecie, yjemy rwnie w przyjaznym dla ycia
Wszechwiecie. Sam fakt naszej egzystencji wiadczy, e prawa fizyki musz by
takie, by ycie mogo powsta. To nie przypadek, e noc moemy patrze w
rozgwiedone niebo - jeeli nie istniayby gwiazdy, nie powstaoby wiele
pierwiastkw chemicznych, a bez chemii nie byoby ycia. Fizycy dawno ju
wykazali, i gdyby prawa lub stae fizyczne rniy si nawet minimalnie od
tych, ktre rzdz w naszym wiecie, Powstanie ycia byoby niemoliwe. Rni
uczeni przedstawiaj tu nieco odmienne wyliczenia, ale ostateczna konkluzja
pozostaje taka sama. Marin Rees w ksice <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Tylko
sze liczb </i>wymienia sze podstawowych staych, ktre obowizuj w caym
Wszechwiecie. Kada z nich jest doskonale dopasowana w tym sensie, e gdyby
przyja choby minimalnie inn warto, Wszechwiat byby zdecydowanie inny i
prawdopodobnie nie mogoby si w nim pojawi ycie <a style='mso-endnote-id:
edn148' href="#_edn148" name="_ednref148" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[148]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jedn z
wymienianych przez Reesa liczb jest staa okrelajca si oddziaywa
jdrowych, czyli sia ktra wie skadniki jdra atomowego; t si naley
pokona, gdy kto chce rozbi" atom. Ta wielko, oznaczana jako E,
informuje, jaka cz masy wodoru ulega przeksztaceniu w energi podczas
przemiany wodoru w hel wewntrz gwiazdy (Soca na przykad). W naszym
Wszechwiecie warto E rwna si 0,007 i wszystko wskazuje, e niemal
dokadnie tyle musi wynosi, aby w ogle bya moliwa jakakolwiek chemia, a
przecie bez niej nie istniaoby ycie. Chemia taka, jak znamy, polega na
kombinacjach (i rekombinacji) okoo dziewidziesiciu pierwiastkw naturalnie
wystpujcych w przyrodzie. Wodr jest najprostszy i najpowszechniejszy.
Wszystkie inne pierwiastki we Wszechwiecie ostatecznie zawdziczaj istnienie
fuzji jder wodoru. Synteza termojdrowa to proces, ktry zachodzi przy bardzo
wysokich temperaturach we wntrzu gwiazd (i w bombie wodorowej). W stosunkowo
niewielkich gwiazdach (takich jak nasze Soce) nastpuje jedynie przemian
wodoru w hel (to drugi z kolei pierwiastek w ukadzie okresowym). Cisze
pierwiastki mog powstawa tylko w wikszych i znacznie gortszych gwiazdach, w
ktrych dochodzi do kaskadowej reakcji syntezy jdrowej (odkry i opisa to
zjawisko Fred Hoyle i jeszcze dwch innych fizykw; co ciekawe, tylko Hoyle nie
dosta za to odkrycie Nagrody Nobla). Te wielkie gwiazdy mog zakoczy ycie,
eksplodujc jako supernowe, a wwczas cz materii gwiazdowej, na ktr
skadaj si bardzo rne pierwiastki chemiczne, zostaje wyrzucona w
przestrze. Z czasem takie chmury kosmicznego pyu ulegaj kondensacji i
powstaj z nich nowe gwiazdy i planety (w tym rwnie Ziemia). Dlatego na
naszej planecie obficie wystpuj pierwiastki znacznie cisze i bardziej
zoone od wodoru - a bez nich jakakolwiek chemia (i ycie) byyby niemoliwe.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Z naszego
punktu widzenia najwaniejsze jest to, i to wanie sprawno procesw
jdrowych decyduje, jak daleko w ukadzie okresowym doprowadzi nas kaskada
gwiazdowych reakcji syntezy jdrowej. Gdyby obserwowana sprawno bya
minimalnie mniejsza - na przykad 0,006 zamiast 0,007 - wiat skadaby si
wycznie z wodoru i trudno byoby wwczas o jakiekolwiek interesujce reakcje
chemiczne, gdyby bya odrobin wysza (0,008), cay wodr w trakcie reakcji
syntezy przeksztaciby si w pierwiastki cisze, a chemia bez wodoru nie
mogaby stworzy takiego ycia, jakie znamy: na przykad nie byoby wody.
Warto Zotowosej - 0,007 - wynosi dokadnie tyle, ile trzeba, by powstao
wystarczajco duo pierwiastkw, aby moga istnie chemia sprzyjajca yciu.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie bd tu
omawia pozostaych piciu liczb Reesa. Oglna zasada jest taka sama-kada z
tych staych mieci si dokadnie w pewnym przedziale (przedziale Zotowosej);
gdyby przyja inn warto, ycie nie byoby moliwe. Co to dla nas oznacza?
Znw mamy dwie wykluwajce si odpowiedzi: teistyczn i antropiczn. Teista
powie, e to Bg, tworzc wszechwiat, dopasowa fundamentalne stae tak, by
kada z nich znalaza si w przedziale Zotowosej. To troch tak, jakby
Stwrca mia do dyspozycji sze gaek i z wielk starannoci kad z nich
ustawi we waciwym pooeniu. Jest to jednak odpowied mao
satysfakcjonujca, jako e w najmniejszym stopniu nie wyjania istnienia samego
Boga. Przecie Bg, ktry potrafiby wyliczy wartoci tych szeciu liczb, to
istota, ktrej istnienie jest rwnie mao prawdopodobne, jak fakt, e te
wielkoci s dopasowane; czyli w praktyce wracamy do punktu wyjcia: odpowied
teisty nie rozwizuje naszego problemu, nie posuwa nas nawet do przodu. Nie
widz innego wyjcia ni odpowied t odrzuci, cho wci zadziwia mnie, do
jak wielu ludzi przemawia ta wizja Boga manipulujcego pokrtami".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Niewykluczone,
e istnieje czysto psychologiczne wytumaczenie takiej zadziwiajcej lepoty. Z
jednej strony bowiem wielu ludzi nie ma po prostu wiadomoci (ktr maj ju
biologowie), e dobr naturalny doskonale potrafi sobie radzi z pokonywaniem
bariery (nieprawdopodobiestwa. Z drugiej za - na co zwrci mi uwag J.
Anderson Thomson - psychiatria ewolucyjna doskonale zna mechanizm
personifikacji nieoywionych obiektw i przypisywania im sprawczoci. Jak
tumaczy Thomson, mamy naturaln skonno, by bra cie za wamywacza (nie za
na odwrt), gdy w przypadku pomyki stracimy najwyej troch czasu. Gdybymy
natomiast bdnie uznali wamywacza za cie, koszty bdu mogyby by due
wysze. W licie do mnie Johnson wskaza, e w przeszoci naszego gatunku
najwiksze rodowiskowe zagroenia wizay si z aktywnoci blinich.
Ewolucyjnym dziedzictwem tego faktu jest naturalna skonno do postrzegania
(ludzkiej) intencjonalnoci, czsto oznaczajca lk przed innymi. Bardzo trudne
jest dla nas przypisywanie zdarzeniom innych przyczyn ni ludzkie
dziaania". A jeeli ju nie ludzkie, to naturalnie uoglniamy je do
boskich. Do tej jake pontnej koncepcji aktywnych bytw" wrc w
Rozdziale 5.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Biologowie,
ktrych szczegln wiadomo uksztatowaa potga teorii doboru naturalnego i
wyjtkowa przydatno tej koncepcji do wyjaniania narodzin nieprawdopodobnego,
nie akceptuj teorii, ktre uchylaj si od odpowiedzi na pytanie o
prawdopodobiestwo. A teistyczna odpowied jest wicej ni uchylaniem si, jest
ucieczk. To nawet nie przeformuowanie problemu, to jego amplifikacja, i to
wrcz groteskowa. W przeciwiestwie do niej odpowied antropiczna, najoglniej
ujta, mwi tylko, e moemy rozwaa takie pytania w kontekcie Wszechwiata,
ktry potrafi nas wyprodukowa. Sama nasza obecno determinuje lokalizacj
fundamentalnych staych w przedziaach Zotowosej. Gdy za przechodzimy do
szczegw - rni fizycy opowiadaj si za rnymi szczegowymi,
antropicznymi rozwizaniami zagadki naszej egzystencji.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pragmatycy
spord fizykw twierdz, i tak naprawd owych szeciu gaek nigdy nie mona
byo ustawi w sposb dowolny. Kiedy wreszcie uzyskamy nasz - jake upragnion
- Teori Wszystkiego, okae si, e te sze wielkoci jest ze sob cile
powizanych albo te e wszystkie zale od jeszcze czego, czego dzi nie
znamy, podobnie jak nie potrafimy okreli charakteru tej zalenoci. Sze
liczb, ktre omawia Rees, byoby w tym ujciu rwnie niezalene", jak
obwd koa i jego rednica, Wszechwiat za mg powsta tylko na jeden sposb.
Nie do, e nie trzeba Boga, by naleycie ustawi pokrta - nie trzeba
adnych pokrte.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Inni fizycy
(sam Martin Rees naley do tego grona) uznaj takie wyjanienie za
niesatysfakcjonujce; osobicie si z nimi zgadzam, tak przynajmniej mi si
wydaje. Oczywicie to bardzo prawdopodobne, e wszechwiat mg zaistnie tylko
na jeden sposb. Ale dlaczego akurat na taki, ktry sprzyja naszej ewolucji?
Dlaczego musi to by taki wszechwiat, ktry - by zacytowa fizyka-teoretyka
Freemana Dysona - musia wiedzie, e kiedy przyjdziemy"? John Leslie,
filozof, zaproponowa analogi z czowiekiem, ktry skazany zosta na mier
przez rozstrzelanie. Mogo si <i style='mso-bidi-font-style:normal'>zdarzy,
e aden z </i>dziesiciu czonkw plutonu egzekucyjnego nie trafi.
Szczliwie ocalony skazaniec z radoci stwierdza: Najwyraniej wszyscy
musieli chybi, bo inaczej nie byoby mnie tu i nie mgbym si zastanawia,
jak to si stao"; i zapewne stawia te rne hipotezy majce wyjani to
cudowne ocalenie - moe zostali przekupieni, a moe wszyscy byli pijani...</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W naszej
ziemskiej sytuacji wyjanie zagadki istnienia jest kilka. Jedno z nich, popierane
midzy innymi przez Martina Reesa, gosi, e istnieje niejeden, a wiele
wszechwiatw, wspegzystujcych jak pcherzyki piany wewntrz jednego
wielowiata, multiwersum" (albo megawersum", ktrym to terminem
woli posugiwa si Leonard Susskind <a style='mso-endnote-id:edn149'
href="#_edn149" name="_ednref149" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[149]</span></span><![endif]></span></span></a>). Prawa
i stae fizyczne w kadym z tych wszechwiatw - rwnie w naszym,
obserwowalnym Wszechwiecie - to rozporzdzenia wewntrzne", prawa
obowizujce lokalnie. W caym multiwersum zetkn si mona z bardzo rnymi
zestawami tych lokalnych regu, zasada antropiczna, ktra w tym momencie
wkracza, wskazuje za, e my musielimy znale si w jednym z tych
wszechwiatw (zapewne bdcych w mniejszoci), ktrych lokalne prawodawstwo
sprzyja powstaniu i ewolucji ycia (i pniejszej kontemplacji tego fenomenu).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Do
interesujcych wariantw teorii wielu wiatw prowadzi analiza problemu koca
naszego Wszechwiata. Zalenie od wartoci pewnych staych (takich jak na
przykad sze liczb Reesa) nasz Wszechwiat moe albo rozszerza si w
nieskoczono, albo w pewnym momencie osign pewien punkt rwnowagi, albo
te zacz si kurczy i zakoczy swe istnienie w Wielkim Kolapsie".
Niektre modele Wielkiego Kolapsu postuluj cykliczno takich przemian - po
Wielkim Kolapsie nadchodzi Wielki Wybuch, a nastpuje to co jakie dwadziecia
miliardw lat. Zgodnie ze standardowym modelem kosmologicznym nasz Wszechwiat
(oraz nasz czas i nasza przestrze) powsta w Wielkim Wybuchu okoo trzynastu
miliardw lat temu. Cykliczna koncepcja Wielkich Kolapsw modyfikuje nieco to
twierdzenie - czas i przestrze rzeczywicie rozpoczy si w Wielkim Wybuchu,
ale to by tylko ostatni z dugiej serii wielkich wybuchw, z ktrych kady
stanowi nieuchronn konsekwencj wielkiego kolapsu koczcego istnienie
poprzedniego wszechwiata. Poniewa nikt nie wie, co dzieje si podczas
osobliwoci, a tego typu zdarzeniem jest przecie kady wielki wybuch, cakiem
dopuszczalne jest przyjcie, e wanie wtedy stae i prawa fizyczne s
resetowane" do nowych wartoci. A jeeli cykl wybuch-ekspansja-kurczenie
si-kolaps" jest wieczny, dziaa jak wielkie kosmiczne wahado, to znaczy,
e wszechwiaty istniej kolejno, a nie rwnolegle, ale w dalszym cigu
pozostajemy w obszarze modelu wielu wiatw. I znw przydaje si zasada
antropiczna - spord tych wszystkich nastpujcych po sobie wszechwiatw
tylko mniejszo gwarantuje warunki umoliwiajce biogenez, ale nasz obecny
Wszechwiat musi do tej mniejszoci nalee, poniewa w nim yjemy.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Obecnie teorie
cyklicznego wszechwiata trac jednak popularno wrd kosmologw, poniewa
coraz wicej wskazuje, i Wielki Kolaps raczej nie nastpi, gdy nasz
Wszechwiat bdzie si wiecznie rozszerza.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Inny
fizyk-teoretyk, Lee Smolin, zaproponowa niemal darwinowsk wersj modelu wielu
wiatw, wczajc do niej zarwno aspekt cyklicznoci, jak i wspwystpowania
wiatw. Ot zgodnie z propozycj Smolina (wyoon w ksice <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>ycie wszechwiata) </i>wszechwiaty
rozmnaaj si, a wszechwiaty potomne powstaj nie w ostatecznych wielkich
kolapsach, tylko lokalnie, w czarnych dziurach. Do swojego modelu Smolin wcza
czynnik dziedzicznoci - fundamentalne stae we wszechwiecie potomnym to
mutacja (niewielka) staych obowizujcych we wszechwiecie
rodzicielskim". Dziedziczno to kluczowy element doboru naturalnego i
ten wanie proces odpowiada w modelu Smolina za ca reszt. Wszechwiaty,
ktre mog przetrwa" i rozmnaa si", zaczynaj dominowa w
multiwersum. Poniewa akt reprodukcji nastpuje w czarnej dziurze, wszechwiat
- aby odnie sukces reprodukcyjny - musi mie wasnoci takie, by czarne
dziury w nim istniay, to za pociga za sob cay szereg interesujcych z
naszego punktu widzenia konsekwencji. Na przykad jednym z warunkw powstania
czarnych dziur jest wczeniejsze kondensowanie si materii w oboki, a
nastpnie w gwiazdy. Obecno gwiazd za, jak pamitamy, to podstawowy warunek
istnienia zoonej chemii, czyli rwnie ycia. Smolin twierdzi, e w
multiwersum zachodzi klasyczny darwinowski proces doboru naturalnego, podlegaj
mu wszechwiaty, a wygrywaj te, ktre posiadaj najwicej czarnych dziur, co -
porednio - prowadzi te do ewolucyjnego sukcesu wszechwiatw sprzyjajcych
yciu. Nie wszyscy fizycy, mwic ogldnie, s entuzjastami pomysw Smolina,
ale na przykad Murray Gell-Mann, laureat Nagrody Nobla, wyrazi si o nim z
wyran yczliwoci: Smolin? To ten mody czowiek z zupenie zwariowanymi
pomysami. C - moe i ma racj!"<a style='mso-endnote-id:edn150'
href="#_edn150" name="_ednref150" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[150]</span></span><![endif]></span></span></a>. (Jaki
zgryliwy biolog mgby si w tym momencie spyta, czy aby innym fizykom nie
przydaoby si darwinowskie otrzewienie.)</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wydaje si
kuszce (i wielu tej pokusie ulego), by uzna koncepcj wielu wszechwiatw za
zupenie zbdn rozrzutno i niedopuszczalne marnotrawstwo. Jeli
zaakceptujemy tak ekstrawagancj, sami wystawimy si na odstrza - przecie
jej przeciwnicy gosz, e hipoteza wielu wszechwiatw jest, tak jak Hipoteza
Boga, rwnie nieuprawniona, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>ad hoc </i>i
intelektualnie niesatysfakcjonujca. Tymczasem ludzie, ktrzy tak mwi, nie
rozumiej po prostu potgi doboru naturalnego, ich wiadomoci nie odmieni
darwinizm. Podstawowa rnica midzy oczywist rozrzutnoci Hipotezy Boga a
pozorn rozrzutnoci hipotezy multiwersum tkwi w prawdopodobiestwie.
Wielowiat, przy caym swym nadmiarze, pozostaje prosty, Bg natomiast (czy
jakikolwiek inteligentny, zdolny do podejmowania decyzji i kalkulacji byt)
jest, statystycznie rzecz biorc, zdarzeniem rwnie nieprawdopodobnym, jak
zjawiska czy procesy, ktrych istnienie jego obecno miaaby wyjania. W
modelu multiwersum szokowa nas moe <i style='mso-bidi-font-style:normal'>liczba
</i>wszechwiatw, ale kady z nich jest przecie do prost konsekwencj
podstawowych praw, aden nie jest nieprawdopodobny - tego samego absolutnie nie
da si powiedzie o jakiejkolwiek inteligencji.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>S religijni
fizycy - Russell Stannard i wielebny John Polkinghorne to dwa przykady z
Wielkiej Brytanii; o obu panach ju w mojej ksice wspominaem. Zgodnie z
przewidywaniami ci naukowcy podkrelaj mocno znikome prawdopodobiestwo tak
szczeglnego dostosowania staych fizycznych i ich niemal idealnego wpasowania
w przedzia Zotowosej i uznaj, e stanowi to dowd dziaania jakiej wyszej
inteligencji, ktra wiadomie je dopasowaa. Jak ju kilka razy pisaem, takie
rozumowanie naley odrzuci, gdy <i style='mso-bidi-font-style:normal'>de
facto </i>nie daje ono odpowiedzi na zadane pytanie, tylko stawia pytanie nowe
i to jeszcze trudniejsze. Przyjrzyjmy si jednak, jak na ten argument
odpowiadaj teici. Co oni na to, e Bg zdolny do zaprojektowania wiata tak
idealnie i przewidujco dostosowanego do naszej w nim ewolucji musi by istot
niewyobraalnie wrcz zoon i tak nieprawdopodobn, e istnienie takiego bytu
jeszcze trudniej wyjani ni nasze?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Teolog Richard
Swinburne uwaa (czego zreszt moglimy si spodziewa), e zna odpowied na
takie pytanie, i wykadaj w ksice <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Is
there a God? </i>[Czy istnieje Bg?]. Wykad swj Swinburne rozpoczyna
obiecujco, przekonujco dowodzc, e jeli mamy do dyspozycji wyjanienie
prostsze i zgodne z faktami, zawsze powinnimy wybra je wanie, a nie
hipotez bardziej zoon. Nauka objania zoone zjawiska w kategoriach
interakcji prostszych elementw, a na poziomie najgbszym w kategoriach
oddziaywa czstek elementarnych. Ja osobicie (i omielam si przypuci, e
moi czytelnicy rwnie) sdz, e to naprawd piknie prosta idea, e wszystko
zbudowane jest z podstawowych elementw, ktre, jakkolwiek olbrzymia nie byaby
ich liczba, same skadaj si z kombinacji skoczonego zestawu czstek pewnego
typu. Co moe budzi podejrzenia, to raczej nadmierna prostota tej koncepcji.
Tymczasem dla Swinburne'a jest dokadnie przeciwnie! Czstek elementarnych, na
przykad elektronw, jest bardzo wiele, stwierdza Swinburne. Zbyt wiele,
kontynuuje, by mogo by przypadkiem, e wszystkie s takie same. Jeden
elektron pewnie jeszcze by znis, ale miliardy miliardw miliardw elektronw,
<i style='mso-bidi-font-style:normal'>wszystkie o identycznych waciwociach, </i>to
przekracza jego wyobrani. Wedug Swinburne'a byoby prostsze, bardziej
naturalne (i nie wymagaoby wyjanienia), gdyby elektrony rniy si od
siebie. Co gorsza, elektrony w warunkach naturalnych zachowuj si kaprynie, w
uamku sekundy potrafi zmieni losowo swoje waciwoci; taki przynajmniej
obraz naturalnego stanu rzeczy prezentuje nam Swinburne. A przecie
jednorodno, jak mimo to zachowuj (ja bym to nazwa prostot) wymaga odrbnego
wyjanienia. Tylko dlatego, e elektrony, kawaki miedzi i wszelkie inne
obiekty materialne maj w dwudziestym wieku te same waciwoci, jakie miay
stulecie wczeniej, rzeczy s nadal takie, jakie s." I tu wanie wkracza
Bg - to on nadciga z odsiecz, by starannie (i nieustannie) utrzymywa
waciwoci wszystkich tych miliardw elektronw (i kawakw miedzi) oraz
poskramia ich naturaln, wrodzon skonno do dzikich i losowych fluktuacji.
Oto dlaczego, jeli widzisz jeden elektron, to jakby zna ju wszystkie; oto
dlaczego kada bryka miedzi zachowuje si jak bryka miedzi, a kady elektron
w takiej bryce pozostaje sob z mikrosekundy na mikrosekund i ze stulecia na
stulecie. To Bg wasnym palcem popycha kad, najdrobniejsz nawet czstk,
poskramiajc jej skonno do ekscesw i dbajc, by grzecznie trzymaa si w
szeregu z wszystkimi kolegami.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pytanie, w jaki
sposb Swinburne moe utrzymywa, e taki miriadopalcy Bg sprawujcy
jednoczesn piecz nad gigazylionami niesfornych elektronw to <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>prosta </i>hipoteza? Przecie to absolutne
zaprzeczenie prostoty. Sztuczka, ktr w tym momencie posuy si Swinburne,
to prawdziwe wyyny intelektualnej hucpy. Ot przyjmuje on - i to bez adnego
uzasadnienia - e Bg jest jedynym <i style='mso-bidi-font-style:normal'>pojedynczym
</i>bytem (pojedyncz substancj, jak pisze). To rzeczywicie oszaamiajca
oszczdno wyjanienia, zwaszcza w porwnaniu z tymi gigazylionami
elektronw, ktre jeszcze miayby by identyczne:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Teizm uznaje, e kady obiekt, ktry istnieje, zosta
powoany do istnienia (i jest w istnieniu podtrzymywany) przez jeden i tylko
jeden byt, przez Boga. Wszelkie obiekty wszystkie swoje waciwoci
zawdziczaj temu, e Bg sprawi, e co istnieje i pozwala temu istnie.
Znakiem prostoty wyjanienia jest jak najmniejsza liczba czynnikw, ktr
przywouje. Czy moe istnie zatem wyjanienie prostsze ni to, ktre odwouje
si tylko do jednej przyczyny? W tym sensie teizm jest prostszy od politeizmu.
Teizm uznaje, e istnieje taka jedna przyczyna - osoba o nieskoczonej mocy
(Bg moe zrobi wszystko, co jest logicznie moliwe), nieskoczonej wiedzy
(Bg wie wszystko, co jest logicznie moliwe do wiedzenia) i nieskoczonej
wolnoci.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Przyznanie, e
Bg nie moe dokona rzeczy logicznie niewykonalnych, jest doprawdy bardzo
wielkoduszne ze strony Swinburne'a; chyba nawet powinnimy by mu za to
wdziczni. Pominwszy jednak to drobne zastrzeenie, boska wszechmoc staje si
wrcz idealnym rozwizaniem Wszystkich tajemnic. Nauka ma problem z
wyjanieniem zjawiska X? aden problem, nie warto nawet jeszcze raz mu si
przyglda. Boska wszechpotga bez wysiku sobie Poradzi z kadym problemem, a
przy okazji zawsze bdzie to <i style='mso-bidi-font-style:normal'>najprostsze </i>z
moliwych wyjanie! Przecie jest tylko Jeden Bg. Czy moe by co
prostszego?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ot tak!
Praktycznie wszystko. Bg, ktry potrafi nieustannie obserwowa i kontrolowa
status kadej czstki we Wszechwiecie, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>nie
moe </i>by prosty. Samo jego istnienie praktycznie nie daje si wyjani.
Wicej (przynajmniej z punktu widzenia prostoty) - przecie w tym samym czasie
inne rejony wszechogromnej boskiej wiadomoci musz zajmowa si mylami,
uczynkami i modlitwami kadej pojedynczej istoty ludzkiej (nie wspominajc ju
o obcych inteligencjach, ktre mog istnie na innych planetach w naszej i w
stu miliardach pozostaych galaktyk). Sam Swinburne przecie pisze, e Bg musi
nieustannie decydowa si na <i style='mso-bidi-font-style:normal'>nieczynienie
</i>cudu, by na przykad uleczy kogo z raka (Bg powstrzymuje si od cudownej
interwencji, bowiem Gdyby odpowiada zawsze na modlitwy tych, ktrzy prosz,
aby ocali ich przed rakiem, nowotwory przestayby by problemem, ktry ludzie
musz rozwiza". Fakt - czym bymy wtedy wypeniali sobie czas).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie wszyscy
teologowie posuwaj si tak daleko jak Swinburne, ale sugestia, e Hipoteza
Boga jest prosta i elegancka, do powszechnie wystpuje we wspczesnym
pimiennictwie teologicznym. Keith Ward, do niedawna Regius Professor of
Divinity na Uniwersytecie Oksfordzkim, do jasno sformuowa to stanowisko w
ksice (z 1996) <i style='mso-bidi-font-style:normal'>God, Chance and
Necessity </i>[Bg, przypadek i konieczno]:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Dla teisty Bg pozostaje eleganckim, ekonomicznym i podnym
wyjanieniem faktu istnienia Wszechwiata. Ekonomicznym, poniewa przypisuje
istnienie i natur absolutnie wszystkiego, co istnieje, tylko jednej istocie,
ostatecznej przyczynie, ktra wyjania wszelk egzystencj, w tym rwnie
wasn. Eleganckim, gdy za pomoc jednej tylko kluczowej idei - idei
najdoskonalszego z moliwych bytw - natura Boga i istnienie Wszechwiata
zostaj ze sob jasno powizane.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Podobnie jak
Swinburne, Ward myli si w tym, co to znaczy wyjani co, a take najwyraniej
nie rozumie, co oznacza przymiotnik proste". Sam te nie do koca wiem,
czy Ward naprawd uwaa Boga za byt prosty (w sensie niezoony), czy te
powyszy cytat traktowa naley jako chwyt retoryczny. Sir John Polkinghorne
cytuje w ksice <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Science and Christian
Belief </i>[Nauka i wiara chrzecijaska] wczeniejsz nieco krytyk Warda
rozwaa Tomasza z Akwinu: Twierdzi, e Bg jest logicznie prosty, to
podstawowy bd, przynajmniej jeeli kto ma na myli prostot nie w sensie
niepodzielnoci, a w znaczeniu gbszym, takim, i cokolwiek jest prawd o
caym Bogu, jest rwnie prawdziwe w odniesieniu do kadego jego fragmentu.
Absolutnie koherentnym jest sd, e Bg, jakkolwiek niepodzielny, jest jednoczenie
wewntrznie zoony". Tu akurat Ward mwi z sensem - biolog Julian Huxley
ju w roku 1912 zdefiniowa zoono w kategoriach rnorodnoci elementw
skadowych", wskazujc w ten sposb na szczegln waciwo funkcjonalnej
niepodzielnoci<a style='mso-endnote-id:edn151' href="#_edn151"
name="_ednref151" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[151]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W innym miejscu
Ward daje nam przykad typowych dla teologicznego umysu kopotw ze
zrozumieniem, skd wzia si rnorodno ycia. Ward cytuje Arthura
Peacocke'a, innego teologa-naukowca (to trzeci czonek mojego tria brytyjskich
religijnych naukowcw), ktry twierdzi, i jednym z atrybutw materii oywionej
jest tendencja do rosncej zoonoci". Ward uznaje, i tendencja ta to
wrodzony nakaz ewolucyjnej zmiany faworyzujcy rosnc zoono".
Peacock idzie zreszt dalej i dodaje, e taka tendencja mogaby znaczco
wpywa na procesy mutacji, sprawiajc, e zachodz mutacje bardziej
zoone". Ward do ostronie odnosi si do pomysw Peacocke'a, i
susznie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ewolucyjne
denie do zoonoci (w tych liniach rodowych, w ktrych w ogle takie
zjawisko moemy obserwowa) nie wynika ani z jakichkolwiek wrodzonych
tendencji: , ani z mutacji o zakconym przebiegu. Przyczyn jest dobr
naturalny-to jedyny (przynajmniej spord dotd poznanych) proces, ktry moe
doprowadzi do wyonienia si zoonoci z prostoty. A teoria doboru
naturalnego jest teori autentycznie prost, podobnie jak proste s warunki, w
ktrych zaczyna dziaa; mimo tej prostoty teoria ta potrafi wyjani zjawiska
o niewysowionej zoonoci, bardziej zoone ni cokolwiek, co potrafimy sobie
wyobrazi (no, moe za wyjtkiem Boga, ktry potrafiby to zaprojektowa).</span></p>
<h2><a name="_Toc185723647"></a><a name="_Toc184498968"></a><a
name="_Toc184498494"></a><a name="_Toc184498121"><span style='mso-bookmark:
_Toc184498494'><span style='mso-bookmark:_Toc184498968'><span style='mso-bookmark:
_Toc185723647'>Cambridge - interludium</span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie tak dawno
odbya si w Cambridge konferencja powicona relacjom midzy nauk a religi,
na ktrej przedstawiem argumentacj okrelon na powyszych stronach mianem
dowodu z ostatecznego boeinga". Miaem nadziej, e uda mi si tam
wywoa dyskusj wok pytania o prostot" Boga. agodnie mwic, nieco
si rozczarowaem. Byo to jednak dowiadczenie interesujce na tyle, e
chciabym si nim podzieli z moimi czytelnikami.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Po pierwsze
zmuszony jestem wyzna (to chyba waciwe sowo w tym kontekcie), e
konferencja bya sponsorowana przez Fundacj Templetona. Nasz publiczno
stanowi miaa grupa starannie wyselekcjonowanych dziennikarzy naukowych z
Wielkiej Brytanii i USA, ja za byem jedynym ateist spord osiemnastu
planowanych mwcw. Jeden z dziennikarzy, John Horgan, poinformowa pniej, e
on i wszyscy jego koledzy za udzia w konferencji otrzymali po 15 000 dolarw
(sumka cakiem przyzwoita), nie wspominajc o zwrocie kosztw. W konferencjach
naukowych uczestnicz od bardzo wielu lat, ale po raz pierwszy zetknem si z
tym, by pacono publicznoci - zwykle honoraria otrzymuj prelegenci. Gdybym
wiedzia o tym wczeniej, nabrabym pewnie jakich podejrze - czyby Templeton
chcia uy swoich pienidzy, aby skorumpowa dziennikarzy i skoni do
odejcia od zawodowej uczciwoci? John Horgan mia najwyraniej podobne
wtpliwoci, tak przynajmniej wynika z jego artykuu powiconego tej konferencji
Napisa w nim zreszt - ku mojemu gbokiemu zawstydzeniu - i to moja
obecno w gronie uczestnikw konferencji pozwolia mu (i nie tylko jemu)
przezwyciy pocztkowe obawy:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Brytyjski biolog Richard Dawkins (ktrego obecno sprawia,
e ja i paru moich kolegw uznalimy e caa impreza zasuguje na
zainteresowanie) by jedynym spord zaproszonych mwcw, ktry wprost odrzuci
wierzenia religijne jako niezgodne z nauk, irracjonalne i szkodliwe. Pozostali
relerenci trzej agnostycy, jeden yd, jeden deista i dwunastu chrzecijan
(zaproszony muzumaski filozof odwoa przyjazd w ostatniej chwili) -
prezentowali pogldy wyranie skrzywione na rzecz religii, a chrzecijastwa w
szczeglnoci.<a style='mso-endnote-id:edn152' href="#_edn152" name="_ednref152"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:
"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:
AR-SA;layout-grid-mode:line'>[152]</span></span><![endif]></span></span></a></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Artyku Horgana
jest zreszt ujmujco wrcz niejednoznaczny. Wyranie, mimo wtpliwoci, Horgan
uzna pewne aspekty konferencji za wane(ja zreszt te, o czym za chwil).
Posuchajmy jednak samego Horgana:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Rozmowy z osobami religijnymi, jakie tam prowadziem,
pomogy mi lepiej zrozumie, jak to sie<i style='mso-bidi-font-style:normal'> </i>dzieje,
e inteligentni i wyksztaceni ludzie opowiadaj sie po stronie religii. Kto
opowiada o dowiadczeniu mwienia jzykami", kto inny opisywa osobiste
kontakty z JezusemMoje przekonania nie ulegy zmianie, ale innych tak -
przynajmniej jedna osoba przyznaa, e jej wiara zachwiaa siPod wpywem
krytycznej analizy religii przeprowadzonej przez<i style='mso-bidi-font-style:
normal'> </i>Dawkinsa. A jeeli Fundacja Templetona moe sprawi, bymy
przybliyli si choby o tak maleki kroczek w stron bardzo mi bliskiego
wiata bez religii, to co w tym zego.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Artyku
ponownie przycign uwag gdy zosta umieszczony na stronach Edge",
witryny internetowej Johna Rockmana (czsto opisywanej jako salon naukowy <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>on-li</i>ne)Reakcje na tekst Horgana byy
do liczne, gos w dyskusji zabra te fizyk-teoretyk Freeman Dyson.
Odpowiedziaem Dysonowi za pomoc cytatw z jego wasnego wystpienia, ktre
wygosi, przyjmujc Nagrod Templetona (Dyson bowiem, czy tego chcia, czy
nie, zgadzajc si przyj t nagrod, wysa wany sygna dla wiata - bez
wtpienia zostao to odebrane jako wyraz poparcia dla religii ze strony jednego
z najwybitniejszych wspczesnych fizykw):</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Szczliwie nale do bardzo licznego grona chrzecijan,
ktrzy nie przejmuj si nadmiernie dogmatem Trjcy witej czy historyczn
autentycznoci ewangelii.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Czy to nie jest
dokadnie to, co <i style='mso-bidi-font-style:normal'>powiedziaby </i>kady
naukowiec-ateista, gdyby chcia zabrzmie po chrzecijasku"? Pniej
przytoczyem jeszcze kilka cytatw z mowy Dysona, tyle e pozwoliem sobie na
pewien art, przerywajc je hipotetycznymi pytaniami do przedstawicieli
Templetona (kursyw):</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><i style='mso-bidi-font-style:
normal'><span style='font-family:"Times New Roman"'>Pewnie wolelibycie co
gbszego, czy nie ? Moe tak...</span></i></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Nie czyni wyranego rozrnienia midzy Bogiem a umysem.
Bg jest czym, czym staje si umys, gdy przekracza granic niezrozumiaego.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><i style='mso-bidi-font-style:
normal'><span style='font-family:"Times New Roman"'>Czy ju starczy? Mog ju
wraca do mojej fizyki? Jeszcze nie? No dobrze, to jeszcze to...</span></i></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Nawet w jake przeraajcej historii XX wieku dostrzegam
znaki postpu religii. Dwie postacie, ktre uosabiaj cae zo tego stulecia,
Adolf Hitler i Jzef Stalin, to zadeklarowani ateici <a style='mso-endnote-id:
edn153' href="#_edn153" name="_ednref153" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[153]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><i style='mso-bidi-font-style:
normal'><span style='font-family:"Times New Roman"'>Mog ju sobie pj ?</span></i></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dyson mgby
atwo odrzuci moliwo takiej interpretacji swojego wystpienia, gdyby tylko
zechcia wyjani, jakie powody sprawiaj, e wierzy w Boga, a raczej, e jego
wiara obejmuje co wicej ni Boga w einsteinowskim rozumieniu (jak pokazaem w
Rozdziale 1., na takiego boga bez problemw zgadzamy si wszyscy). Jeli dobrze
rozumiem Horgana, uwaa on, e pienidze Templetona korumpuj nauk. Oczywicie
nie mam adnych wtpliwoci, e Dyson jest o wiele ponad takie podejrzenia, ale
nie zmienia to faktu, i swoim wystpieniem daje zy przykad innym. Nagroda
Templetona to kwota przewyszajca o dwa rzdy wielkoci apwki, jakie
wrczono dziennikarzom przysuchujcym si konferencji w Cambridge; pod
wzgldem finansowym to take wicej ni Nagroda Nobla. Mj przyjaciel, filozof
Dan Dennett, zwrci si kiedy do mnie w icie mefistofeesowskim duchu (cho
rzecz jasna artem): Pamitaj, Richardzie, gdyby kiedy popad w finansowe
tarapaty...".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W kadym razie,
skoro ju si zdecydowaem, spdziem na konferencji w Cambridge dwa dni,
wygosiem referat i braem udzia w dyskusjach po kilku innych wystpieniach.
Nie omieszkaem skorzysta z okazji i rzuciem wyzwanie <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>obecnym tam teologom </i>- chciaem wiedzie, jak wyjani mi to, i
Bg zdolny do zaprojektowania Wszechwiata (czy czegokolwiek innego) sam musi
by istot niezmiernie zoon, a zatem, statystycznie rzecz biorc,
nieprawdopodobn. Najmocniejsza odpowied, jak usyszaem, to stwierdzenie, e
brutalnie wmuszam waciw dla nauki epistemologi teologii, ktra w
najmniejszym stopniu jej nie potrzebuje <a style='mso-endnote-id:edn154'
href="#_edn154" name="_ednref154" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[154]</span></span><![endif]></span></span></a>. Kime
bowiem jestem ja, naukowiec, by poucza teologw o zoonoci Boga. Wszak
naukowe argumenty (a do takich przywykem w mojej wasnej dziedzinie) s
nieadekwatne, jako e teologowie zawsze utrzymywali, i Bg pozostaje poza
zasigiem nauki. Nie wydaje mi si zreszt, by teologowie, ktrzy wysuwali na
sw obron tak wymijajce argumenty, byli w tym wiadomie nieuczciwi. Mam
wraenie, e oni naprawd tak myl. Nie mog jednak w tym kontekcie nie
wspomnie zapewne najwspanialszej krytycznej recenzji wszech czasw. Oto, co
Peter Medawar napisa o ksice ojca Teilharda de Chardin <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Le Phenomene </i>Humain: Jeli cokolwiek broni autora przed zarzutem
nieuczciwoci, to tylko to, e nim zacz zwodzi innych, przecierpia
straszliwy bl, by oszuka siebie samego"<a style='mso-endnote-id:edn155'
href="#_edn155" name="_ednref155" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[155]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Teolodzy, z ktrymi zatknem si na konferencji w Cambridge, <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>ex definitione </i>umieszczali si w
epistemologicznej strefie bezpieczestwa, gdzie nie mogy ich dosign adne
racjonalne argumenty, gdy <i style='mso-bidi-font-style:normal'>na mocy wiary </i>nie
mogy tam one dotrze. Kim bowiem jestem ja i co pozwala mi twierdzi, e
racjonalna argumentacja to jedyna dopuszczalna forma argumentacji? S inne
wiedze ni naukowa i wanie te inne wiedze prowadz do poznania Boga.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Spord tych
innych drg do Boga najwaniejsze jest osobiste, subiektywne doznanie boskiego
majestatu. Kilku spord uczestnikw toczonych w Cambridge dyskusji twierdzio,
e Bg osobicie do nich przemwi, e usyszeli jego gos w rodku, we wasnej
gowie, a brzmia on tak ywo i tak prawdziwie, jak gos kadego normalnego
czowieka. O zudzeniach i halucynacjach sporo mwiem w Rozdziale 3. (Dowd z
Osobistego Dowiadczenia"), ale, wystpujc w Cambridge, posuyem si
jeszcze dwoma dodatkowymi argumentami. Po pierwsze, jeeli Bg rzeczywicie
kontaktuje si z ludmi, fakt ten zdecydowanie nie ley poza domen nauki. Bg
przenika jako ze swego naturalnego siedliska (nie-z-tego-wiata) wprost do
naszego wiata, a tu jego komunikaty moe przechwyci normalny ludzki mzg; czy
takie zjawisko ma nie mie nic wsplnego z nauk? Po drugie za - czy Bg
zdolny do jednoczesnego wysyania zrozumiaych sygnaw do milionw
poszczeglnych odbiorcw (i rwnoczesnego odbierania i odczytywania rwnie
wielkiej liczby sygnaw) moe by prostym" bytem, niezalenie od tego,
czym jest poza tym. Takiej szerokoci pasmo?! Moe Bg nie jest wyposaony w
zbudowany z neuronw mzg ani w krzemowy procesor, ale jeeli dysponuje tymi
mocami, ktre s mu przypisywane, to bez wtpienia musi mie co o wiele
bardziej wyszukanego i zoonego ni najwikszy znany nam mzg i
najpotniejszy komputer.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Bardzo konsekwentnie moi teologiczni przyjaciele wracali do
argumentu, e musi by jaka przyczyna, dla ktrej istnieje raczej co ni nic;
musi istnie pierwsza przyczyna wszystkiego i przecie rwnie dobrze moemy
nazwa j Bogiem. Zgadzam si - odpowiadaem - taka przyczyna musi istnie, ale
to musiao by co bardzo prostego i std Bg zdecydowanie nie jest waciwym
okreleniem (chyba e w peni wiadomie pojcie to odetniemy od wszelkich
skojarze, jakie wi z nim ludzie religijni). Pierwsza przyczyna, ktrej
szukamy, musi by prostym zacztkiem jakiego samowznoszcego si urawia,
ktry z czasem zdoa wynie wiat do jego obecnej, zoonej postaci. Jeli
kto twierdzi, e istnia jaki pierwszy poruszyciel", na tyle
skomplikowany, by sprawi sobie przyjemno inteligentnym projektem (e nie
wspomn ju o zdolnoci do jednoczesnego czytania w milionach rnych myli) to
troch tak, jak w brydu rozda sobie trzynacie pikw z rki. Spjrzmy na
wiat przyrody, na amazoskie lasy deszczowe na przykad, z ich pltanin lian,
bromelii, korzeni i naturalnych ukw przyporowych, z ich mrwkami nomadnymi,
jaguarami, tapirami i pekari, rzekotkami drzewnymi i papugami. <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>To, co </i>widzimy, to <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>statystyczny </i>odpowiednik czterech asw, krli i dam (oraz waleta) z
rki; gdybymy elementy tej skadanki wymieszali w jakikolwiek inny sposb, nic
by nie dziaao, tyle e wiemy, jak to si zrobio" - to gradualistyczny
uraw doboru naturalnego. Nie tylko naukowcy burz si na myl, e jedyne, co
mona zrobi, to milczco zaakceptowa tak nieprawdopodobn spontaniczno,
zwyky, zdrowy rozsdek te na to nie pozwala. Twierdzi jednak, i owa
pierwsza przyczyna, wielkie nieznane, odpowiedzialne za to, e istnieje raczej
co ni nic, to istota, ktra potrafia zaprojektowa Wszechwiat i przemawia
do miliardw ludzi rwnoczesne, to nic wicej ni ucieczka od
odpowiedzialnoci, od odpowiedzialnoci za znalezienie prawdziwego wyjanienia.
To przeraliwa demonstracja samozadowolenia i oportu</span><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>nizmu,
przeczce nie tylko zdrowemu rozsdkowi poszukiwanie haka zwisajcego z nieba.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie zalecam w
tym miejscu wsko scjentystycznego sposobu mylenia. dam jedynie, by w
uczciwej walce o prawd, o wyjanienie tak potwornych nieprawdopodobiestw jak
lasy deszczowe, rafy koralowe czy Wszechwiat, oponenci sigali po uczciw
bro-uraw, a nie hak z nieba. Tym urawiem nie musi by dobr naturalny (co prawda,
jak dotd nikt nie wymyli nic lepszego), moe musimy odkry jeszcze jakie
zjawiska. Moe postulowana przez fizykw inflacja, proces, ktry nastpi w
pierwszych mikrosekundach istnienia Wszechwiata, kiedy ju lepiej j
zrozumiemy, stanie si takim drugim-obok darwinowskiego, biologicznego dwigu -
urawiem. Moe wystarczy tylko jeden, moe t poszukiwan przez kosmologw
nieuchwytn odpowiedzi jest jaka wersja idei darwinowskiej, model Smolina lub
co w jego rodzaju. A moe multiwersum plus zasada antropiczna, jak chciaby
Rees i kilku innych. Wreszcie nie mona przecie wykluczy nadludzkiego
projektanta, ale, jeeli ju tak, to na pewno nie jest to projektant, ktry, ot
tak, raptem si pojawi, albo istnia zawsze. Jeeli (cho ani przez moment nie
potrafi w co takiego uwierzy) nasz Wszechwiat zosta zaprojektowany i, tym
bardziej, jeli projektant w potrafi czyta w naszych mylach i oferuje
kademu z nas pomoc, wybaczenie i grzechw odpuszczenie, sam musi by produktem
kocowym cyklu stopniowych przemian, windy czy urawia; moe darwinowskiej
ewolucji w szczeglnym wariancie i innym wszechwiecie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ostatni lini
obrony moich adwersarzy podczas dyskusji w Cambridge by atak-mj wiatopogld
okrelano jako dziewitnastowieczny". To argument tak ndzny, e prawie
bym o nim zapomnia, ale niestety stykam si z nim na tyle czsto, e naley go
omwi. Przede wszystkim nie musz chyba dodawa, e nazwanie argumentu
dziewitnastowiecznym" nie jest rwnoznaczne wskazaniu, jaki tkwi w nim
bd. Niektre dziewitnastowieczne<i style='mso-bidi-font-style:normal'> </i>koncepcje
byy cakiem nieze, e wspomn choby niebezpieczn ide Darwina" <a
style='mso-endnote-id:edn156' href="#_edn156" name="_ednref156" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[156]</span></span><![endif]></span></span></a>. W
kadym razie w tym akurat wypadku zarzut w brzmia szczeglnie dziwnie, pad
bowiem <i style='mso-bidi-font-style:normal'>z </i>ust pewnego wielce
znamienitego geologa z Cambridge (pewnie bardzo ju zaawansowanego w swych
faustowskich staraniach o Nagrod Templetona), ktry wasne chrzecijaskie
wierzenia uzasadnia, jak sam okreli, historyczn autentycznoci Nowego
Testamentu. A przecie wanie w XIX wieku teologowie (gwnie niemieccy) t
rzekom historyczno" bardzo mocno podwayli, posugujc si zreszt
metodami nauk historycznych. Musz doda, e obecni w Cambridge teolodzy do
szybko zwrcili naszemu geologowi uwag na ten fakt.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Tak, czy
inaczej, doskonale wiem, e zarzuci komu, i jego pogldy s
dziewitnastowieczne", to po prostu wydrwi jego staromodno, to prba
przyprawienia mu gby wioskowego ateisty". To taki trik, co jakby
powiedzie: W przeciwiestwie do tego, co sobie mylisz (ha, ha, ha), my ju
dawno nie wierzymy w jakiego starca z dug siw brod (ha, ha, ha)".
Kade z tych okrele (dziewitnastowieczny", wioskowy ateista"
etc.) tak naprawd znaczy co innego. Pamitam takie ukryte znaczenia ze
swojego pobytu w Stanach w latach szedziesitych. Wtedy te nikt nie
przyznawa si do uprzedze na tle rasowym, mwio si prawo i porzdek".
Co zatem znaczy to dziewitnastowieczna argumentacja" w dyskusji o
religii? Oto, co - Jest pan prostacki i le wychowany, jak mona wykazywa si
tak absolutnym brakiem taktu i zadawa tak prymitywne, bezporednie i
jednoznaczne pytania, Jak Czy wierzysz w cuda? albo Czy wierzysz, e Jezus
narodzi si z dziewicy?. Czy nie zdaje pan sobie sprawy, e w naszym
uprzejmym spoeczestwie takich pyta si nie zadaje? Nie wypada ich zadawa
ju od XIX wieku!".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pomylmy
jednak, dlaczego to ludziom religijnym nie wypada zadawa takich bezporednich
pyta, odnoszcych si wszak do prostych faktw. Ot dlatego, e jest to dla
nich kopotliwe, a raczej odpowied jest dla nich samych enujca, jeli brzmi
tak".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W tym
kontekcie dziewitnastowieczne skojarzenie staje si jasne. To wwczas wanie
skoczya si epoka, w ktrej wyksztacony czowiek mg, absolutnie si tego
nie wstydzc, wyzna, e wierzy w cuda i w dziewordztwo. Oczywicie i dzi,
gdy mocno naciskamy, wielu wyksztaconych chrzecijan zachowuje zbyt wielkie
przywizanie do swojej wiary, by zakwestionowa narodziny z matki-dziewicy czy
zmartwychwstanie, ale to wprowadza ich w wyrane zakopotanie, gdy racjonalna cz
umysu podpowiada, e to musi by absurd. Dlatego wol nie sysze takich
pyta. A jeli ju kto taki jak ja nie ustpuje i pyta, oskara si go, e
jest dziewitnastowieczny". W pewnym sensie to nawet cakiem zabawne,
kiedy o tym pomyle.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Konferencja w
Cambridge bya dla mnie orzewiajca i stymulujca. Wzmocnia te we mnie
przekonanie, e Dowd z Nieprawdopodobiestwa" - gambit boeinga 747 - to
bardzo silny argument przeciwko istnieniu Boga, na ktry, jak dotd
przynajmniej, nie usyszaem przekonujcych kontrargumentw ze strony teologw,
mimo e daem im ku temu wiele okazji (i wprost si ich domagaem). Dan Dennett
trafnie opisa go jako niepodwaaln refutacj; argument rwnie niszczcy
dzi, jak przed ponad dwustu laty, gdy Filon pokona nim Kleantesa w <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Dialogach </i>Hume'a. Hak z nieba tylko
odracza rozwizanie problemu, Hume jednak nie potrafi wymyli adnego
urawia, wic ugi si"<a style='mso-endnote-id:edn157' href="#_edn157"
name="_ednref157" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[157]</span></span><![endif]></span></span></a>. Darwin
zaproponowa taki niezbdny uraw. Pewien jestem, e Hume by si nim zachwyci.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W tym rozdziale
zawarem najwaniejsze dla mojej ksiki argumenty i dlatego - cho zdaj sobie
spraw, e kto moe mi zarzuci, i nieustannie si powtarzam - raz jeszcze
podsumuj je poniej w szeciu punktach.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:35.45pt;text-indent:-18.0pt;mso-list:l14 level1 lfo31;tab-stops:
35.45pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>1.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Od stuleci jednym z najwikszych wyzwa,
jakie stoj przed ludzkim intelektem, jest wyjanienie, w jaki sposb we
Wszechwiecie pojawia si tak nieprawdopodobna - jakby zaprojektowana -
zoono.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:35.45pt;text-indent:-18.0pt;mso-list:l14 level1 lfo31;tab-stops:
35.45pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>2.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zupenie naturaln pokus jest, by pozr
projektu uzna za autentyczny przejaw dziaalnoci projektanta. Gdy mamy do
czynienia z jakimkolwiek ludzkim artefaktem, zegarkiem na przykad, projektant
niezaprzeczalnie by inteligentnym inynierem. Kuszce, by t sam logik
zastosowa do oka, skrzyda, pajka czy czowieka.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:35.45pt;text-indent:-18.0pt;mso-list:l14 level1 lfo31;tab-stops:
35.45pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>3.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>To wiodca na manowce pokusa, gdy
hipoteza projektanta nieuchronnie prowadzi do jeszcze wikszego problemu, do
pytania o to, kto zaprojektowa projektanta. Zaczlimy od tego, e chcielimy
wyjani nieprawdopodobne, zatem oczywiste jest, e nie moemy proponowa
rozwizania, ktre jest jeszcze bardziej nieprawdopodobne. Potrzebny nam
uraw", a nie hak z nieba", gdy tylko uraw moe sobie poradzi ze
stopniowym i moliwym przejciem od prostoty do nieprawdopodobnej w kadym
innym przypadku zoonoci.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:35.45pt;text-indent:-18.0pt;mso-list:l14 level1 lfo31;tab-stops:
35.45pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>4.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jak dotd, najbardziej pomysowym i
najsilniejszym zarazem urawiem jest darwinowska ewolucja przez dobr
naturalny. Darwin i jego nastpcy zdoali pokaza, w jaki sposb yjce
organizmy (z ich spektakularnym nieprawdopodobiestwem i pozorami
zaprojektowania) mogy w procesie stopniowych i powolnych zmian wyewoluowa od
prostszych przodkw. Dzi moemy ju zupenie bezpiecznie stwierdzi, e
zudzenie projektu ywych istot jest niczym wicej ni... zudzeniem wanie.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:35.45pt;text-indent:-18.0pt;mso-list:l14 level1 lfo31;tab-stops:
35.45pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='mso-fareast-font-family:
Arial;mso-bidi-font-family:Arial'><span style='mso-list:Ignore'>5.<span
style='font:7.0pt "Times New Roman"'> </span></span></span><![endif]><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>5
W fizyce nie dysponujemy podobnym urawiem". w zasadzie jaka forma
teorii wielu wiatw mogaby sta si dla fizyki analogicznym wyjanieniem jak
darwinizm dla biologii. Takie wyjanienie byoby jednak pytsze i mniej
satysfakcjonujce ni biologiczna ewolu. cja, gdy w znacznie silniejszym
stopniu odwoywa by si musiao do przypadku, do szczliwego trafu. Z drugiej
strony jednak zasada antropiczna upowania nas do przyjcia, e mamy znacznie
wicej szczcia, ni intuicyjnie zgodzilibymy si zaakceptowa. 6. Nie naley
porzuca nadziei, i rwnie w fizyce pojawi si kiedy uraw rwnie potny,
jak darwinizm w biologii. Lecz nawet teraz, mimo e jeszcze takim narzdziem
nie dysponujemy, potrafimy ju wskaza kilka mniejszych urawi", ktre,
wsparte zasad antropiczna, w sposb oczywisty s lepsze ni zupenie bezradna
hipoteza inteligentnego projektanta.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jeeli
argumentacja przytoczona powyej zostanie uznana za prawidow, oznacza to, e
gwna przesanka religii - Hipoteza Boga-jest nie do obrony. Bg niemal na
pewno nie istnieje. Jak dotd to najwaniejsza konkluzja mojej ksiki. Rodzi ona
jednak kolejne pytania. Czy, nawet jeeli zgodzimy si z tym, e Bg nie
istnieje, religia nadal nie ma wielu zalet? Czy wiara nie daje pocieszenia? Czy
to nie dziki niej ludzie czyni dobro? Gdyby nie byo religii, skd
wiedzielibymy, co jest dobre? Dlaczego wreszcie mamy by wobec religii wrodzy?
Jak religia moe by faszywa, skoro wszystkie kultury i cywilizacje miay
swoje religie? Poza tym - faszywa czy prawdziwa-religia jest wszechobecna.
Skd zatem si wzia?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Do tego wanie
pytania teraz przejdziemy.</span></p>
</div>
<span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'><br clear=all
style='page-break-before:always;mso-break-type:section-break'>
</span>
<div class=Section9>
<h1><a name="_Toc185723648"></a><a name="_Toc184498969"></a><a
name="_Toc184498495"></a><a name="_Toc184498122"></a><a name="_Toc184497804"></a><a
name="_Toc184497362"></a><a name="_Toc184496646"></a><a name="_Toc184496094"></a><a
name="_Toc184495609"></a><a name="_Toc184495446"></a><a name="_Toc184495063"><span
style='mso-bookmark:_Toc184495446'><span style='mso-bookmark:_Toc184495609'><span
style='mso-bookmark:_Toc184496094'><span style='mso-bookmark:_Toc184496646'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497362'><span style='mso-bookmark:_Toc184497804'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498122'><span style='mso-bookmark:_Toc184498495'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498969'><span style='mso-bookmark:_Toc185723648'>Rozdzia
pity</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><a
name="_Toc184495610"></a><a name="_Toc184495447"></a><a name="_Toc184495064"><span
style='mso-bookmark:_Toc184495447'><span style='mso-bookmark:_Toc184495610'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723648'><span style='mso-bookmark:_Toc184498969'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498495'><span style='mso-bookmark:_Toc184498122'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497804'><span style='mso-bookmark:_Toc184497362'><span
style='mso-bookmark:_Toc184496646'><span style='mso-bookmark:_Toc184496094'><br>
KORZENIE RELIGII</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a></h1>
<p class=MsoNormal align=right style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;
margin-bottom:6.0pt;margin-left:0cm;text-align:right;text-indent:22.7pt;
background:white'><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span style='font-size:
9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";color:#993300'>Dla
psychologa ewolucyjnego powszechna ekstrawagancja rytuaw religijnych, <br>
czyli ich koszt mierzony czasem, zasobami, blem i niedostatkiem, powinna by
rwnie jaskrawym,<br>
<span style='mso-spacerun:yes'></span>jak zadek mandryla sygnaem, e religia
peni funkcje adaptacyjne.<br>
</span></i><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:#993300'>Marek Korm</span><span style='color:#993300'><o:p></o:p></span></p>
<h2><a name="_Toc185723649"></a><a name="_Toc184498970"></a><a
name="_Toc184498496"></a><a name="_Toc184498123"></a><a name="_Toc184497805"></a><a
name="_Toc184497363"></a><a name="_Toc184496647"></a><a name="_Toc184496095"><span
style='mso-bookmark:_Toc184496647'><span style='mso-bookmark:_Toc184497363'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497805'><span style='mso-bookmark:_Toc184498123'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498496'><span style='mso-bookmark:_Toc184498970'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723649'>Imperatyw darwinowski</span></span></span></span></span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Niemal kady z
nas tworzy prywatne teorie, skd wzia si religia i dlaczego wystpuje we
wszystkich ludzkich kulturach. Religia daje pocieszenie i komfort, spaja
ludzkie grupy i zaspokaja nasze pragnienie wiedzy o celu wasnej egzystencji.
Za chwil zajm si bliej takimi wyjanieniami, chciabym jednak zacz od
pytania bardziej podstawowego, pytania pierwotnego wobec innych (za chwil
stanie si to dla nas wszystkich zrozumiae) - od darwinowskiego pytania o
dobr naturalny.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wiedzc, e
jestemy produktem darwinowskiej ewolucji, musimy spyta, jaki nacisk (lub
jakie naciski) wywierane przez dobr naturalny pierwotnie dziaay na korzy
religii. To powany problem-zwaszcza w kontekcie tego, co Darwin pisa o
ekonomii ewolucji. Religia jest przecie tak ekstrawagancka i rozrzutna, tak
marnotrawna, a dobr naturalny nie toleruje marnotrawstwa. Przy. roda to bardzo
skpy ksigowy, istny liczykrupa, ktry karze za wszelkie przejawy rozrzutnoci.
Nieustannie i bez chwili wytchnienia dobr naturalny, jak pisa Darwin co
dzie, co godzin na caym wiecie zwraca uwag na wszelk, choby
najdrobniejsz zmian, odrzuca to, co ze zachowuje i gromadzi wszystko, <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>co </i>dobre. Spokojnie i niepostrzeenie
pracuje on wszdzie i zawsze, kiedy tylko nadarza si sposobno, nad
udoskonaleniem kadej istoty organicznej"<a style='mso-endnote-id:edn158'
href="#_edn158" name="_ednref158" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[158]</span></span><![endif]></span></span></a>. Jeli
jakie dziko yjce zwierz zaczyna powica si bezuytecznej aktywnoci,
dobr faworyzuje jego rywali, ktrzy powicaj czas raczej reprodukcji i walce
o przetrwanie. Natura nie moe sobie pozwoli na frywolne jeu <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>d'esprit. </i>Bezlitosny utylitaryzm gr,
nawet jeli nie zawsze na to wyglda.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Czy jednak
ogon pawia nie jest <i style='mso-bidi-font-style:normal'>jeu d'esprit par
excellence? </i>Przecie na pewno organ ten nie sprzyja przetrwaniu
waciciela. Tak - ale sprzyja przetrwaniu genw, ktre odrniaj go od mniej
ozdobionych rywali. Ogon pawia to reklama, to cena, jak natura kae paci za
atrakcyjno w oczach partnerki. Dokadnie to samo mona powiedzie o wysiku i
czasie, jaki altannik wkada w tworzenie swojej altanki; to po prostu
nieprzytwierdzony do ciaa ogon zbudowany przez ptaka z trawy, gazek,
kolorowych jagd, kwiatw, a, jeli s pod rk", rwnie z koralikw,
byskotek i kapsli od butelek. Mona te poda przykad nienasuwajcy
bezporednich skojarze z bran reklamow - u niektrych gatunkw ptakw (na
przykad u sjki) zaobserwowano zachowanie okrelone jako anting", czasem
przybierajce form kpieli w mrowisku, czasem nakadania sobie mrwek na
pira. Nikt nie wie, jakie z tego pyn dla ptaka korzyci, najprawdopodobniej
jest to jaka forma higieny, sposb na pozbycie si pasoytw, ale istnieje te
kilka innych hipotez; adna nie zostaa jeszcze ostatecznie udowodniona, Ta
niewiedza nie powstrzymuje - i nie powinna powstrzymywa - darwinisty od
uznania, i to z wielk pewnoci, e anting musi by po co". W tym
wypadku jest to nawet rozumowanie w peni zgodne ze zdrowym rozsdkiem, ale
darwinowska logika ma szczeglne powody, by prowadzi do takiego wniosku: gdyby
ktry ptak tego nie robi, statystycznie rzecz biorc, szanse jego
genetycznego sukcesu byyby znacznie mniejsze. I w tym momencie fakt, e nie
potrafimy wykaza, dlaczego byyby mniejsze, nie powinien stanowi dla nas
przeszkody. Taka konkluzja wynika z dwch przesanek - po pierwsze dobr
naturalny karze za marnowanie czasu i energii, a po drugie te ptaki powszechnie
powicaj swj czas i energi na anting. Jeli manifest adapcjonistyczny
mielibymy uj w jednym zdaniu, to (cho z pewn przesad) wyrazi go wybitny
genetyk z Harvardu Richard Levontin: Co do jednego, jak sdz, wszyscy
ewolucjonici mogliby si zgodzi-jest praktycznie nierealne, aby lepiej ni
jaki organizm robi to, co on, w jego naturalnym rodowisku"<a
style='mso-endnote-id:edn159' href="#_edn159" name="_ednref159" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[159]</span></span><![endif]></span></span></a>. Gdyby
anting nie zwiksza szans na przetrwanie i reprodukcj, dobr naturalny ju
dawno zadziaaby na rzecz osobnikw, ktre <i style='mso-bidi-font-style:normal'>go
</i>nie uprawiaj. Pokusa dla darwinisty, by w ten sam sposb pomyle o
religii, jest nieodparta, i std wanie dalsza dyskusja.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dla kadego ewolucjonisty
rytuay religijne s Jak paw dumnie rozpocierajcy ogon na rodku penej
soca polany" (to okrelenie Dana Dennetta). Zachowania religijne to
ludzki odpowiednik antingu czy budowania altanek, tyle e na znacznie wiksz
skal; pochaniaj czas i zasoby, a ozdobnoci strojw ludzkie religie w
niczym nie ustpuj Upierzeniu rajskiego ptaka. Wiara moe wiza si z
zagroeniem ycia jej wyznawcy, ale te i obcych. Wierno wobec Wyznawanej
religii miliony ludzi narazia na tortury, tysice byy przeladowane przez
zelotw innych wierze w wielu wypadkach praktycznie nieodrnialnych od
religii, ktr tpili). Wiara poera zasoby, czsto na skal masow.
redniowieczne katedry wymagay trwajcej przez stulecia pracy tysicy ludzi, a
adna z nich nie suya jako schronienie ani do adnych innych praktycznych
celw. Czy byy one takim architektonicznym ogonem pawia? Jeli tak, do kogo
skierowana bya reklama.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Muzyce i
malarstwu sakralnemu powieciy si wszystkie najwiksze talenty redniowiecza
i renesansu. Wierzcy ginli za swoich bogw i zabijali w ich imieniu,
biczowali si do krwi, lubowali cae ycie spdzi w celibacie lub w milczeniu
i samotnoci. Po co to wszystko? Jakie s korzyci z religii?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mwic o
ewolucyjnych korzyciach, darwinista ma zwykle na myli zwikszenie szans na
przetrwanie genw konkretnego osobnika. Kryje si w tym jednak pewne
niedopowiedzenie - ot darwinowska korzy nie jest ograniczona wycznie do
genw jednego osobnika. Mona wskaza trzech jej potencjalnych beneficjentw.
Po pierwsze, mamy teori doboru grupowego - do tej kwestii jeszcze powrc.
Inne podejcie oferuje teoria, ktr przedstawiem w ksice <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Fenotyp rozszerzony: </i>jednostka, ktr
obserwujemy, moe znajdowa si pod wpywem genw innego osobnika, ktre ni
manipuluj; to co w rodzaju pasoytnictwa. Dan Dennett przypomnia w tym
kontekcie, e katar jest w pewnym sensie rwnie powszechny wrd ludzi, jak
wyznania religijne, a nikt jako nie twierdzi, e czerpiemy z niego korzyci.
Znamy zreszt cae mnstwo przykadw ze wiata zwierzt, gdy osobnik jest
skaniany do takiego zachowania, dziki ktremu jego pasoyt moe przej na
nastpnego ywiciela. To wanie stanowio centralny punkt mojego gwnego
twierdzenia teorii rozszerzonego fenotypu": Zachowanie organizmu suy
maksymalizacji szansy przetrwania genw odpowiedzialnych za to zachowanie,
niezalenie od tego, czy s to jego geny, czy geny ulokowane w innym organizmie
"</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Trzecia
moliwo wyania si, gdy w tyme gwnym twierdzeniu" sowo gen"
zastpimy bardziej oglnym pojciem replikator". Tak olbrzyma
powszechno religii dowodzi, i musi ona dziaa na korzy czego, ale tym
czym" wcale nie musz by nasze geny. By moe korzy z powszechnoci
religii odnosz wycznie idee religijne, w tym przynajmniej stopniu, w jakim
ich zachowanie mona uzna za genopodobne, w jakim s one wanie
replikatorami. Szerzej zajm si tym problemem za chwile, w podrozdziale
zatytuowanym <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Stpaj ostronie, stpasz
bowiem po moich memach. </i>Na razie jednak pozostan przy bardziej tradycyjnej
interpretacji darwinizmu, gdzie poprzez korzy rozumie si bezporedni wpyw
na szanse przetrwania i reprodukcji jednostki.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ludy
owiecko-zbierackie, jak australijscy Aborygeni, prawdopodobnie yj dzi
podobnie, jak niegdy nasi przodkowie. Kim Sterelny, nowozelandzko-australijski
filozof nauki wskaza niedawno na dramatyczn sprzeczno tkwic w ich
egzystencji. Z jednej strony, pisze Sterelny, Aborygeni okazali si mistrzami
przetrwania w naprawd cikich warunkach, czyli ich praktycznych zdolnoci nie
sposb kwestionowa. Z drugiej jednak, kontynuuje, na ich przykadzie doskonale
wida, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>jak przewrotna </i>bywa
inteligencja naszego gatunku. Ci sami ludzie, ktrzy tak sprytnie radz sobie z
przetrwaniem w trudnym wiecie natury, zamulaj sobie umysy przekonaniami,
ktrych absurdalno jest widoczna goym okiem i o ktrych nie da si nawet
powiedzie, e s bezuyteczne. Sterelny dobrze pozna Aborygenw z Papui-Nowej
Gwinei. Warunki na tej wyspie s wyjtkowo nieprzyjazne, o ywno jest bardzo
trudno, i przetrwanie jej mieszkacom zapewnia tylko doskonae wrcz
zrozumienie naturalnego, biologicznego rodowiska. Ale t naprawd imponujc
wiedze ci ludzie potrafi czy z destrukcyjn obsesj na Punkcie menstruacji
i czarw. Wiele lokalnych kultur wyniszczaj lk przed czarownicami i magi
oraz przemoc, ktr lk ten wywouje". Jak moemy by, dramatycznie Pyta
Sterelny, tak mdrzy i tak gupi zarazem"?<a style='mso-endnote-id:edn160'
href="#_edn160" name="_ednref160" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[160]</span></span><![endif]></span></span></a> </span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='mso-spacerun:yes'></span><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Szczegy oczywicie mog si rni, ale
we wszystkich poznanych dotd kulturach istnieje jaka wersja rytuaw
poerajcych czas i zasoby i wzbudzajcych wrogo do innych. Wszdzie mamy do
czynienia ze sprzecznymi z rzeczywistoci i przynoszcymi efekt przeciwny do
zamierzonego religijnymi fantazjami. Cz wyksztaconych ludzi odrzucia ju
religi, ale wszyscy zostalimy wychowani w kulturze przesiknitej religi i
ci, ktrzy od niej odeszli, musieli uczyni to w peni wiadomie. Jest taki
stary pnocnoirlandzki dowcip, ktrego pointa brzmi: Tylko czy ty jeste
protestanckim ateist, czy katolickim ateist"; to do gorzki humor.
Zachowania religijne mona okreli jako powszechne w takim samym sensie,
wjakim uniwersalny charakter ma heteroseksualizm. Od obydwu tych uniwersalnych
regu zdarzaj si wyjtki, ale to odstpstwa, ktre mona zrozumie tylko w
kontekcie powszechnoci samej regury. A wszelkie oglne cechy jakiego gatunku
wymagaj darwinowskiego uzasadnienia.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie ma
oczywicie po co siga do darwinizmu, by tumaczy poytki z naszej
seksualnoci. Tu chodzi o robienie dzieci, nawet gdy antykoncepcja czy
homoseksualizm zaciemniaj nieco obraz. Ale dlaczego ludzie poszcz, padaj
plackiem, klcz, biczuj si, maniakalnie kiwaj gowami z wzrokiem wbitym w
cian, wyruszaj na krucjaty czy te wreszcie na wiele innych sposobw
angauj si w przedsiwzicia, ktrym powicaj ycie (w niektrych
przypadkach w cakiem dosownym znaczeniu)?</span></p>
<h2><a name="_Toc185723650"></a><a name="_Toc184498971"></a><a
name="_Toc184498497"><span style='mso-bookmark:_Toc184498971'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723650'>Bezporednie poytki z religii</span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pewne
przesanki pozwalaj przyj, e wiara rzeczywicie chroni przed schorzeniami
pojawiajcymi si w nastpstwie stresu. Nie s to zbyt silne dowody, ale w
zasadzie trudno byoby si temu dziwi, przecie uzdrawianie"
niekonwencjonalnymi metodami te czasem skutkuje. Nie musz chyba dodawa, e
takie akurat konsekwencje wiary w aden sposb nie wiadcz, e jej przedmiot
jest prawdziwy. Jak napisa George Bernard Shaw. To, i wierzcy jest
szczliwszy od sceptyka, znaczy niewiele wicej ni fakt, e czowiek pijany
lepiej si czuje od trzewego"-</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Niektrzy
lekarze potrafi pomc pacjentom, pocieszajc ich i dodajc otuchy, i trudno
fakt ten zakwestionowa. Mj lekarz na przykad nie praktykuje
uzdrawiania" przez kadzenie komu rk na gowie, ale wiele razy, przy
drobniejszych dolegliwociach, poczuem si lepiej, tylko widzc jego powan i
wspczujc twarz i syszc uspokajajce sowa. Efekt placebo jest zreszt
wietnie znany i na tyle dobrze udokumentowany, e nie ma w sobie nic
tajemniczego - piguki niezawierajce adnych aktywnych skadnikw czasem
rzeczywicie lecz. Dlatego wanie w badaniach nad skutecznoci lekw
wykorzystuje si metod lepej prby, w ktrej grupa kontrolna otrzymuje
placebo, i dlatego preparaty homeopatyczne czasem s skuteczne, mimo e na
skutek rozcieczenia jest w nich tyle samo rodkw aktywnych, co w substancjach
placebo (czyli wcale - gdyby kto mia jakie wtpliwoci). W sumie moe nie
najlepiej si stao, e wskutek wkroczenia prawnikw na teren zastrzeony dotd
dla lekarzy medycyna praktycznie zrezygnowaa dzi z przepisywania placebo (a
moe to nowe regulacje sprawiy, i lekarze musz obecnie podawa informacj o
podaniu placebo w dokumentacji, a pacjent ma do niej dostp; w tej sytuacji
rodek oczywicie nie moe dziaa). Homeopaci, ktrych dziaalno nie jest
poddana obostrzeniom, jakim podlega normalna suba zdrowia, mog nadal odnosi
pewne sukcesy, mimo e zalecane przez nich preparaty nie s niczym wicej ni
placebo (tyle e pod inn nazw). Mog te powica pacjentom wicej czasu i
uwagi, a uprzejma rozmowa na pewno nie szkodzi. Zreszt to wanie
nieszkodzenie historycznie uzna mona za jedno ze rde dobrej opini o
homeopatii - przez dugie lata preparaty stosowane w homeopatii przynajmniej
nie prowadziy do pogorszenia stanu zdrowia, w odrnieniu od licznych praktyk
konwencjonalnej medycyny (jak choby puszczanie krwi), o ktrych tego na pewno
nie mona powiedzie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Czy zatem
religia to placebo przeduajce ycie dziki temu, e redukuje stres? Nie
mona wykluczy, cho tej hipotezie trudno byoby si wybroni przez zarzutami
sceptykw, atwo bowiem wskaza liczne przykady, gdy wiara raczej wywoywaa
stres, a nie agodzia go. Trudno na przykad uwierzy, by cige poczucie winy
(ktre nieuchronnie towarzyszy musi kademu rzymskiemu katolikowi o nieco
niszej od przecitnej inteligencji, ale o normalnej ludzkiej saboci w
obliczu pokus) znaczco poprawiao czyje zdrowie. Przywoywanie w tym
kontekcie wycznie katolikw nie jest zreszt do koca uczciwe, albowiem (jak
powiedziaa kiedy bardzo popularna w Stanach aktorka komediowa Cathy Ladman)
Wszystkie religie s takie same. Przede wszystkim poczucie winy i tylko troch
inaczej w wita".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dla mnie w
kadym razie hipoteza placebo nie jest satysfakcjonujcym wyjanieniem fenomenu
religii i jej wszechobecnoci. Mao prawdopodobne, bymy przechowali wiar, bo
niegdy redukowaa natenie stresu u naszych przodkw. Moe i miao to pewne
znaczenie, ale bez wtpienia uboczne - wielka skala, w jakiej w naszym yciu
funkcjonuje religia, wymaga, by teoria wyjaniajca sformuowana zostaa w
skali rwnie okazaej.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Proponowano ju
pewne wyjanienia, adne jednak nie uwzgldnia perspektywy darwinowskiej. Mam
tu na myli takie koncepcje jak religia zaspokaja nasz ciekawo, dajc
odpowied na pytania o Wszechwiat i nasze w nim miejsce" albo wiara daje
nam pociech i ukojenie". Jest w tym jaka psychologiczna prawda (wrc do
tej kwestii w Rozdziale 10.), ale nie s to wyjanienia ewolucyjne. A co do
teorii pociechy", jak susznie napisa Steven Pinker w ksice <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Jak dziaa umys: </i>Powszechna odpowied
- e ludzie znajduj pociech w myli o dobrym pasterzu, uniwersalnym boym
planie czy yciu pozagrobowym - nie jest zadowalajca, poniewa wycznie
stawia pytanie, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>dlaczego </i>umys
wyewoluowa tak, by znajdowa pociech w przekonaniach, ktrych faszywo
wyranie widzi. Marzncy czowiek nie znajduje otuchy w wierze, e jest mu
ciepo; czowiek stojcy przed lwem nie odpra si przez przekonanie samego
siebie, e jest to krlik"<a style='mso-endnote-id:edn161' href="#_edn161"
name="_ednref161" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[161]</span></span><![endif]></span></span></a>. Teori
pociechy trzeba zatem (to minimum) przetumaczy na terminy darwinowskie, to
za jest zadaniem znacznie trudniejszym, ni moe si wydawa. Psychologiczna
interpretacja, dlaczego ludzie akceptuj pewne przekonania, a innych nie, to
wyjanienie aproksymacyjne, czyli jedynie bezporednie i przyblione, nieostateczne.
To rozrnienie dla darwinizmu ma natomiast kluczowe znaczenie. Jeeli w
cylindrze silnika dochodzi do wybuchu, to wyjanienie aproksymacyjne tego
procesu bdzie si odwoywao do procesw wewntrznego spalania w silniku
spalinowym, zainicjowanych przez wiec zaponow. Wyjanienie ostateczne za
obejmuje cel, ktremu wybuch ten ma suy - wypchnicie toka z cylindra po
to, by poruszy wa korbowy. Aproksymacyjnym wyjanieniem wiary moe by na
przykad nadaktywno okrelonego obszaru mzgu (nie bd tu zajmowa si
bliej koncepcj <i style='mso-bidi-font-style:normal'>god centre </i>(boskiego
orodka") w mzgu, poniewa wyjanienia aproksymacyjne mnie nie
interesuj. Oczywicie nie oznacza to, bym t teori chcia zdeprecjonowa.
Zainteresowanych odsyam jednak do ksiki Michaela Shermera <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>How We Believe: The Search for God in an Age
of Science, </i>gdzie jest ona bardzo interesujco omwiona; tam te rozwaania
Michaela Persingera i innych wskazujce, i objawienia religijne maj zwizek z
atakami epilepsji).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jak ju
powiedziaem, w tym rozdziale zajmuj si darwinowskimi wyjanieniami <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>ostatecznymi. </i>Kiedy neuronaukowcy
znajduj boski orodek" w mzgu, naukowiec-darwinista taki jak ja chce
zrozumie, jakie ewolucyjne naciski faworyzoway jego powstanie i rozwj.
Dlaczego ci spord naszych przodkw, u ktrych wystpia genetyczna skonno
do wytworzenia takiego orodka, przetrwali i mieli wicej wnukw od swoich
konkurentw, ktrzy najwyraniej si ich nie dochowali. Pytanie darwinowskie -
ostateczne" - nie jest ani pytaniem lepszym, ani gbszym, ani bardziej
naukowym ni - aproksymacyjne - pytanie neurologw. Tyle e ono wanie teraz
mnie interesuje.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dla darwinisty
nie s te satysfakcjonujce odpowiedzi odwoujce si do uwarunkowa
politycznych, takie jak teza, e religia to narzdzie za pomoc ktrego klasa
rzdzca podporzdkowuje sobie klasy nisze". Nie ulega wtpliwoci, e
czarnych niewolnikw w Ameryce utrzymywaa w posuszestwie obietnica
przyszego ycia, ktra pomagaa im znosi cierpienia zwizane z biec egzystencj,
co - czemu te nie sposb zaprzeczy - przynosio okrelone poytki ich
wacicielom. Pytanie, czy rzeczywicie religie zostay przemylnie
zaprojektowane przez cynicznych kapanw lub wadcw, to skdind interesujca
kwestia, ktr historycy powinni bezwzgldnie si zaj. Ale znw nie jest to
pytanie darwinowskie. Dla darwinisty interesujce jest, dlaczego ludzie byli <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>podatni </i>na uroki religii, dziki czemu
stawali si obiektem wyzysku kapanw, politykw i krlw. Jaki cyniczny
manipulator mgby jako narzdzie zdobycia politycznej wadzy wykorzysta
podanie seksualne. To dla darwinisty byoby do proste do wytumaczenia -
nasze mzgi zbudowane s tak, e seks sprawia im przyjemno, poniewa
naturaln" funkcj seksu jest prokreacja. Gdyby w manipulator doszed do
wadzy, posugujc si torturami, darwinista mgby podpowiedzie, dlaczego
tortury s skuteczne - zrobimy niemal wszystko, by unikn intensywnego blu.
To oczywicie jest prawd zupenie banaln, ale ewolucjonista potrafi j nieco
rozwin i pogbi: za spraw doboru naturalnego percepcja blu staa si dla
nas podstawowym sygnaem zagroenie ycia i dlatego dobr zaprogramowa nas
tak, bymy go unikali. Jednostki ktre nie czuj blu albo si nim nie
przejmuj (rzadko, ale zdarzaj si takie), zwykle umieraj od ran, jakich
reszta <i style='mso-bidi-font-style:normal'>z nas </i>staraaby si unikn.
Niezalenie zatem, czy to cyniczna manipulacja, czy zjawisko manifestujce si
z innych przyczyn, pytanie pozostaje - co (ostatecznie) wyjania to ludzkie
pragnienie bogw?</span></p>
<h2><a name="_Toc185723651"></a><a name="_Toc184498972"></a><a
name="_Toc184498498"><span style='mso-bookmark:_Toc184498972'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723651'>Dobr grupowy</span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Potencjalnym
kandydatem na takie ostateczne wyjanienie mog by (a zgodnie z owiadczeniami
ich zwolennikw wrcz s) tak zwane teorie doboru grupowego. Dobr grupowy to
do kontrowersyjna koncepcja, zgodnie z ktr darwinowski dobr dziaa na
gatunki lub inne <i style='mso-bidi-font-style:normal'>grupy </i>organizmw.
Colin Renfrew, archeolog z Cambridge, twierdzi na przykad, e chrzecijastwo
przetrwao za spraw doboru grupowego wanie, bo rozbudzao wrd swoich
zwolennikw wewntrzgrupow lojalno (a nawet bratersk mio), a to pomogo
grupom wyznawcw przetrwa kosztem grup mniej religijnych. Podobn koncepcj
niezalenie wysnu aposto teorii doboru grupowego na ziemi amerykaskiej, D.S.
Wilson, tyle e uzasadni j nieco obszerniej (w ksice <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Darwins Cathedral).</i></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oto
hipotetyczny przykad, jak taka religii teoria doboru grupowego" mogaby
wyglda. Plemi, ktrego bg jest bstwem wojowniczym i zazdrosnym, wygrywa
wojny z ssiadami, ktrych bg jest istot agodn i miujc pokj (albo
ktrzy w ogle wasnych bstw nie maj). Wojownicy, ktrzy niewzruszenie
wierz, e mczeska mier to droga wprost do raju, bij si z wiksz odwag
i acniej oddaj ycie. Zatem w midzyplemiennej walce zwycistwo (czyli
przetrwanie) takiego plemienia jest bardziej prawdopodobne, a sukces pozwala
zabra pokonanym ywy inwentarz i wzi ich kobiety jako branki. Zwyciskie
Plemiona rozpleniaj si, powstaj plemiona potomne, a wszystkie czcz tego
samego boga. Koncepcja plemion potomnych" (przypominajca rojenie si
pszcz) jest zreszt cakiem prawdopodobna. Antropolog Napoleon Chagnon w
synnej pracy <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Yanomam: Fierce People, </i>opisujcej
ycie poudniowoamerykaskich Indian Yanomami, przedstawi nawet mapy
ilustrujce takie pczkowanie wiosek w dungli<a style='mso-endnote-id:edn162'
href="#_edn162" name="_ednref162" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[162]</span></span><![endif]></span></span></a>. Ale
Chagnon nie jest zwolennikiem doboru grupowego, ja te nie. Znamy zreszt
bardzo powane argumenty, ktre j podwaaj (sam uczestnicz w tym sporze i a
mnie kusi, by we si tu wgbi, ale to niestety odcignoby nas od gwnego
nurtu rozwaa. Dodam tylko, e cz biologw sama winna jest tego
zamieszania, gdy doborem grupowym - ktrego hipotetyczny przykad
przedstawiem powyej - nazywa co, co przy gbszej analizie okazuje si
raczej doborem krewniaczym albo wzajemnym altruizmem; wicej na ten temat w
Rozdziale 6.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ci z nas,
ktrzy minimalizuj znaczenie doboru grupowego, nie neguj rzecz jasna, e co
takiego moe si zdarzy. Pytamy jedynie, na ile ten mechanizm moe by
znaczcy dla ewolucji. Kiedy konfrontujemy dobr grupowy z doborem naturalnym
dziaajcym na niszym poziomie (na przykad analizujc, czy dobr grupowy moe
doprowadzi do powicenia si jednostki dla dobra grupy), wiele wskazuje, e
mechanizmy dziaajce na tym niszym poziomie s znacznie silniejsze.
Przywoajmy znw nasze hipotetyczne plemi i wyobramy sobie, i w armii
dzielnych wojownikw gotowych na mczesk mier (i nagrod w zawiatach)
znajduje si jeden osobnik bardziej nieco dbay o wasne interesy. Szansa, e
na skutek jego zachowania plemi przegra bitw, jest znikoma. Natomiast
bohaterska mier kombatantw jemu osobicie przyniesie nieporwnanie wicej
korzyci ni im, gdy oni nie bd yliJego moliwoci reprodukcji w tej
sytuacji wzrosn, a to znaczy, e geny sprzyjajce unikaniu bohaterskiej
mierci w nastpnych generacjach bd liczniej reprezentowane; oglnie rzecz
biorc, skonno do powicania si dla grupy bdzie malaa z pokolenia na
pokolenie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>To oczywicie
tylko intelektualna zabawa i przykad uproszczony do granic absurdu. Mimo to
ukazuje jednak pewien nawracajcy problem z teoriami doboru grupowego -jeli
przywouje si je jako uzasadnienie powicenia jednostki, argumentacj tak
atwo obali od wewntrz". mier i reprodukcja jednostki to zdarzenia,
ktre zachodz w krtszej skali czasowej i znacznie czciej ni wyginicie (bd
rozprzestrzenianie si) caych grup. Mona posuy si modelami
matematycznymi, eby wykaza, w jakich warunkach dobr grupowy rzeczywicie
moe by dominujc si ewolucyjn. Jak si okazao, dobr na poziomie grupy
ma szanse dziaa tylko w bardzo szczeglnych, raczej mao realistycznych
okolicznociach. Oczywicie nie sposb wykluczy, e w naturalnych warunkach
ycia plemiennego takie okolicznoci wystpoway. To zreszt do ciekawa linia
rozumowania, ale nie bd jej tu duej rozwija, pozwol sobie tylko
przypomnie, e sam Darwin<a style='mso-endnote-id:edn163' href="#_edn163"
name="_ednref163" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[163]</span></span><![endif]></span></span></a> - ktry
jednoznacznie opowiada si za tez, e dobr dziaa na poziomie pojedynczego
organizmu - rozwaajc plemienny etap w dziejach ludzkoci, bardzo zbliy si
do koncepcji doboru grupowego:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Jeli midzy dwoma plemionami ludzi pierwotnych yjcych na
tym samym obszarze dojdzie do wspzawodnictwa, wwczas (gdyby nawet pod innymi
wzgldami nie wykazyway adnych rnic) plemi, ktre posiada wicej
odwanych, kochajcych si i wiernych sobie czonkw, gotowych zawsze do
wzajemnego ostrzegania si przed niebezpieczestwem i do niesienia pomocy
drugim oraz do ich obrony, niewtpliwie osignie sukcesy i zwyciy drugie
plemi. [...] Egoici i ktnicy nie bd wspdziaa ze sob, a bez
wspdziaania nic nie mona dokona. Plemi posiadajce powysze przymioty
rozwinite w wysokim stopniu bdzie rozprzestrzenia si i zwycia inne
plemiona; lecz z biegiem czasu, jak wiadczy o tym historia, plemi takie moe
ulec innemu, u ktrego te cechy s jeszcze wyej rozwinite<sup> <a
style='mso-endnote-id:edn164' href="#_edn164" name="_ednref164" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[164]</span></span><![endif]></span></span></a></sup>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Aby uspokoi biologw-specjalistw, ktrzy przeczytali ten
cytat, musz doda, e Darwin w zasadzie nie mwi <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>stricte </i>o doborze grupowym, w rozumieniu odnoszcych sukces
ewolucyjny zbiorowoci, ktre pczkuj" w zbiorowoci potomne, co moemy
dokadnie wyliczy dla caej populacji grup". Darwin raczej stara si
pokaza, e grupy, ktrych czonkowie zachowuj si altruistycznie i wykazuj
zdolno do wsppracy, staj si liczniejsze w znaczeniu liczby czonkw
(czyli jednostek). Model darwinowski w tym wypadku opisuje wic problem
rodowiskowy, a nie mechanizm doboru grupowego - analogi moe tu by wyparcie
w Wielkiej Brytanii rudych wiewirek przez szare.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723652"></a><a name="_Toc184498973"></a><a
name="_Toc184498499"><span style='mso-bookmark:_Toc184498973'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723652'>Religia jako produkt uboczny</span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Pozostawi ju jednak teori doboru grupowego i przejd do
moich wasnych pogldw na rol religii w darwinowskiej grze o przetrwanie.
Nale do tej (coraz liczniejszej) grupy biologw, ktra w religii widzi <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>produkt uboczny </i>innych zjawisk i
mechanizmw. Oglnie zreszt uwaam, i koncepcja produktu ubocznego"
powinna by dla wszystkich darwinistw bardzo wanym narzdziem. Bardzo czsto,
kiedy pytamy o adaptacyjn warto czegokolwiek (jakie ma to znaczenie dla
przetrwania?), zadajemy po prostu niewaciwe pytanie. Trzeba je dopiero
przeformuowa, by nabrao sensu. Moe zjawisko, ktrym si interesujemy (w tym
wypadku religia), samo w sobie nie ma wartoci adaptacyjnej, tylko jest
produktem ubocznym jakiej innej cechy czy waciwoci istotnej z punktu
widzenia przetrwania. Nie zaszkodzi, jeli zilustruj to rozumowanie analogi
zaczerpnit z mojej wasnej dziedziny z zachowania zwierzt. my wlatuj w
pomie wiecy. To nie jest przypadek - to mi wersja samospalenia. Moglibymy
nazwa j, do prowokacyjnie, skonnoci ciem do samopowicenia" i
zacz si zastanawia, w jaki sposb dobr naturalny mg faworyzowa tego
typu zachowanie. Ja jednak sdz, e - przynajmniej jeeli chcemy <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>znale </i>rozsdn odpowied - powinnimy
nasze pytanie przeformuowa. To nie jest samobjstwo! To pozorne samobjstwo,
ktre w rzeczywistoci stanowi efekt uboczny (produkt uboczny) czego innego.
Czego? Oto jedna z propozycji: Sztuczne wiato to do nowe zjawisko na nocnej
scenie. Jeszcze bardzo niedawno jedyne wiato, jakie mona byo dostrzec w <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>nocy, </i>byo to wiato gwiazd i Ksiyca.
To obiekty bardzo od Ziemi oddalone (na uytek ciem mona powiedzie -
nieskoczenie odlege), co sprawia, e emitowane przez nie promienie wietlne
odbieramy jako rwnolege. To za oznacza, e mona posuy si nimi jak
kompasem. Owady, o czym od dawna wiadomo, wykorzystuj obiekty takie jak Soce
do nawigacji, pomaga im ono utrzyma prosty kierunek lotu, mog zatem
posugiwa si analogicznym narzdziem w nocy (przy odwrceniu wsprzdnych),
by powrci do domu po nocnej wyprawie. System nerwowy owada potrafi kierowa
si chwilow tak oto, powiedzmy, praktyczn zasad: Le tak, eby promienie
wiata trafiay w twoje oko pod ktem 30". Za spraw budowy owadziego
oka zoonego, w ktrym ommatidia promienicie, niczym igy jeowca, rozchodz
si od centrum ku obrzeom, realizacja tego zalecenia ukadu nerwowego moe
oznacza jedynie konieczno utrzymywania kierunku tak, by promie wiata
pada prostopadle na powierzchni jednego, konkretnego ommatidium. Tyle e taki
wietlny kompas moe dziaa dobrze jedynie wwczas, kiedy rdo wiata jest
wystarczajco oddalone, w innym wypadku bowiem docierajce do oka promienia nie
s rwnolege, lecz ustawione jak szprychy koa. Ukad nerwowy stosujcy w
takim przypadku - choby do znajdujcej si w pobliu wiecy, ktr
uznaje" za Ksiyc - regu 30" (czy jakkolwiek inn regu kta
ostrego) poprowadzi m po spiralnej trajektorii wprost do pomienia. Jeli
kto nie wierzy, prosz sobie narysowa tor takiego lotu; otrzymamy eleganck,
logarytmiczn spiral.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Reguy, jakimi
kieruj si owady w nawigacji, cho w szczeglnych okolicznociach mog mie
dla nich tragiczne konsekwencje, statystycznie rzecz biorc, dobrze si
sprawdzaj, gdy w sumie owady te znacznie czciej maj w polu widzenia
Ksiyc ni wiec. My po prostu nie spotykamy tych setek ciem, ktre po cichu
i bezbdnie, kierujc si wiatem Ksiyca czy nawet un odlegego miasta,
spokojnie docieraj do miejsca przeznaczenia, widzimy tylko te, ktre skwiercz
w pomieniu wiecy, i zadajemy niewaciwe pytanie: dlaczego my popeniaj
samobjstwo? Tymczasem powinnimy zapyta, dlaczego owadzi ukad nerwowy
funkcjonuje tak, e nakazuje swemu posiadaczowi lecie, utrzymujc stay kt do
promienia wiata (taktyka, ktrej tylko poraki udao si nam wczeniej
zaobserwowa). Kiedy sformuujemy pytanie we waciwy sposb, caa tajemnica
znika. Nazywanie tego zachowania samobjstwem byo od pocztku bdem; mier w
pomieniach jest, a raczej bywa efektem ubocznym posugiwania si bardzo
skutecznym zazwyczaj kompasem.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zastosujmy
teraz t wiedz do analizy zachowa religijnych u ludzi. Bardzo wielu
przedstawicieli naszego gatunku (w niektrych rejonach praktycznie sto procent)
wyznaje przekonania, ktre raco wrcz sprzeczne s z potwierdzonymi naukowymi
faktami, a przy okazji s te niezgodne z religijnymi wierzeniami innych.
Ludzie nie tylko s do tych przekona namitnie przywizani, ale powicaj im
wasny czas i zasoby. Dla nich gin i dla nich zabijaj. Czasem nas to szokuje,
tak samo jak szokuje nas samopowicenie" ciem. Zdumieni, pytamy:
Dlaczego?" . Aleja przynajmniej tak twierdz, zadajemy niewaciwe
pytanie. By moe zachowania religijne to ewolucyjny niewypa, nieszczliwy
produkt uboczny jakiej psychologicznej skonnoci, ktra w innych okolicznociach
jest (lub bya kiedy) poyteczna. W tym ujciu skonnoci czy zachowaniem,
ktre zostao wyselekcjonowane u naszych przodkw przez dobr naturalny, nie
jest religia<span style='mso-spacerun:yes'> </span>jako taka; to co, co byo
korzystne pod innymi wzgldami, a tylko przypadkowo zaczo pniej przejawia
si w formie wiary. Zachowania religijne, reasumujc, zrozumie moemy dopiero
wtedy, gdy naleycie je nazwiemy.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jeeli jednak
zachowania religijne s produktem ubocznym, to produktem ubocznym czego? Jaki
jest ludzki odpowiednik mechanizmw nawigacji u ciem? Jaka pierwotnie
adaptacyjna cecha doprowadzia do stworzenia religii? Poniej przedstawi jedn
z potencjalnych hipotez, ale chciabym podkreli, e to tylko jedna z
moliwych propozycji (omwi te kilka cudzych pomysw). W tym momencie
waniejsza jest dla mnie sama zasada, czyli to, by zadawa waciwe pytania,
ni jakakolwiek konkretna odpowied.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Moja hipoteza
dotyczy dzieci. Ot ludzie, bardziej ni jakikolwiek inny gatunek, mog
przetrwa dziki gromadzeniu dowiadcze przez wczeniejsze pokolenia, ale
warunkiem przetrwania jest przekazanie tej wiedzy dzieciom, co daje im ochron
i gwarantuje pomylno. Teoretycznie rzecz biorc, dzieci na wasn rk
mogyby zdobywa wiedz, by, dajmy na to, nie podchodzi za blisko urwiska, nie
je tych podejrzanie wygldajcych czerwonych jagdek albo nie wskakiwa
krokodylowi na gow. Nie ulega jednak wtpliwoci, e dziecko, ktre zna takie
reguy i z gry wie, co wolno, a czego nie - i wie te, e nie naley
kwestionowa wiedzy przekazanej przez starszych - ma ewolucyjn przewag nad
swoim rwienikiem, ktry dopiero musi si tego uczy. Bd posuszny rodzicom,
bd posuszny starszynie plemiennej (zwaszcza gdy mwi co powanym i
gronym tonem), suchaj starszych i nie pytaj, dlaczego. Oglnie to cakiem
przydatna zasada dla dziecka, tylko, jak kada zdroworozsdkowa regua, czasem
moe mie niezbyt przyjemne konsekwencje (obserwowalimy to u ciem).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nigdy nie
zapomn przeraajcej ceremonii, ktrej wiadkiem byem jako dziecko w naszej
szkolnej kaplicy. Przeraajc nazywam j dopiero z dzisiejszej perspektywy;
gdy to si dziao, mj dziecicy mzg odbiera j dokadnie tak, jak chcia
tego nasz kaznodzieja. Ot usyszelimy wwczas histori oddziau onierzy,
ktrzy podczas wicze maszerowali drog przecinajc tory kolejowe. W pewnym
momencie sierant widocznie si zagapi, bo nie wyda komendy Stj!".
onierze byli jednak tak wyszkoleni do bezwarunkowego wykonywania rozkazw, e
nie zatrzymali si i wmaszerowali wprost pod nadjedajcy pocig. Dzi
oczywicie uwaam, e to nie bya autentyczna opowie, i mam nadziej, e nasz
kapelan te w ni nie wierzy. Ale majc dziewi lat, uwierzyem w ni, bo
opowiada j dorosy, ktry mia nade mn wadz. Ksidz za, niezalenie od
tego, czy w ni wierzy, czy nie, uy tej przypowieci, by nauczy nas,
dzieci, podziwu i skoni do naladowania rekrutw tak niewolniczo posusznych
autorytetom, nawet wwczas, gdy polecenia, jakie syszymy, s zupenie
absurdalne. I mam wraenie (cho oczywicie mog mwi tylko o sobie), e
naprawd tych onierzy <i style='mso-bidi-font-style:normal'>podziwiaem. </i>Dzi,
gdy jako dorosy czowiek wspominam to zdarzenie, nie mog wprost uwierzy, e
wwczas, jako dzieciak, powanie zastanawiaem si, czy ja miabym do odwagi,
by tak wmaszerowa pod pocig. A tak wanie zapamitaem swoje wczesne
odczucia, skoro za tak dokadnie cae zdarzenie zapamitaem, to bez wtpienia
musiao ono wywrze na mnie due wraenie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Uczciwo
nakazuje, by w tym miejscu wyjani, e nie myl, jakoby nasz kapelan sam
uwaa, e porusza w tym momencie sprawy religii. Chcia w nas obudzi raczej
wojskowego ducha ni wiar. Rwnie dobrze mgby nam wwczas wyrecytowa <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Szar Lekkiej Brygady </i>Tennysona:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><i style='mso-bidi-font-style:
normal'><span lang=EN-US style='font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:
EN-US'>'Forward the Light Brigade!' Was there a man dismayed? Not though the
soldiers knew Some one had blundered: Theirs not to make reply, Theirs not to
reason why, Theirs but to do and die:</span></i><span lang=EN-US
style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><i style='mso-bidi-font-style:
normal'><span lang=EN-US style='font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:
EN-US'>Into the valley of Death Rode the six hundred.</span></i><span
lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>(Jedno z
najstarszych - bardzo zreszt kiepskiej jakoci - nagra ludzkiego gosu to
nagranie lorda Tennysona recytujcego ten utwr. Guchy gos poety docierajcy
do nas z odlegej przeszoci bardzo intrygujco wspbrzmi z treci). Z
punktu widzenia wyszego dowdztwa pozostawienie kademu onierzowi decyzji,
czy ma wykona rozkaz, czy nie, niewtpliwie byoby szalestwem. Kraj, ktrego
oddziay dziaayby kady na wasn rk, zamiast realizowa odgrny plan,
przegrywaby wszystkie wojny. Z narodowego punktu widzenia zatem lepiej, by
obowizywaa powszechna zasada posuszestwa, nawet jeli czasem konsekwencj
jest indywidualna tragedia. To dlatego nadal onierzy szkoli si, by dziaali
jak automaty, albo - jeli si da - jak komputery.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Komputery robi
to, co im si kae. Bezwarunkowo realizuj wszelkie polecenia wydane im w ich
wasnym jzyku programowania. W ten sposb dziaaj rne przydatne programy,
jak procesory tekstu czy arkusze kalkulacyjne. Ale- i to nieuchronne -
produktem ubocznym tej zasady bezwarunkowej realizacji instrukcji jest to, e
kady komputer rwnie posusznie wykona te z instrukcj. Te maszyny nie
potrafi ocenia, czy skutki wykonania polecenia bd dobre, czy ze. Maj
sucha polece, tak samo jak onierze. To bezwarunkowe posuszestwo sprawia,
e komputery s przydatne, ale jest te przyczyn ich podatnoci na wirusy i
bdy programw. Jeeli jaki zoliwy program nakazuje komputerowi: Skopiuj
mnie i rozelij na wszystkie adresy, jakie znajdziesz na swoim twardym
dysku", to komputer to zrobi, a inne, do ktrych polecenie t drog dotrze,
zrobi to samo. Rzecz bardzo trudn, a moe i niemoliw jest skonstruowanie
komputera, ktry jednoczenie byby (poyteczne) posuszny i odporny na wirusy.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jeeli dobrze
wykonaem swoje zadanie, moi czytelnicy Powinni ju mniej wicej wiedzie, na
czym polega postulowany przeze mnie zwizek midzy dziecicym mzgiem a
religi. Dobr naturalny wbudowa w dziecicy mzg skonno do wierzenia w to,
co mwi rodzice i starszyzna plemienna. Takie posuszestwo oparte na zaufaniu
sprzyja przeyciu (podobnie jak kierowanie si wiatem u ciem). Od
posuszestwa opartego na zaufaniu blisko jednak do bezwarunkowego
podporzdkowania, a skutkiem jest podatno na zaraenie umysowym
wirusem". Podsumujmy - z bardzo wanych powodw (to darwinowski warunek przetrwania)
dzieci ufaj rodzicom i tym dorosym, ktrych rodzice im wska. Takie
bezwarunkowe zaufanie oznacza, e nie mona odrni dobrej rady od zej.
Dziecko nie moe wiedzie, e zalecenie, Nie kp si w Limpopo, bo tam jest
peno krokodyli", to mdra rada, natomiast Ofiaruj koz w peni
Ksiyca, bo inaczej nie spadnie deszcz " w najlepszym razie prowadzi do
straty kozy. Oba napomnienia brzmi rwnie wiarogodnie, oba pochodz z tak samo
godnego zaufania rda i oba wygaszane s z rwnym namaszczeniem i powag;
obu trzeba by posusznym. To samo dotyczy przekona o wiecie, o kosmosie, o
moralnoci, o naturze ludzkiej. A, co wielce prawdopodobne, dziecko, gdy
doronie i samo dorobi si potomka, przekae mu (lub jej) to wszystko, co samo
wie - i wiadomoci poyteczne, i bzdury - z t sam zaraliw powag i wiar.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zgodnie z tym
modelem powinnimy oczekiwa, e w rnych miejscach wyksztac si odmienne,
cho rwnie sprzeczne z rzeczywistoci wierzenia, i e bd one przyjmowane i
przekazywane z takim samym przekonaniem, jak rozmaite inne absolutnie prawdziwe
twierdzenia, jak chociaby to, e pole nawoone gnojem daje lepsze plony.
Powinnimy rwnie zaobserwowa, e te przesdy i sprzeczne z codziennym
dowiadczeniem (oraz z faktami) wierzenia podlegaj ewolucji - zmieniaj si
wraz z kolejnymi generacjami - albo wskutek zdarze przypadkowych, ale pod
wpywem mechanizmu analogicznego do darwinowskiego doboru, co z czasem
doprowadza do sytuacji, w ktrej mimo wsplnego przodka" wierzenia
ulegaj powanemu zrnicowaniu. Jzyki na przykad znaczco oddalaj si od
wsplnego pnia, jeli tylko czas jest wystarczajco dugi i dochodzi do tego
czynnik rozdzielenia geograficznego (do kwestii lingwistycznych powrcimy za
chwil). Trudno zaprzeczy, e zblione procesy mog zachodzi w przypadku
czysto arbitralnych przekona czy wierze, rnych nakazw i zakazw
przekazywanych z pokolenia na pokolenie, przekazywanych tym atwiej ze wzgldu
na ow wrodzon, uyteczn programowalno dziecicych mzgw.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Przywdcy religijni
s doskonale wiadomi tej plastycznoci dziecicych umysw i znaczenia
wczesnej indoktrynacji. Jezuici przechwalali si: daj nam dziecko na pierwsze
siedem lat, a zrobimy z niego mczyzn. To grone przesanie zawsze miao
swoich zwolennikw. W naszych ju czasach na przykad niejaki James Dobson <a
style='mso-endnote-id:edn165' href="#_edn165" name="_ednref165" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[165]</span></span><![endif]></span></span></a>,
zaoyciel haniebnego ruchu Focus on the Family" <a style='mso-endnote-id:
edn166' href="#_edn166" name="_ednref166" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[166]</span></span><![endif]></span></span></a>,
spokojnie mg gosi: Ci, ktrzy kontroluj, co modzi ludzie myl i czego
dowiadczaj - co widz, sysz, myl i w co wierz - okrel przyszy kurs
tego narodu"<a style='mso-endnote-id:edn167' href="#_edn167"
name="_ednref167" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[167]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Prosz jednak
pamita, e moja hipoteza uytecznej atwowiernoci dziecicych umysw to
tylko jeden z przykadw, jak mogoby wyglda wyjanienie analogiczne do tego,
ktrym posuylimy si, analizujc zachowanie ciem. Etolog Robert Hinde (w <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Why Gods Persist), </i>antropolog Pascal
Boyer (w <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Religion Explained) </i>i Scott
Atran <i style='mso-bidi-font-style:normal'>(In Gods We Trust) </i>zupenie
niezalenie od siebie opisali ju religi jako produkt uboczny naturalnych
dyspozycji psychicznych czowieka. Moe nawet nie tyle jako produkt uboczny,
ile cay konglomerat efektw ubocznych - zwaszcza antropolodzy maj skonno
do podkrelania licznych rnic dzielcych wyznawane przez ludzi religie, cho
oczywicie nie zapominaj te i o tym, co jest im wsplne. Zreszt wszystkie wierzenia
religijne wydaj si bardzo dziwne tym, ktrzy nie byli w okrelonej wierze
wychowywani. Boyer dugo prowadzi badania wrd ludu Fang w Kamerunie. Fang
wierz, e:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>[...] czarownice maj dodatkowy wewntrzny narzd, co jak
zwierz, ktre wylatuje noc i niszczy ludziom plony i zatruwa krew. Mwi si
te, e czasem czarownice spotykaj si na wielkich ucztach, na ktrych
poeraj swe ofiary i planuj przysze zdobycze. Wielu ludzi opowiadao mi, e
pewien znajomy ich przyjaciela na wasne oczy widzia czarownice latajce noc
nad wiosk na liciu bananowca i ciskajce magiczne zaklcia na niczego
niespodziewajce si ofiary.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pniej Boyer
opisuje wasn przygod:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Podczas ktrego obiadu w Cambridge opowiadaem gociom o
swoich egzotycznych przygodach, rwnie o wierzeniach ludu Fang. W pewnej
chwili jeden z nich, ceniony teolog, zwrci si w moj stron i powiedzia:
To wanie czyni antropologi tak fascynujc i tak trudn dyscyplin zarazem:
trzeba wyjani, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>w jaki sposb ludzie
mog wierzy w takie nonsensy". </i>Przyznam, e w pierwszej chwili
osupiaem. Zanim zdoaem znale waciw odpowied, rozmowa zesza na inny
temat, kto zacz co mwi o czajnikach i kociokach.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Najzabawniejsze,
i w teolog - zakadajc, e by przedstawicielem ktrego z gwnych nurtw
chrzcijastwa - z duym prawdopodobiestwem musia wierzy w jak kombinacj
poniszych stwierdze: Za czasw naszych przodkw na wiat przyszed
czowiek, ktrego matka zachowaa dziewictwo i z ktrego poczciem nie mia
zwizku aden biologiczny ojciec.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-18.0pt;mso-list:l22 level1 lfo32;tab-stops:
list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:Symbol;mso-fareast-font-family:
Symbol;mso-bidi-font-family:Symbol'><span style='mso-list:Ignore'><span
style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Czowiek w, gdy dors, wezwa swego
przyjaciela zwanego azarzem, by powsta ze zmarych. azarz, mimo e ciao
jego ju zaczynao si rozkada, byskawicznie oy.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-18.0pt;mso-list:l22 level1 lfo32;tab-stops:
list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:Symbol;mso-fareast-font-family:
Symbol;mso-bidi-font-family:Symbol'><span style='mso-list:Ignore'><span
style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Tene niemajcy ojca czowiek sam rwnie
oy w trzy dni po tym, jak zmar i zosta pochowany.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-18.0pt;mso-list:l22 level1 lfo32;tab-stops:
list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:Symbol;mso-fareast-font-family:
Symbol;mso-bidi-font-family:Symbol'><span style='mso-list:Ignore'><span
style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Czterdzieci dni pniej czowiek w
wszed na szczyt wzgrza i fizycznie znikn w niebie.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-18.0pt;mso-list:l22 level1 lfo32;tab-stops:
list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:Symbol;mso-fareast-font-family:
Symbol;mso-bidi-font-family:Symbol'><span style='mso-list:Ignore'><span
style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jeli mwisz co do siebie nawet w
mylach, to czowiek, ktry nigdy nie mia ojca, i jego ojciec", ktry
jest nim samym, syszy wszystkie twoje myli i moe spenia twoje proby W tym
samym czasie syszy te myli wszystkich innych ludzi yjcych na wiecie.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-18.0pt;mso-list:l22 level1 lfo32;tab-stops:
list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:Symbol;mso-fareast-font-family:
Symbol;mso-bidi-font-family:Symbol'><span style='mso-list:Ignore'><span
style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jeeli robisz co zego (albo dobrego),
w czowiek, ktry nie mia ojca, widzi to, nawet jeli twoich uczynkw nie zna
nikt inny. Za to, co czynisz, moesz by karany i nagradzany, i to nawet po
mierci.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-18.0pt;mso-list:l22 level1 lfo32;tab-stops:
list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:Symbol;mso-fareast-font-family:
Symbol;mso-bidi-font-family:Symbol'><span style='mso-list:Ignore'><span
style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Matka-dziewica czowieka, ktry nie
zosta spodzony, nigdy nie umara, tylko fizycznie zostaa wzita" do
nieba.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-18.0pt;mso-list:l22 level1 lfo32;tab-stops:
list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:Symbol;mso-fareast-font-family:
Symbol;mso-bidi-font-family:Symbol'><span style='mso-list:Ignore'><span
style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Chleb i wino, jeli pobogosawi je
kapan (ktry koniecznie musi mie jdra), staj si" ciaem i krwi
owego mczyzny, ktry nigdy nie mia ojca.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Co zrobiby
obiektywny antropolog, gdyby podczas bada terenowych w Cambridge zetkn si z
takim zestawem wierze?</span></p>
<h2><a name="_Toc185723653"></a><a name="_Toc184498974"></a><a
name="_Toc184498500"><span style='mso-bookmark:_Toc184498974'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723653'>Psychologiczna skonno do religii</span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Koncepcja
psychologicznych produktw ubocznych w naturalny sposb wyania si z wanej i
bardzo intensywnie w ostatnich latach rozwijanej dziedziny wiedzy ""
z psychologii ewolucyjnej<a style='mso-endnote-id:edn168' href="#_edn168"
name="_ednref168" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[168]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Psychologowie ewolucyjni<span style='mso-spacerun:yes'> </span>przyjmuj, e -
tak jak oko jest ewolucyjnie uksztatowanym narzdem do patrzenia, a skrzyda
ewolucyjnie uksztatowanym narzdem do atania - mzg jest ewolucyjnie
uksztatowanym zbiorem narzdw (moduw") sucych do radzenia sobie z
okrelonymi potrzebami zwizanymi z przetwarzaniem informacji - istnieje modu
odpowiedzialny za relacje z krewnymi, modu wzajemnej wymiany, modu empatii
itd. Religi mona w tym ujciu traktowa jako produkt uboczny niewaciwego
funkcjonowania kilku spord tych moduw, na przykad moduw, ktre
odpowiadaj za tworzenie teorii umysw innych ludzi, budowanie koalicji,
faworyzowanie czonkw wasnej grupy kosztem obcych". Kady z tych nich
jest, w pewnym sensie, ludzkim odpowiednikiem mechanizmu nawigacji u ciem i
kady z nich moe by niewaciwie wykorzystany, tak jak to pokazaem na
przykadzie dziecicej atwowiernoci. Paul Bloom, psycholog i kolejny
zwolennik teorii religii jako produktu ubocznego", wskazuje na przykad,
e dzieci maj naturaln skonno do formowania <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>dualistycznej </i>teorii umysu. Religia jest dla Blooma skutkiem
ubocznym tego instynktownego dualizmu. Jak twierdzi Bloom, my - ludzie, a
zwaszcza dzieci, jestemy urodzonymi dualistami. Dualizm zakada istnienie
fundamentalnej rnicy midzy umysem (duchem) a materi. Monizm za przeciwnie
- dla monisty umys jest manifestacj materii; nasz umys, a w przyszoci moe
i sztuczna inteligencja, nie mog istnie niematerialnie. Dualista wierzy, e
umys to bezcielesny duch, ktry tylko <i style='mso-bidi-font-style:normal'>zamieszkuje
</i>ciao, wic moe je bez kopotu opuci i uda si gdzie indziej, dlatego
nie ma na przykad problemw z uznaniem choroby psychicznej za optanie przez
diaba ; diaby to po prostu duchy, ktre chwilowo znalazy si w czyim ciele
i mona je wygna. Dualista zwykle chtnie personifikuje te obiekty
nieoywione, a duchy i demony dostrzega nawet w wodospadach czy chmurach.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W roku <st1:metricconverter
ProductID="1882 F" w:st="on">1882 <i style='mso-bidi-font-style:normal'>F</i></st1:metricconverter><i
style='mso-bidi-font-style:normal'>. </i>Anstey napisa powie <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Vice Versa - </i>dualisty jej fabua nie
zaskoczy, dla takiego twardogowego monisty jak ja jest po prostu nie do
zaakceptowania.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Bohaterami
ksiki s pan Bultitude i jego syn, ktrzy pewnego dnia odkrywaj, e
zamienili si ciaami. Od tego dnia ojciec (ku wielkiej radoci syna) musi
chodzi do szkoy, w tym czasie za dzieciak (paradujc w ciele ojca) niemal
doprowadza do ruiny jego firm. Podobny pomys wykorzysta PD. Wodehouse <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>w Laughing Gas, </i>tyle e w tej powieci
hrabia Havershot budzi si w gabinecie dentystycznym po narkozie (tytuowym
gazem rozweselajcym) w ciele dziecka - gwiazdy filmowej, ktre byo poddawane
zabiegowi na ssiednim fotelu. I znw, taka akcja ma sens tylko dla dualisty:
musiaa wszak istnie jaka cz lorda Havershota, ktra nie bya czci jego
ciaa, bo jake inaczej mgby ockn si z narkozy w ciele maego aktora.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jak wikszo
naukowcw nie jestem dualist, co oczywicie w niczym nie przeszkadza, bym
wietnie si bawi, czytajc Ansteya czy Wodehouse'a. Paul Bloom stwierdziby
zapewne, e dzieje si tak dlatego, i mimo e <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>nauczyem si </i>by intelektualnym monist, to jednak jestem ludzkim
zwierzciem, a zatem <i style='mso-bidi-font-style:normal'>wyewoluowaem </i>jako
instynktowny dualist. Myl, i gdzie tam, skryte w gbi za oczami, tkwi w
kadym z nas <i style='mso-bidi-font-style:normal'>ja, </i>ktre (przynajmniej
w literackiej fikcji) moe przenie si do cudzej gowy, jest w nas wpisana i
intelektualne pretensje do monizmu nic tu nie zmieni. Bloom na poparcie swojej
tezy cytuje wyniki eksperymentw, z ktrych wynika, e dzieci (a mae dzieci
przede wszystkim) znacznie silniej ni doroli postrzegaj wiat w kategoriach
dualistycznych. To oznacza, e skonno do dualizmu jest wbudowana w nasz
mzg, a zdaniem Blooma jest to rwnie wyjanienie naszej naturalnej
predyspozycji do wiary religijnej.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Bloom pisze, e
z urodzenia" jestemy nie tylko dualistami, ale i kreacjonistami; dobr
naturalny --jak twierdzi - intuicyjnie nie ma sensu". Zwaszcza u dzieci
silna jest skonno do przypisywania wszystkim zjawiskom celowoci, co opisaa
midzy innymi psycholog Deborah Kelemann (w artykule <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Are children "intuitive theists"?</i></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>[Czy dzieci s
intuicyjnymi teistami"?<a style='mso-endnote-id:edn169' href="#_edn169"
name="_ednref169" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[169]</span></span><![endif]></span></span></a>) -
chmury s do padania", skay s po to, eby zwierzta miay si o co
podrapa, kiedy je swdzi". Przypisywanie celowoci wszystkiemu nazywamy
teleologi. Dzieci s wic, mona powiedzie, urodzonymi teleologami";
wiele z nich nigdy z tego nie wyrasta.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wrodzony
dualizm i wrodzona teleologi kieruj nas - w sprzyjajcych temu
okolicznociach - w stron religii, podobnie jak mechanizmy nawigacyjne <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>my </i>wiod j ku nieumylnemu
samobjstwu". Dualizm przygotowuje nas do wiary w dusz", ktra
tylko zamieszkuje ciao, a nie jest jego integraln czci. Taki bezcielesny
duch, co juz nietrudno sobie wyobrazi, po mierci ciaa musi si gdzie
podzia. Rwnie atwo wyobrazi sobie jakie bstwo czy ducha, ktre nie jest
emergentn waciwoci zoonej materii, lecz istnieje od niej w peni
niezalenie. Tyle dualizm. Dziecica teleologi prowadzi ku religii jeszcze
wyraniej - skoro wszystko ma cel, to czyj jest to cel? Boga, rzecz jasna!</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pojawia si
jednak oczywiste pytanie - jaki w tym przypadku jest odpowiednik uytecznoci,
ktr tak atwo byo nam wskaza, gdy analizowalimy nocn nawigacj ciem i ich
naturalny kompas"? Dlaczego dobr naturalny faworyzowa dualizm i
teleologi w mzgach naszych przodkw i ich dzieci? Jak dotd przecie udao mi
si jedynie wskaza, e s pewne przesanki, by przyj, e ludzie s z
urodzenia" dualistami i teleologami. Czy daje to jak ewolucyjn
przewag? Umiejtno przewidywania zachowa obiektw, z ktrymi stykamy si w
wiecie, jest bardzo wanym czynnikiem przetrwania i mona oczekiwa, e dobr
naturalny bdzie ksztatowa nasze mzgi w taki sposb, by potrafiy to robi
szybko i sprawnie. Czy dualizm i teleologi mog si do tego przyczyni? Ot
tak, a atwiej bdzie t hipotez zrozumie, jeli przywoamy pojcie
nastawienie intencjonalne" wprowadzone przez filozofa Daniela Dennetta.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dennett
sformuowa w jednej ze swoich ksiek bardzo przydatn trjelementow
klasyfikacj nastawie" (stonce), jakie przyjmujemy, prbujc zrozumie
(a co za tym idzie - przewidzie) zachowanie obiektw takich jak zwierzta,
maszyny... czy inni ludzie<a style='mso-endnote-id:edn170' href="#_edn170"
name="_ednref170" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[170]</span></span><![endif]></span></span></a>. To
nastawienie fizykalne, nastawienie konstrukcyjne i nastawienie intencjonalne. <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Nastawienie fizykalne </i>praktycznie zawsze
dziaa, bo wszystkie obiekty dziaaj zgodnie z prawami fizyki. Posugiwanie
si tym nastawieniem, by rozpracowa, co si dzieje, moe by jednak do
kopotliwe, zajmuje za duo czasu. Zanim wyliczymy wszystkie zalenoci i
interakcje rnych elementw jakiego zoonego obiektu, moe ju by za pno.
W przypadku obiektu, ktry rzeczywicie zosta zaprojektowany - czyli
skonstruowany - jak pralka czy uk, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>nastawienie
konstrukcyjne </i>stanowi bardzo ekonomiczny skrt. Moemy odgadn, jak obiekt
si zachowa, pomijajc ca fizyczn stron jego funkcjonowania i odwoujc si
bezporednio do projektu. Jak pisze Dennett:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Praktycznie kady potrafi przewidzie, kiedy zadzwoni
budzik; wystarczy w tym celu przez chwil go zbada. Nie trzeba wiedzie, czy
to zegar napdzany spryn, czy na baterie, czy moe napdzany energi
soneczn. Niewane, czy w rodku jest spryna i kamienie, czy krzemowe chipy
- wystarczy po prostu przyj, e zosta on skonstruowany tak, by dzwoni o
godzinie, na ktr zostanie nastawiony.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Obiekty ywe
nie zostay zaprojektowane ani skonstruowane, ale darwinowski dobr naturalny
niejako uprawomocnia przyjcie wobec nich nastawienia konstrukcyjnego. To
wygodny skrt, jeli, chcc zrozumie prac serca, przyjmiemy, e zostao ono
skonstruowane", by pompowa krew. Karl von Frisch rozpocz badania nad
widzeniem barw u pszcz (wczeniej powszechnie sdzono, e owady te s lepe
na kolory), poniewa uzna, e ywe kolory kwiatw zostay
zaprojektowane" po to, aby wabi do siebie pszczoy
(zaprojektowaem" w tym momencie wykorzystanie cudzysowu, eby
odstraszy skonnych do takich oszustw kreacjonistw przed zawaszczeniem tego
wielkiego austriackiego zoologa. Nie musz chyba dodawa, e von Frisch
doskonale sobie radzi z przeoeniem nastawienia intencjonalnego na prawidowe
darwinowskie terminy).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><i style='mso-bidi-font-style:
normal'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:
"Times New Roman"'>Nastawienie intencjonalne </span></i><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>to kolejny
skrt, tyle e przechodzimy w tym momencie o szczebel wyej. Obserwowany obiekt
nie tylko dziaa tak, jakby zosta zaprojektowany w okrelonym celu, ale
funkcjonuje jak <i style='mso-bidi-font-style:normal'>podmiot, </i>zdolny do
intencjonalnego dziaania (lub jakby taki podmiot w sobie zawiera). Kiedy
dostrzegasz tygrysa, lepiej nie powica zbyt wiele czasu przewidywaniom, jak
moe si zachowa. Nie zajmuj si moe jego struktur czsteczkow ani budow
ap, szczki i zbw. Ten kot ma zamiar ci zje i wykorzysta swoje apy,
szczki i zby na wszelkie moliwe sposoby, by zrealizowa ten zamiar.
Najszybciej mona poradzi sobie z przewidywaniem jego zachowa, zapominajc o
caej fizyce i fizjologii i przyjmujc <i style='mso-bidi-font-style:normal'>nastawienie
intencjonalne. </i>Zwracam jednak uwag, i, podobnie jak nastawienie
konstrukcyjne sprawdza si nawet w przypadku obiektw, ktre w rzeczywistoci
wcale nie zostay skonstruowane, tak samo nastawienie intencjonalne moe
dziaa i w przypadku obiektw, ktre nie kieruj si wiadomymi intencjami, i
wobec tych, ktrych dziaanie bez wtpienia jest przemylane.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Osobicie
uwaam, e nastawienie intencjonalne <i style='mso-bidi-font-style:normal'>moe
</i>mie warto adaptacyjn, jako mzgowy mechanizm, ktry przyspiesza
podejmowanie decyzji w sytuacjach niebezpiecznych (i w wanych relacjach
spoecznych). Nie jest jednak tak oczywiste, czy wrodzony dualizm jest
korelatem nastawienia intencjonalnego. Nie bd w tym miejscu duej rozwaa
tego problemu, wydaje mi si jednak, e mona przyj, i pewna wersja teorii
innych umysw, ktr da si uzna za dualistyczn, moe by elementem nastawienia
intencjonalnego, zwaszcza w sytuacjach spoecznych, a ju przede wszystkim
wwczas, gdy mamy do czynienia z <i style='mso-bidi-font-style:normal'>intencjonalnoci
wyszego stopnia.</i></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dennett mwi o
intencjonalnoci trzeciego stopnia (on jest przekonany, e ona wie, e on jej
pragnie), czwartego stopnia (ona ma wiadomo, e on jest przekonany, e ona
wie, e on jej pragnie), a nawet pitego stopnia (szaman odgad, e ona ma
wiadomo, e on jest przekonany, e ona wie, e on jej pragnie). Na uytek
literackiej fikcji moemy sobie nawet wymyla intencjonalnoci jeszcze
wyszego rzdu, jak uczyni to Michael Frayn w uroczej powieci <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>The Tin Men: </i>Obserwujc Nunopoulosa,
Rick nie mia najmniejszych wtpliwoci, e on jest niemal pewien, i Anna
gboko pogardza Fiddlingchildem, ktry nie potrafi rozpozna jej uczu, i wie
te, e Nina domyla si, e Anna wie, e ona spodziewa si tego, e Nunopoulos
wszystkiego si domyli [...]". To, i takie powieciowe wygibasy mog
nas bawi, to nie przypadek - by moe skrywa si w nich pewna wana wiedza o
tym, w jaki sposb dobr naturalny ksztatowa nasze mzgi, by mogy
funkcjonowa w realnym wiecie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nisze stopnie
nastawienia intencjonalnego, podobnie jak nastawienie konstrukcyjne, pozwalaj
oszczdzi czas, co w pewnych warunkach moe by kluczowe dla przetrwania. Nic
dziwnego zatem, e dobr naturalny uksztatowa nasze mzgi tak, by z tej
uytecznej drogi na skrty korzystay. Jestemy biologicznie zaprogramowani, by
przypisywa intencjonalno obiektom, ktrych zachowanie jest dla nas wane. Paul
Bloom przytacza nawet eksperymentalne wiadectwa dowodzce, e takie
postrzeganie wiata w kategoriach intencji bardzo silnie zaznacza si u dzieci.
Kiedy mae dzieci obserwuj (na ekranie komputera na przykad) jaki obiekt
cigajcy" inny obiekt, uznaj, e s wiadkami pocigu prowadzonego
przez wiadomego swych intencji aktora, co wida choby po tym, e s wyranie
zdziwione, kiedy gonicy" odstpuje od podania za celem.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nastawienie
konstrukcyjne i intencjonalne to poyteczne mechanizmy mzgowe, wane ze
wzgldu na to, e pozwalaj przyspieszy proces interpretowania zachowa
obiektw, z ktrymi stykamy si w realnym wiecie, od drapienikw po
potencjalnych partnerw seksualnych. Podobnie jednak jak inne mechanizmy
mzgowe, tak i te mog popenia bdy. Dzieci (i ludy prymitywne) przypisuj
intencjonalno pogodzie, falom i prdom, spadajcym kamieniom... Wszyscy mamy
skonno do mylenia w ten sam sposb o maszynach (zwaszcza, kiedy robi nam
na zo"). Zapewne wielu z nas z rozbawieniem do dzi wspomina, jak
samochd Basila Fawlty'ego popsu si dokadnie tego wieczora, gdy mia by
organizowany Wieczorek Smakosza. Basil najpierw uczciwie ostrzeg samochd, a
potem jeszcze policzy do trzech, nim wysiad, odama ga z drzewa i
niemiosiernie pojazd swj wychosta. Doskonale go rozumielimy, cho chyba
jeszcze czciej mamy ochot sprawi takie lanie komputerowi. Justin Barrett
zaproponowa nawet specjalne okrelenie dla tego mechanizmu poznawczego -
nadaktywny narzd wykrywajcy podmiotowo (NNWP; w oryginale HADD od
Hyperactive Agent Detection Device). Zdecydowanie wykazujemy nadmiern
aktywno, by odnale wiadomie - ze z lub dobr wol - dziaajcy podmiot
tam, gdzie naprawd daj o sobie zna tylko siy natury. Nieraz zdarzyo mi si
odczuwa gbok, autentyczn uraz do obiektw nieoywionych, na przykad do
acucha rowerowego. A jak wzruszajco brzmi opublikowana niedawno informacja
agencyjna o nieszczniku zwiedzajcym Muzeum Fitzwilliama w Cambridge, ktry w
pewnym momencie potkn si o wasne le zawizane sznurowado i spad ze
schodw wprost na trzy bezcenne porcelanowe wazy z okresu dynastii Qing:
Wyldowa dokadnie na nich i wazy rozpady si na milion kawakw. Gdy
obsuga znalaza si na miejscu, nadal siedzia jak skamieniay. Przez chwil
wszyscy zamarli w szoku, w absolutnej ciszy. Po czym sprawca caego zamieszania
wskaza na swoje sznurowado: To ono! To jego wina"<a style='mso-endnote-id:
edn171' href="#_edn171" name="_ednref171" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[171]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Za hipotez, e
religia jest produktem ubocznym, opowiadaj si te midzy innymi Hinde, Shermer,
Boyer, Atran, Bloom, Dennett i Teleman. Bardzo interesujca jest koncepcja
Dennetta, ktry twierdzi, e irracjonalizm religii jest efektem ubocznym
pewnego szczeglnego, wbudowanego w mzg irracjonalnego mechanizmu (w sposb
oczywisty zwizanego z genetyczn korzyci), a mianowicie ludzkiej skonnoci
do zakochiwania si. W ksice antropolog Helen Fisher <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Why we love </i>[Dlaczego si zakochujemy] znale moemy doprawdy
wspaniae wyjanienie, dlaczego romantyczn mio z ewolucyjnego punktu
widzenia uzna mona za mechanizm w pewnym sensie podobny optaniu - tak bardzo
jest on, by tak rzec, nadmiarowy w stosunku do faktycznych potrzeb. Jak Fisher
to uzasadnia? Ot zacznijmy od tego, e, gdy patrzymy na rzecz z boku, jest
najzupeniej nieprawdopodobne, by rzeczywicie jaka jedna, konkretna kobieta
spord tych, ktre on" zna, bya tysic razy bardziej warta jego
mioci, tak za bez wtpienia on o niej myli, gdy si zakocha. Bardziej
racjonaln skonnoci od takiego fanatycznie monogamicznego uczucia byaby
poliamoria" (poliamori" nazywa Fisher przekonanie, e mona
jednoczenie kocha kilku przedstawicieli pci przeciwnej, tak samo jak moemy
przepada na rwni za kilkoma gatunkami wina, mie kilku ulubionych
kompozytorw, pisarzy czy dyscyplin sportowych). Ludzie bez kopotu akceptuj
fakt, e kto kocha wszystkie swoje dzieci, oboje rodzicw, rodzestwo,
nauczycieli, przyjaci, albo e ma kilka ulubionych zwierzt domowych. Czy w
tym kontekcie owa pena wyczno, jakiej oczekujemy od mioci maeskiej,
nie jest czym dziwnym? Ale nie ulega wtpliwoci, e tak wanie si dzieje,
e stanowi ona dla nas przynajmniej pewien idea - musi zatem istnie jaka
przyczyna tego stanu.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Helen Fisher (a
take wielu innych badaczy) wykazaa, e stan zakochania objawia si
specyficznymi zmianami w mzgu, w tym obecnoci pewnych substancji chemicznych
silnie wpywajcych na funkcjonowanie ukadu nerwowego (naturalnych narkotykw,
jak je mona okreli), substancje te w podobnej konfiguracji nie towarzysz adnemu
innemu stanowi psychicznemu. Psychologowie ewolucyjni zgadzaj si z Fisher, e
owo z pozoru zupenie irracjonalne<i style='mso-bidi-font-style:normal'> coup</i>
<i style='mso-bidi-font-style:normal'>de foudre </i>moe by po prostu
ewolucyjnym mechanizmem, ktry zapewnia, e zwizek rodzicw trwa bdzie
wystarczajco dugo, aby mona byo odchowa wsplnego potomka. Z
darwinowskiego punktu widzenia sam wybr odpowiedniego partnera ma oczywicie
olbrzymie znaczenie, ale gdy ju wybr ten zosta dokonany (nawet nie
najlepszy) i poczte zostao dziecko, wagi nabieraj czynniki zupenie innej
natury. Od tej chwili istotne jest, by partnerzy pozostali razem, na dobre i na
ze, przynajmniej tak dugo, pki dziecko nie osignie samodzielnoci.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Czy zatem
irracjonalno religii moe by efektem ubocznym pewnych irracjonalnych
mechanizmw odpowiadajcych za skonno do zakochiwania si, ktre za spraw
doboru naturalnego zostay wbudowane w nasze mzgi? Trudno przecie zaprzeczy,
e wiara religijna i romantyczna mio maj ze sob co wsplnego (oba te
stany psychiczne pod pewnymi wzgldami nie rni si bardzo od pozostawania
pod wpywem silnej substancji odurzajcej <a style='mso-endnote-id:edn172'
href="#_edn172" name="_ednref172" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[172]</span></span><![endif]></span></span></a>).
Neuropsychiatra John Smythies ostrzega, co prawda, e obraz mzgu i jego
aktywnoci przy tych dwch maniach" <i style='mso-bidi-font-style:normal'>znaczc
</i>si rni, wskazuje jednak te na pewne podobiestwa:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Wiara religijna ma bardzo wiele rnych oblicz, a jedno z
nich ukazuje nam stan gbokiej mioci w stosunku do nadprzyrodzonego bytu,
czyli w pewnych wypadkach do osoby Boga, czemu towarzyszy adoracja i kult
okazywany jego obrazom. O yciu ludzkim w znacznym stopniu decyduj samolubne
geny z jednej strony, a procesy psychologicznego wzmocnienia z drugiej. Religia
dostarcza bardzo wielu pozytywnych wzmocnie - ciepo i komfort, jaki daje
poczucie mioci i bezpieczestwa w penym zagroe wiecie, nielkanie si
mierci, gwarancja wsparcia z gry", jak daje modlitwa itd. Podobnie
rzecz si ma w przypadku zakochania si w realnej osobie (zwykle pci
przeciwnej). Mamy wwczas do czynienia z identyczn gbok koncentracj na
innym i z podobnymi, pozytywnymi wzmocnieniami. Rwnie i w tym wypadku te
uczucia mog by wzmacniane przez przedmioty symbolizujce t drug osob -
listy, zdjcia, a w czasach wiktoriaskich nawet lok ukochanej. Stan zakochania
ma te wiele czysto fizjologicznych komponentw, jak choby te rne cikie
westchnienia"<a style='mso-endnote-id:edn173' href="#_edn173"
name="_ednref173" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[173]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Po raz pierwszy
wiar i mio porwnaem jeszcze w roku 1993, kiedy to napisaem, e objawy,
ktre obserwujemy u osb zaraonych religi, uderzajco chwilami przypominaj
to, co zwykle kojarzy nam si raczej z namitnoci midzy dwojgiem ludzi.
Jeden i drugi stan w mzgu bazuje ewidentnie na jakich bardzo potnych siach
i nic dziwnego, e w toku naszej historii wyewoluoway wirusy zdolne do
wykorzystania tej ludzkiej waciwoci" (artyku, z ktrego cytat ten pochodzi,
nosi tytu <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Viruses of the Mind; </i>wirusy"
to byo metaforyczne okrelenie religii). Ewidentnie orgazmiczne wizje witej
Teresy z Avila to przykad zbyt chyba znany, bym musia go w tym miejscu
cytowa. wiadectwo filozofa Anthonny'ego Kenny'ego, acz moe mniej otwarcie
zmysowe, rwnie poruszjco ukazuje przyjemnoci, jakie mog oczekiwa tych,
ktrzy zdoali uwierzy w misterium transsubstancji. Kenny, opisujc pocztki
swojej posugi kapaskiej (w Kociele rzymskokatolickim), wspomina o wielkim przeyciu,
jakim byo dla niego nakadanie rk podczas mszy, pniej Pisze te o:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>prawdziwej egzaltacji, jak odczuwaem podczas pierwszych
miesicy kapastwa, gdy wreszcie dane mi byo odprawia msze. Wczeniej zawsze
wylegiwaem si w ku do ostatniej chwili. Teraz zrywaem si rankiem, w
peni obudzony i peen ekscytacji na myl o tym poruszajcym akcie, ktry na
mocy danego mi przywileju sam wkrtce bd mg odprawi [...] Dotykaem ciaa
Chrystusa, blisko kapana z Jezusem fascynowaa mnie. Po przeistoczeniu
wpatrywaem si w hosti wzrokiem, jakim kochanek patrzy w oczy ukochanej [...]
Te pierwsze tygodnie mojego kapastwa na zawsze pozostay mi w pamici jako
okres absolutnego spenienia i szczciaszczcia niestety zbyt kruchego, by
mogo przetrwa. To byo co jak namitny romans, ktry jednak wkrtce okazuje
si tylko wstpem do niedobranego maestwa.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nasz
irracjonalny z jednaj strony, ale bardzo przydatny z innych wzgldw obyczaj
zakochiwania si w jednym, konkretnym przedstawicielu pci przeciwnej moe
zatem by odpowiednikiem mechanizmu kierowania si wiatem u ciem. Bdne jego
zastosowanie (ktre dla my koczy si mierci w pomieniu wiecy) prowadzi do
zakochania si w Jahwe (albo w Dziewicy Maryi, w hostii lub w Allahu) i do popeniania
rozmaitych irracjonalnych czynw, do ktrych mio taka prowadzi.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Interesujcy
pomys przedstawi biolog Lewis Wolpert w ksice <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Six Impossible Things Before Breakfast </i>[Sze niemoliwych rzeczy<i
style='mso-bidi-font-style:normal'> </i>przed niadaniem]. Wolpert opisuje tam
zjawiska, ktrych odpowiednim uoglnieniem mogaby by koncepcja
konstruktywnej irracjonalnoci". Jak twierdzi, silne, nawet irracjonalne
przekonania stanowi skuteczn ochron przed kaprynoci ludzkiego umysu.
Gdyby przekonania - pisze - ktre mog ratowa ycie, nie byy silnie
ugruntowane, byoby to niekorzystne, zwaszcza we wczesnych stadiach ewolucji
naszego gatunku. Eksperymentowanie podczas polowania czy przy wytwarzaniu
narzdzi mogoby na przykad w pewnych okolicznociach przynie znacznie
wicej szkd ni poytku". Spostrzeenia Wolperta pozwalaj sformuowa
do prosty wniosek- w okrelonych warunkach pozostawanie przy nawet
irracjonalnych przekonaniach moe by bezpieczniejsze ni wahanie (i to nawet,
gdy nowe dowody albo wnioskowanie wska na sensowno zmiany). Zakochanie
si" to oczywicie sytuacja szczeglna, na tym przykadzie wida jednak, w
jaki sposb Wolpertowski irracjonalny upr" moe sta si kolejn
psychologiczn predyspozycj pozwalajc wyjani irracjonalno zachowa religijnych.
Znw wracamy do koncepcji produktu ubocznego.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Robert Trivers
z kolei (w ksice <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Social Evolution) </i>rozwija
ewolucyjn teori samooszukiwania, ktr po raz pierwszy sformuowa ju w roku
1976. Samooszukiwanie si to dla Triversa:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>skrywanie prawdy przed wasnym umysem po to, by lepiej
ukry j przed innymi. W naszym gatunku doskonale nauczylimy si rozpoznawa,
e unikanie wzroku, spocone donie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>czy
amicy </i>si gos to potencjalne sygnay stresu zwizanego ze wiadom prb
oszukania rozmwcy. Stajc si niewiadomym oszustwa, nie okazujemy takich
sygnaw. Mona wwczas okamywa innych, nie okazujc zdenerwowania.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Podobny pomys
rozwija antropolog Lionel Tiger w <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Optimism:
The Biology of Hope. </i>U Triversa natomiast zwizek jego koncepcji z
mechanizmem konstruktywnej irracjonalnoci", o ktrym dopiero co
mwilimy, jest wyranie widoczny take w kolejnych partiach ksiki, gdy pisze
o obronie percepcyjnej":</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Ludzie przejawiaj bardzo wyran skonno, by widzie to,
co chc widzie. Moemy wrcz mwi o trudnociach w percepcji obiektw
budzcych ze skojarzenia i silnej skonnoci do spostrzegania zdarze czy
obiektw o pozytywnej konotacji. W badaniach eksperymentalnych udao si
wykaza na przykad, e sowa wywoujce niepokj (czy to na skutek manipulacji
eksperymentalnej, czy te wczeniejszych dowiadcze osoby badanej) s
rozpoznawane wolniej i pniej.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jakie to moe
mie znaczenie dla zjawisk tak powszechnych jak mylenie yczeniowe - albo
religia - nie musz chyba tumaczy.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oglnie teoria,
e religia jest przypadkowym produktem ubocznym, efektem bdnego zastosowania
mechanizmw z innych wzgldw korzystnych, jest mi bardzo bliska. Jej
szczegowy ksztat pozostaje oczywicie przedmiotem dyskusji, podobnie jak
konkretne mechanizmy ktre mogyby w tym wypadku dziaa. Z czysto
ilustracyjnych powodw skupi si dalej na mojej wasnej koncepcji dziecicej
naiwnoci" i potraktuje j jako reprezentatywnego przedstawiciela caej
klasy modeli produktu ubocznego". Teoria ta, ktra opiera si na zaoeniu,
e z rnych powodw dziecicy mzg jest bardzo podatny na umysowe
wirusy", przez wielu czytelnikw moe jednak zosta uznana za wyjanienie
dalece niekompletne. Moe i dziecicy umys jest podatny na zakaenie, ale niby
dlaczego wanie tym wirusem, a nie jakim innym! Czyby niektre wirusy byy
szczeglnie zjadliwe? I dlaczego taka infekcja objawia by si miaa religi, a
nie... No wanie, czym?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wszystkich
wtpicych chciabym niej przekona midzy innymi i do tego, e tak naprawd
nie ma wielkiego znaczenia, jaki to konkretny nonsens zainfekuje dziecicy
mzg. Waniejsze jest to, e zaraone dziecko staje si dorosym i przekazuje
w nonsens, czymkolwiek by by, kolejnym pokoleniom.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Badania
antropologw - choby to, co opisywa Frazer w <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Zotej gazi </i>- uwiadomiy nam, jak olbrzymia jest rnorodno
irracjonalnych ludzkich wierze. Gdy ju ktre z nich zakorzeni si w
okrelonej kulturze, trwa, ewoluuje i dzieli si na sposb bardzo
przypominajcy biologiczn ewolucj. Frazer wskazuje te na pewne oglne,
ponadkulturowe prawidowoci, jak choby magi homeopatyczn" -
zaoenie, i zaklcia czy uroki poyczaj" sobie pewien symboliczny
aspekt obiektw z realnego wiata, na ktre maj oddziaywa. (Przykadem
takiego przekonania - o tragicznych konsekwencjach - jest wiara, e rg
nosoroca dziaa jak afrodyzjak. rdem tego idiotycznego przesdu byo
zapewne to, e rg skojarzy si komu z penisem w stanie erekcji.)
Powszechno owej;<span style='mso-spacerun:yes'> </span>magii homeopatycznej"
wskazuje jednak, i nie jest wycznie kwesti przypadku, jaki nonsens
zainfekuje atwowierny i podatny mzg. Bardzo kuszce, by nasz biologiczn
analogi pocigna nieco dalej - czy w tym wypadku nie moe przypadkiem dziaa
jaki proces podobny do doboru naturalnego? Czy pewne idee nie rozprzestrzeniaj
si atwiej ni inne, gdy odwouj si do wrodzonych potrzeb lub wartoci albo
s zgodne z naturalnymi psychicznymi predyspozycjami? Czy wreszcie moemy
zastosowa takie rozumowanie do analizy wspczesnych religii, na tej samej
zasadzie, na jakiej waciwoci yjcych dzi organizmw tumaczymy, odwoujc
si do doboru naturalnego? (Musz tylko podkreli, e okrelenie
wartoci" uyte w tym kontekcie odnosi si jedynie do przetrwania i
rozprzestrzeniania si; nie ma w nim nic wartociujcego w pozytywnym znaczeniu
tego sowa, nic z czego jako ludzko moglibymy by dumni.)</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nawet w <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>stricte </i>ewolucyjnym modelu nie zawsze
musimy mie do czynienia z doborem naturalnym. Niektre geny rozprzestrzeniaj
si w populacji nie dlatego, e s lepsze od innych, ale po prostu miay wicej
szczcia. Nazywamy ten proces dryftem genetycznym" i w biologii wci
trwa dyskusja, na ile jest to zjawisko znaczce w porwnaniu z doborem
naturalnym. W kadym razie sama koncepcja jest dzi powszechnie akceptowana jako
element tak zwanej neutralnej teorii w genetyce molekularnej. Zaoenie jest
do proste -jeeli jaki gen zmutowa do innej wersji, lecz nie ma to wpywu
na jego funkcje w organizmie, dobr naturalny nie ma powodw, by faworyzowa
jedn jego wersj kosztem drugiej, pozostaje neutralny. Niemniej jednak, na
skutek dziaania prawidowoci zwanej w statystyce bdem losowym, w kolejnych
pokoleniach nowy gen moe rozprzestrzenia si tak intensywnie, e wyprze
swojego poprzednika z puli genetycznejNa poziomie molekularnym dochodzi w tej
sytuacji do rzeczywistej ewolucyjnej zmiany (cho moe by ona nieobserwowalna
na poziomie poszczeglnych osobnikw) i przy tym jest to proces, ktry nie ma
adnego zwizku<span style='mso-spacerun:yes'> </span>z jakkolwiek
ewolucyjn przewag, ktr w nowy gen miaby zapewnia.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Idea, e
ewolucja wierze religijnych moe by ujmowana jako kulturowy odpowiednik
dryftu genetycznego, jest bardzo przekonujca. Rwnie jzyki ewoluuj na
sposb quasi-biologiczny, przy czym zmiany, jakie przechodz, s zdecydowanie
nieukierunkowane - w ich wypadku analogia z dryftem genetycznym te si
narzuca: proces powolnych, kumulujcych si przez stulecia zmian, ktre w
pewnym momencie doprowadzaj do tego, e poszczeglne odgazienia staj si
wzajemnie dla siebie niezrozumiae. Mona, co prawda, spotka si z opini, e
ewolucj jzykw rzdzi jaki lingwistyczny odpowiednik doboru naturalnego, ale
argumenty za t tez nie brzmi zbyt przekonujco. Prbowano wyjania tak na
przykad tzw. Great Vowel Shift <a style='mso-endnote-id:edn174' href="#_edn174"
name="_ednref174" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[174]</span></span><![endif]></span></span></a>, czyli
proces gbokich zmian w wymowie, jaki nastpi w Anglii midzy pitnastym a
osiemnastym stuleciem. Takie szczegowe hipotezy zwykle jednak nie s
konieczne do wyjanienia wikszoci obserwowanych przez nas zmian w jzykach -
raczej bardziej prawdopodobna wydaje si ewolucja poprzez mechanizm stanowicy
kulturowy odpowiednik losowego dryftu genetycznego. W rnych czciach Europy
acina zmienia si w hiszpaski, portugalski, woski, francuski, rumuski i
rne dialekty tych jzykw, a trudno chyba byoby wskaza, e te procesy
lingwistyczne wizay si z jakimikolwiek lokalnymi przewagami konkretnych
jzykw czy korzyciami adaptacyjnymi".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Osobicie gotw
bybym przyj, e rwnie wierzenia religijne (nie tylko jzyki) ewoluoway w
duej mierze losowo od czysto arbitralnych pocztkw a do tej zadziwiajcej (a
czasem i zatrwaajcej) rnorodnoci, ktr obserwujemy dzisiaj. Przez cay
ten czas, co wydaje si bardzo prawdopodobne, religie funkcjonoway te pod
naciskiem jakiej szczeglnej formy doboru naturalnego, ktry ' bazowa na
fundamentalnej jednorodnoci ludzkiej psychiki. Wida to chociaby z tego, jak
wiele wsplnych cech maj wierzenia - wikszo z nich uczy na przykad
(obiektywnie trudnej do przyjcia, ale bardzo silnie przemawiajcej do uczu)
doktryny, e osobowo kadego z nas moe przetrwa nasz mier. Koncepcja
niemiertelnoci staa si tak powszechna, bo doskonale wspgra ze skonnoci
do mylenia yczeniowego, a mylenie yczeniowe jest powan si, gdy
uniwersalnym w zasadzie skadnikiem naszej konstrukcji psychicznej jest
skonno do patrzenia na wiat przez rowe okulary.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie ulega
wtpliwoci, e wiele waciwoci systemw religijnych jest dobrze
dostosowanych, by umoliwia im przetrwanie, a co za tym idzie zdobycie staego
miejsca w tyglu ludzkich kultur. Pojawia si oczywicie pytanie, czy to
dostosowanie" religii jest konsekwencj doboru naturalnego, czy
inteligentnego projektu". Prawidowe s, jak sdz, obie odpowiedzi.
Jeeli mwimy o projekcie, to nie sposb zaprzeczy, e przywdcy religijni
zawsze doskonale radzili sobie werbalizowaniem rnych wskaza, majcych pomc
wierze przetrwa. Marcin Luter na przykad by w peni wiadom, e najwikszym
zagroeniem dla wiary jest rozum i czsto przed nim ostrzega: Rozum jest najgorszym
wrogiem twojej wiary; w sprawach duchowych nigdy nie przychodzi z pomoc,
zwykle jeno zwalcza Sowo Boe i kae wtpi we wszystko, czym emanuje
Bg"<a style='mso-endnote-id:edn175' href="#_edn175" name="_ednref175"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[175]</span></span><![endif]></span></span></a>;
albo: Kady, kto chce by chrzecijaninem, powinien wyupi oczy wasnemu
rozumowi". Jeszcze? - Rozum winien by zniszczony u wszystkich
chrzecijan". Jak wida, Luter nie miaby najmniejszych problemw z
inteligentnym zaprojektowaniem waciwoci religii, przydatnych dla jej
Przetrwania, a skdind zupenie niemajcych zwizku z inteligencj. Nie oznacza
to jednak, by on - czy ktokolwiek inny - rzeczywicie wiar
zaprojektowa". Rwnie dobrze religia moga wyewoluowa poprzez
(niebiologiczny) dobr naturalny, w ktrym Luter nie gra roli projektanta, a
jedynie bystrego obserwatora.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nawet jeli
darwinowski proces selekcji genw mg faworyzowa wrd ludzi psychologiczn
predyspozycj do tworzenia systemw religijnych (jako produkt uboczny innych
wanych adaptacyjnie mechanizmw), to nieprawdopodobne, by odpowiada rwnie
za szczegowe dogmaty rnych wiar. Jak ju sugerowaem, jeli chcemy o tych
wanie detalach dyskutowa za pomoc narzdzi ewolucyjnych, musimy szuka nie
genw, a ich kulturowych odpowiednikw. Czy religie mog by zbudowane z czego
takiego jak memy?</span></p>
<h2><a name="_Toc185723654"></a><a name="_Toc184498975"></a><a
name="_Toc184498501"><span style='mso-bookmark:_Toc184498975'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723654'>Stpaj ostronie, bowiem stpasz po moich
memach</span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal align=right style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;
margin-bottom:6.0pt;margin-left:0cm;text-align:right;text-indent:22.7pt;
background:white'><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span style='font-size:
8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";color:#993300'>Prawda
w kwestiach religijnych to po prostu pogld, ktry przetrwa.</span></i><span
style='color:#993300'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal align=right style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;
margin-bottom:6.0pt;margin-left:0cm;text-align:right;text-indent:22.7pt;
background:white'><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman";color:#993300'>Oscar Wilde</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zaczn od
przypomnienia, e darwinowska ewolucja nie znosi marnotrawstwa, a zatem kada
cecha powszechnie wystpujca w jakimkolwiek gatunku - jak choby religia -
musi przynosi jakie korzyci, w przeciwnym razie bowiem by nie przetrwaa.
Tyle e, o czym ju wspominaem, korzyci te wcale nie musz si wiza z
sukcesem reprodukcyjnym osobnika bdcego nosicielem danej cechy. Jak
widzielimy, poytki dla genw wirusa popularnego przezibienia wystarczajco
dobrze tumacz powszechno wystpowania tej nieprzyjemnej przypadoci w
naszym gatunku <a style='mso-endnote-id:edn176' href="#_edn176"
name="_ednref176" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[176]</span></span><![endif]></span></span></a>. W
zasadzie nie musz nawet istnie adne geny, ktre odnosiyby poytek -
wystarcz jakiekolwiek <i style='mso-bidi-font-style:normal'>replikatory. </i>Geny
to jedynie najoczywistszy przykad replikatorw, ale do tej samej kategorii
nale wirusy komputerowe albo memy: jednostki kulturowego dziedziczenia i
gwny bohater tego podrozdziau. Jeli jednak chcemy zrozumie, jak dziaaj
memy, najpierw musimy nieco dokadniej przyjrze si mechanizmom doboru
naturalnego.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Najoglniej
rzecz ujmujc, dobr naturalny dziaa, dokonujc selekcji midzy dostpnymi
replikatorami, replikator za to dowolna porcja zakodowanej informacji, ktra
potrafi wytwarza dokadne kopie samej siebie, a czasem te kopie niedokadne,
czyli mutacje". To wanie sedno darwinizmu. Warianty replikatora, ktre
skuteczniej si kopiuj, zaczynaj liczebnie przewaa nad tymi, ktre z
kopiowaniem radz sobie gorzej. Archetypicznym, by tak rzec, replikatorem, jest
gen, czyli odcinek DNA, ktry - przez niezliczon liczb pokole - ulega
duplikacji z niemal idealn dokadnoci. Centralnym problemem teorii memw
jest pytanie, czy mona je uzna za jednostki kulturowego naladownictwa, ktre
zachowuj si jak replikatory, jak geny po prostu. Nie twierdz, e memy s <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>dokadnym </i>analogiem genw - mwi
jedynie, e im bardziej s one do genw podobne, tym lepiej memetyka sprawdza
si jako teoria. W tym za podrozdziale pragn wanie rozway, czy teori
memw mona zastosowa w przypadku religii.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W wiecie genw
sporadyczne bdy w replikacji (mutacje) wi si z tym, e w puli genowej
wystpuj alternatywne warianty pewnych genw (allele), ktre, mona
Powiedzie, konkuruj ze sob. O co konkuruj? O konkretne miejsce na
chromosomie, czy te, dokadniej, o okrelony <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>locus. </i>A w jaki sposb? Nie, to nie jest bezporedni pojedynek
dwch czsteczek, to walka toczona za Porednictwem cech fenotypowych, takich
jak dugo ng czy umaszczenie futra, czyli ucielenienia" odpowiednich
genw w anatomii, fizjologii, biochemii i behawirze nosiciela. Los genu zwykle
jest cile zwizany z losem organizmw, w ktrych kolejno zamieszkuje. To w
jakim stopniu konkretny gen wpywa na ksztat zamieszkiwanych" cia, decyduje
te o jego szansach na przetrwanie w puli genowej. To zalety fenotypowych
porednikw decyduj, czy w kolejnych generacjach okrelony gen bdzie
reprezentowany w puli genowej mniej lub bardziej licznie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Czy to samo
mona powiedzie o memach? Rnica midzy genami a memami polega midzy innymi
na tym, i w przypadku tych drugich trudno byoby wskaza proste odpowiedniki
chromosomw, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>loci </i>czy rekombinacji
wskutek rozmnaania pciowego. Pula memowa jest znacznie sabiej zorganizowana
i ustrukturalizowana ni pula genowa. Niemniej jednak mona mwi (i nie jest
to wcale gupie podejcie) o puli memowej, w ktrej czsto wystpowania
poszczeglnych memw moe si zmienia w wyniku interakcji (konkurencji) midzy
memami. Takie podejcie bywa kwestionowane, zwykle dlatego, e memy to jednak
nie to samo co geny. Fizyczna charakterystyka genw jest ju znana (to po
prostu sekwencje DNA), memw natomiast nie, a rni memetycy proponuj coraz to
nowe fizyczne media, ktre miayby by ich nonikiem. Pyta jest zreszt o
wiele wicej. Czy memy istniej tylko w naszych mzgach? A czy papierowa albo
elektroniczna kopia (na przykad jakiego limeryku) moe ju by nazwana memem?
I dalej - replikacja genw zachodzi z bardzo du precyzj, podczas gdy memy
(jeli w tym wypadku w ogle mona mwi o replikacji) powielaj si bez
wtpienia znacznie mniej dokadnie. Te problemy s jednak wyolbrzymiane.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zarzutem
przywoywanym najczciej jest stwierdzenie, i memy podlegaj kopiowaniu z
dokadnoci o wiele za ma, by mogy peni funkcje darwinowskich
replikatorw. To miaoby podwysza wspczynnik zmian mutacyjnych" w
kadej generacji tak, e dochodzi do samoistnych mutacji <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>memw, </i>zanim jeszcze mechanizm darwinowskiego doboru moe wpyn
na ich udzia w oglnej puliMoim zdaniem jest to problem pozorny. Pomylmy na
przykad o mistrzu stolarskim albo prehistorycznym krzemieniarzu, ktry zdradza
sekrety swego rzemiosa modemu uczniowi. Nawet jeli ucze bdzie stara si
wiernie odtwarza kady ruch rki mistrza, i tak bdziemy mogli oczekiwa, e
mem zmutuje w kolejnych generacjach (czyli przekazach mistrz - ucze) nawet nie
do poznania. Oczywicie w rzeczywistoci aden ucze tak nie postpuje, byoby
to bowiem po prostu gupie, kady z nich raczej stara si ustali, jaki ostateczny
rezultat mistrz chce osign, a potem naladuje ten rezultat, a nie kolejne
ruchy rki: Wbijaj gwodzie, a ostrze bdzie dobrze umocowane, uderzajc
motem tyle razy, ile trzeba" (co niekoniecznie oznacza t sam liczb
uderze) - to wanie takie reguy mog niezmutowane przechodzi z pokolenia
na pokolenie", cho w detalach rni ludzie w rnych miejscach bd
odmiennie t sam czynno wykonywa. ciegi w robtkach dziewiarskich, sploty
lin i wizanie sieci, sposb skadania origami, rne poyteczne triki w
garncarstwie czy ciesielstwie - wszystko to da si zredukowa do pewnej
ograniczonej liczby konkretnych czynnoci i takie techniki rzeczywicie mog
by przekazywane w niezmienionej formie przez praktycznie nieokrelon liczb
kolejnych naladowczych generacji. Szczegy mog si zmienia zalenie od
poszczeglnych jednostek, ale istota pozostaje niezmutowana", a to
wszystko, czego trzeba, by analogi midzy genami a memami mona byo uzna za
uprawnion.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>We wstpie do
ksiki Susan Blackmore <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Maszyna niemowa </i>posuyem
si przykadem modelu chiskiej donki tworzonego technik origami. By to
bardzo zoony przepis obejmujcy trzydzieci dwa zoenia (lub analogiczne
operacje). Efekt kocowy (czyli donka) jest bardzo interesujcy, podobnie jak
co najmniej trzy stadia Porednie w jego embriologii" - katamaran",
pudeko z dwiema pokrywkami" i rama obrazka". Caa procedura
budowania" donki rzeczywicie w sposb nieodparty kojarzya mi si z
morfologicznymi przeksztaceniami, ja_ kie przechodzi embrion w kolejnych
stadiach rozwoju od blastuli poprzez gastrul do neuruli. Nauczyem si robi
takie chiskie donki. kiedy byem maym chopcem, od ojca, on sam za naby t
umiejtno rwnie jako dziecko, w szkolnym internacie. Moda na skadanie
donek zainicjowana przez jedn z wychowawczy, wybucha w szkole nagle i
rwnie gwatownie mina, niczym epidemia odry. Dwadziecia sze lat pniej
(wychowawczyni mojego ojca dawno ju wtedy nie ya) znalazem si w tej samej
szkole i na nowo wprowadziem to samo szalestwo - uczniowie szybko podchwycili
mod, ale szybko, jak to bywa z epidemiami, wszystko si skoczyo. Jednak
fakt, e taka wyuczalna umiejtno moe rozprzestrzenia si na ksztat
epidemii, jest wanym wiadectwem dokadnoci memetycznego przekazu - mona by
absolutnie pewnym, e donki skadane za czasw mojego ojca w latach
dwudziestych nie rniy si znaczco od tych, ktre namitnie skadaem z
kolegami w latach pidziesitych.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Takie procesy
mona by zreszt bada bardziej systematycznie, na przykad poprzez nastpujcy
eksperyment, oparty na znanej dziecicej grze (w Anglii nazywanej Chinese
Whispers", czyli chiskie szepty", w Stanach telefon" <a
style='mso-endnote-id:edn177' href="#_edn177" name="_ednref177" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[177]</span></span><![endif]></span></span></a>).
Procedura jest nieskomplikowana. Dobieramy dwiecie osb (z ktrych adna nigdy
nie skadaa papierowej donki) i dzielimy t grup na dwadziecia
dziesicioosobowych zespow. Wszystkie zespoy wybieraj sobie liderw, my za
uczymy tych liderw - poprzez naoczn demonstracj -jak skada donk.
Nastpnie prosimy, by kady z nich przekaza t nowo nabyt umiejtno jednej
osobie ze swojej grupy (to bdzie drugie pokolenie"), ta kolejnej i tak
a do chwili, gdy dziewity czonek kadej grupy pokae dziesitemu, jak
skada donk. Na koniec zbierajmy wszystkie wytwory" i opisujemy je,
kademu przyporzdkowujc numer grupy i numer generacji". Nie
przeprowadziem na razie takiego eksperymentu (cho chciabym), ale mam silne
przeczucie, e bybym w stanie przewidzie rezultaty. Ot uwaam, e nie we
wszystkich grupach uda si przekaza umiejtno skadania donki w stanie
nienaruszonym" wszystkim kolejnym czonkom, cho w wikszoci - tak. W
niektrych zespoach jednak pojawi si bdy, moe na skutek tego, e jeden z
czonkw stanowicy kolejne ogniwo w przekazie zapomnia o ktrym wanym
kroku; adnemu z kolejnych czonkw tej grupy zoenie donki nie moe si ju
oczywicie powie. Moe na przykad zesp W dojdzie do etapu
katamaranu" i na tym skoczy, a smy w kolejnoci czonek grupy XIII
stworzy mutanta" (co pomidzy pudekiem z dwiema pokrywkami" i
ram obrazka"), a dziewita i dziesita osoba z jego grupy skopiuj t
zmutowan wersj... Mam te pewne przewidywania co do wynikw uzyskanych w
grupach, ktre zdoay skutecznie przekaza umiejtno wszystkim kolejnym
czonkom. Ot, jeli uszeregujemy otrzymane origami wedug kolejnych
pokole", nie zaobserwujemy, by wraz z numerem generacji spadaa jako
wykonania. Gdybymy natomiast przeprowadzili eksperyment identyczny, tyle e
przekazywan umiejtnoci nie byoby origami, a uczestnikw prosilibymy o
szkicowanie kolejnych kopii rysunku donki, wwczas wzorzec, ktry
przetrwaby" od pierwszej do dziesitej generacji, bez wtpienia byby
znacznie mniej dokadn kopi oryginau. W tej rysunkowej wersji eksperymentu
wszystkie rysunki z dziesitego pokolenia byyby w jakim stopniu podobne do
szkicw pierwszego pokolenia i w kadej grupie moglibymy obserwowa stopniowe
pogorszenie wiernoci odtworzenia w kolejnych generacjach. W eksperymencie z
origami bdy miay by charakter zero-jedynkowy; zdigitalizowany - albo bd w
przekazie by nie wystpi i, przecitnie rzecz biorc, produkt dziesitej
generacji nie byby ani gorszy, ani lepszy ni pierwsze pokolenie, albo w
ktrym momencie pojawiaa si mutacja" i od tej chwili wysiki
wszystkich kolejnych uczestnikw acucha byyby skazane na porak, zwykle
polegajc na reprodukcji tego wanie bdnego odtworzenia oryginau.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jaka jest
podstawowa rnica midzy tymi dwiema umiejtnociami? Tworzenie origami to procedura,
ktr da si rozoy na seri kolejnych dziaa, z ktrych adne samo w sobie
nie jest trudne, zwykle to po prostu krok polegajcy na realizacji polecenia:
Z wzdu linii rodkowej". Komu oczywicie moe si to nie najlepiej
uda, ale nastpny w linii przekazu" czonek danego zespou bez problemw
domyli si, co w kto przynajmniej <i style='mso-bidi-font-style:normal'>prbowa
</i>zrobi. Origami w tym sensie skada si z samoregulujcych" si
krokw i to wanie czyni je procedur cyfrow"; pomylmy o moim mistrzu
ciesielskim -jego intencja, by wbi gwd w desk tak, eby gwka nie
wystawaa, jest oczywista dla kadego ucznia, niezalenie od liczby uderze
motkiem. Albo kto wykona prawidowo kolejny krok z przepisu na
origami", albo nie. Umiejtno rysowania natomiast ma charakter
analogowy" - kady jako tam umie rysowa, niektrzy lepiej ni inni,
praktycznie nikt jednak nie potrafi wykona idealnie wiernej kopii. Wierno
odtworzenia zaley od tego, jak duo czasu kto gotw jest powici i z jak
du starannoci t czynno bdzie wykonywa, a obie te wielkoci zmieniaj
si w sposb cigy. Co wicej, niektrzy rysujcy mog nie tyle kopiowa
oryginalny model, co stara si go upikszy" i poprawi.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Sowa
(przynajmniej wtedy, kiedy zostan zrozumiane) rwnie podlegaj samoregulacji
w podobnym znaczeniu jak procedura przygotowywania origami. W oryginalnej grze
w guchy telefon" pierwsze dziecko syszy jak historyjk (lub zdanie) i
ma j przekaza nastpnemu, to kolejnemu i tak dalej. Jeeli zdanie ma okoo
siedmiu sw i jest wyraone w ojczystym jzyku uczestniczcych w zabawie
dzieci, zwykle niezmutowane" przetrwa nawet dziesi generacji. Jeeli
natomiast jest to zdanie w jzyku obcym i dzieci mog nie tyle powtarza sowa,
co fonetycznie odtwarza zasyszane dwiki, przekaz nie przetrwa, wzorzec
pojawiajcych si znieksztace jest zbliony do tego, jaki wystpuje w
przypadku rysowania, sens za (o ile jaki bdzie) zostanie zupenie zmieniony.
Co takiego nie wystpi, gdy przekazywane jest zdanie w jzyku, ktrym dzieci
na co dzie si posuguj (i nie zawiera sw im obcych, jak fenotyp" czy
allele"); wiadomo przetrwa, bowiem dzieci nie musz naladowa
brzmienia zasyszanych dwikw, lecz kade z nich rozpoznaje poszczeglne
sowa jako nalece do okrelonego sownika i przekazuje je nastpnemu dziecku,
cho zapewne kolejni uczestnicy zabawy mog wymawia je z innym akcentem. Pismo
rczne rwnie podlega analogicznej samoregulacji, gdy nawet najgorsze
gryzmoy na papierze, niezalenie od tego, z jak rnymi charakterami pisma
moemy mie do czynienia, s symbolami zaczerpnitymi z alfabetu skadajcego
si ze skoczonej liczby liter (dwudziestu szeciu, na przykad).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wystpowanie w
przypadku memw tego typu procesw samoregulacji prowadzcych do wysokiej
wiernoci odtworzenia jest zupenie wystarczajcym argumentem przeciw
najpowszechniejszym zarzutom wobec memowo-genowej analogii. Oczywicie trzeba
jeszcze w tym miejscu doda, e celem teorii memw, przynajmniej na tym, bardzo
wczesnym etapie jej rozwoju, nie jest stworzenie teorii, ktra w jakikolwiek
sposb mogaby si rwna z genetyk Watsona i Cricka. Kiedy wprowadziem
pojcie memu, chodzio mi gwnie o to, by wskaza, e geny nie s jedynym
graczem na darwinowskim boisku, istniao bowiem ryzyko, e tak wanie moe
zosta odebrany <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Samolubny gen. </i>Peter
Richerson i Robert Boyd to samo chcieli podkreli w tytule swojej cennej i
mdrej ksiki <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Not by Genes Alone </i>[Nie
same geny], cho starali si w niej przekona, e okreleniem zdecydowanie
lepszym ni <i style='mso-bidi-font-style:normal'>memy </i>bd warianty
kulturowe". Ksika Stephena Shennana <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Genes,
Memes and Huma History </i>[Geny, memy i historia ludzkoci] powstaa
niewtpliwie pod wpywem inspiracji przez wczeniejsz jeszcze, rwnie wietn
prac Boyda i Richersona <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Culture and the
Evolutionary Process </i>[Kultura i procesy ewolucyjne]. </span><span
lang=EN-US style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'>Inne powane teksty odnoszce si do memw to m.in. <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>The Electric Meme </i>Roberta Aungera, <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>The Selfish Meme </i>Kate Distin i <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Virus of the Mind: The New Science of the
Meme </i>Richarda Brodie.</span><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Najwicej
jednak memetyka zawdzicza <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Memowej
maszynie </i>Susan Blakemore, ktra rozwina t teori bardziej ni ktokolwiek
inny. Blakemore wielokrotnie w swoim tekcie powraca do wizji wiata
zapenionego mzgami (lub innymi pojemnikami albo obwodami, jak komputery lub
fale radiowe okrelonej czstotliwoci) i memami, ktre tylko przepychaj si,
by ktry z nich zaj. I podobnie jak z genami w puli genetycznej - przetrwa
mog te memy, ktre najskuteczniej si kopiuj. Moe dzia si to dlatego, e
odwouj si do jakich wanych potrzeb; mem niemiertelnoci mg zapewne
spenia tak funkcj dla niektrych ludzi. Moe si te zdarzy, e niektre
memy doskonale rozwijaj si w obecnoci innych memw, ktre ju s licznie
reprezentowane w puli memowej. W ten wanie sposb tworz si kompleksy memw,
czyli mempleksy" - aby lepiej wyjani to pojcie, powrc na moment do
genetycznych rde naszej memowej analogii.</span><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Zdarzao mi si, w celach czysto dydaktycznych, opisywa
geny jakby byy odrbnymi caociami, dziaajcymi w peni niezalenie.
Oczywicie naprawd tak nie jest - geny nie s od siebie niezalene, co wykaza
mona na dwa sposoby. Po pierwszy <i style='mso-bidi-font-style:normal'>geny </i>s
uoone w porzdku liniowym na chromosomach, w wyniku czego ich
midzygeneracyjna podr odbywa si zwykle w towarzystwie ssiadw z
okolicznych <i style='mso-bidi-font-style:normal'>loci</i>. (My, naukowcy,
uczenie nazywamy taki typ sprzenia <i style='mso-bidi-font-style:normal'>sprzeniem,
</i>ale nie bd ju duej wtku tego rozwija, jako e memy nie grupuj si
na chromosomach, nie wystpuj w allelach i nie ma te memetycznej rekombinacji
pciowej). Istnieje te drugi, zupenie niezwizany ze sprzeniem genetycznym
aspekt wspzalenoci genw i w tym wypadku moemy juz wskaza dobr
memetyczn analogi. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Mam tu na myli embriologi, ktra - co zreszt czsto bywa
przyczyn nieporozumie -jest czym zupenie odrbnym od genetyki. aden
organizm nie jest przypadkow skadank, jak mozaik fenotypowych cech, z
ktrych za kad odpowiada odrbny gen. Nie ma adnego jednoznacznego
odwzorowania genw na poszczeglne cechy anatomiczne czy zachowania. Kady gen
wsppracuje" z setkami innych w zoonym akcie <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>programowania </i>procesw rozwojowych, ktrych etapem finalnym jest
organizm, tak samo jak poszczeglne sowa, ktre skadaj si na przepis
kucharski, wsppracuj" w procesie, ktrego ostatecznym efektem jest
gotowe danie na talerzu (nie jest tak, by z jednego sowa robi si jeden
smaczny ksek).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Podstawow zasad embriologii jest zatem wsppraca karteli
genw przy budowie organizmu. W tej sytuacji pocigajce byoby przyjcie, e
dobr naturalny dziaa na zasadzie doboru grupowego, na poziomie selekcji
midzy alternatywnymi kartelami. Byby to jednak bd, tak naprawd mamy bowiem
do czynienia z sytuacj, w ktrej geny cznie tworzce pul genow gatunku w
znacznym stopniu determinuj ksztat <i style='mso-bidi-font-style:normal'>rodowiska,
</i>w ktrym zachodzi konkurencja midzy allelami. Kady z alleli moe odnie
sukces jedynie w towarzystwie" innych genw (ktre podlegaj doborowi na
podobnej zasadzie), a to sprawia, e dochodzi do <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>emergencji </i>takich karteli wsppracujcych genw - to wolny rynek,
a nie gospodarka planowa: jest ju krawiec i szewc, ale moe na rynku jest
jeszcze miejsce dla kapelusznika. Niewidzialna rka doboru naturalnego zapenia
takie miejsce.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Przedstawiona tu w wielkim skrcie koncepcja
wsppracujcych karteli genw, ukonstytuowanych przez niewidzialn rk doboru
naturalnego, ma podstawowe znaczenie dla zrozumienia memw religijnych i tego,
jak one funkcjonuj.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>W rnych pulach genowych ksztatuj si odmienne kartele
genw. Na przykad w skad puli genowych drapie</span><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>nikw wchodz
geny programujce narzdy zmysw suce do wykrywania ofiar, pazury
umoliwiajce ich chwytanie, nomacze do ich gryzienia, enzymy umoliwiajce
trawienie misa i wiele innych genw doskonale dostrojonych do wzajemnej
wsppracy. Rwnolegle u rolinoercw dobr faworyzowa w pulach genowych
odmienne zestawy kooperujcych genw. Przywyklimy do mylenia o genach w
kontekcie dostosowania kodowanych przez nie fenotypowych cech do specyficznego
rodowiska, w jakim funkcjonuje organizm: pustyni, lasu itd. Tu pragn zwrci
uwag, e gen moe by te faworyzowany przez dobr ze wzgldu na jego
szczeglne dostosowanie do okrelonej puli genowej - gen drapienika nie
przetrwa w puli genowej rolinoercy i na odwrt. Z perspektywy genu rodowiskiem,
w ktrym selekcji podlegaj geny ze wzgldu na sw zdolno kooperacji z innymi
genami, jest pula genowa, czyli zestaw genw nieustannie zmieniajcy si za
spraw reprodukcji pciowej. Pule memowe s na pewno mniej ustrukturyzowane i
uporzdkowane ni pule genetyczne, ale mimo to bezpiecznie moemy posugiwa
si tym pojciem i przyj, e pula memowa stanowi wany element rodowiska, w
jakim kady mem pozostaje w swoim mempleksie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mempleks zatem
jest to zestaw memw, ktre - by moe - samodzielnie nie zdoayby nigdy
przetrwa, natomiast doskonale radz sobie z przetrwaniem w otoczeniu
pozostaych jego skadowych. W poprzednim podrozdziale pisaem, e dobr
naturalny raczej nie jest mechanizmem rzdzcym ewolucj jzykw i e w tym
wypadku naley mwi bardziej o losowym dryfcie. Mona sobie na przykad
wyobrazi, i okrelone samogoski i spgoski lepiej si nios" w
terenie grzystym i z tego powodu mog si przyj w dialektach stosowanych,
dajmy na to, w Szwajcarii, Andach czy Tybecie, inne goski s za lepiej
syszalne w gstym lesie i te zakorzeni si w jzykach Pigmejw czy ludw
Amazonii. Wspomniaem tez jednak o wielkim przesuniciu samogoskowym, w ktorym
to przypadku, jeli teoria funkcjonalnego uzasadnienia tej zmiany jest prawdziwa,
mona ju mwi doborze naturalnym, nie o dryfcie. Ot Great Vowel Shift mona
interpretowa w kategorii niemw dopasowujcych si do poczonego sieci
wspzalenoci mempleksu. Ktra z samogosek ulega przesuniciu jako
pierwsza (z nieznanych przyczyn - moe by to skutek naladownictwa wymowy
jakiej wybitnej jednostki, tak jak jedna z miejskich legend tumaczy
wystpujce w jzyku hiszpaskim <i style='mso-bidi-font-style:normal'>ceceo. </i>Tak
czy owak, dla nas nie ma to w tej chwili znaczenia.) i gdy to ju si zdarzyo,
inne musiay pody za ni, gdy w przeciwnym wypadku jzyk mgby sta si
niezrozumiay; to pierwsze przesunicie uruchomio ca kaskad. W kolejnych
etapach memy ze starej puli memowej konkuroway ze sob i podlegay doborowi, w
efekcie ktrego to procesu powsta nowy mempleks stworzony przez dopasowane do
siebie memy.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Teraz wreszcie
dysponujemy aparatem, ktry pozwala nam zastosowa memetyk do religii.
Niektre idee religijne - podobnie jak niektre geny-mogy przetrwa ze wzgldu
na wasn warto"; takie memy przetrwayby w kadej puli memowej,
niezalenie od tego, w otoczeniu jakich memw by si znalazy (przypominam, e
uyte tu okrelenie warto" nie jest w adnym stopniu wartociujce.
Warto" memu to jego zdolno do przetrwania w puli). Inne elementy wierze
religijnych mogy za przetrwa ju jako cz mempleksu - dziki dopasowaniu
do memw, ktre ju byy licznie reprezentowane w puli memowej. Poniej
przedstawiam (oczywicie niepen) list takich religijnych memw, ktre
potencjalnie mogy wykaza si zdolnoci do przetrwania w puli memowej albo ze
wzgldu na sw autonomiczn warto, albo za spraw dobrego dopasowania do
mempleksu: Przetrwasz wasn mier.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-21.25pt;mso-list:l30 level1 lfo33;tab-stops:
list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-family:
Symbol;mso-fareast-font-family:Symbol;mso-bidi-font-family:Symbol'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jeli umrzesz mierci mczesk, trafisz
do wyjtkowo piknej czci raju, gdzie do swej dyspozycji bdzieszmia
siedemdziesit dwie dziewice (nie zastanawiajmy si moe nad losem
nieszczsnych dziewic).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-21.25pt;mso-list:l30 level1 lfo33;tab-stops:
9.35pt list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:Symbol;
mso-fareast-font-family:Symbol;mso-bidi-font-family:Symbol'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Heretykw, bluniercw i apostatw naley
zabija (albo kara w inny sposb, na przykad podda ostracyzmowi).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-21.25pt;mso-list:l30 level1 lfo33;tab-stops:
9.35pt list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:Symbol;
mso-fareast-font-family:Symbol;mso-bidi-font-family:Symbol'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wiara w Boga to najwysza z cnt. Jeli
twoja wiara sabnie, pracuj ciko nad tym, by j wzmocni, i bagaj go, by ci
pomg (dyskutujc zakad Pascala, wspomniaem o tym do dziwnym zaoeniu,
jakoby tym, czego Bg najsilniej pragnie, miaa by wiara w niego. Teza ta
wzbudzia we mnie powane wtpliwoci. Tu jednak mamy wyjanienie).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-21.25pt;mso-list:l30 level1 lfo33;tab-stops:
9.35pt list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:Symbol;
mso-fareast-font-family:Symbol;mso-bidi-font-family:Symbol'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wiara (czyli przyjmowanie czego bez
dowodw) jest cnot. Im bardziej twoje przekonania s sprzeczne z dowodami, tym
wiksz cnot okazujesz. Mistrzowie wiary, ktrzy potrafi wierzy w rzeczy
naprawd dziwne oraz kompletnie sprzeczne ze wiadectwami zmysw i z rozumem,
zasuguj na szczegln nagrod.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-21.25pt;mso-list:l30 level1 lfo33;tab-stops:
9.35pt list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:Symbol;
mso-fareast-font-family:Symbol;mso-bidi-font-family:Symbol'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wszyscy (nawet niewierzcy) powinni
okazywa przekonaniom religijnym szczeglny respekt i traktowa je z
automatycznym szacunkiem, jaki nie przynaley adnym innym przekonaniom
(spotkalimy si z tym w Rozdziale 1.).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-21.25pt;mso-list:l30 level1 lfo33;tab-stops:
9.35pt list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:Symbol;
mso-fareast-font-family:Symbol;mso-bidi-font-family:Symbol'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Istniej pewne kategorie zjawisk i poj
(Trjca wita, transsubstancja, inkarnacja) ktre z <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>definicji </i>pozostaj niezrozumiae. Nie wolno nawet prbowa ich
zrozumie, gdy to moe je zniszczy. Peni wiary mona osign, tylko
nazywajc je <i style='mso-bidi-font-style:normal'>tajemnic. </i>Przypomnijmy
sobie zreszt gwatowne ataki Lutra na rozum, ktre cytowaem kilka stron
wczeniej - czy to nie sprzyja przetrwaniu memu?<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-21.25pt;mso-list:l30 level1 lfo33;tab-stops:
9.35pt list 42.55pt;background:white'><![if !supportLists]><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:Symbol;
mso-fareast-font-family:Symbol;mso-bidi-font-family:Symbol'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dziea sztuki, muzyka i pisma to
samoreplikujce si symbole wierze religijnych <a style='mso-endnote-id:edn178'
href="#_edn178" name="_ednref178" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[178]</span></span><![endif]></span></span></a>.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Cz twierdze
z powyszej listy ma zapewne warto autonomiczn i moe przetrwa w kadym
mempleksie. Pozostae (i tu znw mamy analogi z genetyk) trwaj jedynie
dziki wspwystpowaniu z innymi memami, co w konsekwencji prowadzi do
formowania si alternatywnych mempleksw - dwa odmienne systemy wierze moemy
traktowa wanie jako takie alternatywne mempleksy. Przyjmijmy na przykad, e
islam jest analogiem genowego kompleksu drapienika, buddyzm za rolinoercy
Wierzenia skadajce si na jakkolwiek religi nie s w absolutnym sensie
lepsze" ni te, ktre konstytuuj inn wiar, tak samo jak geny
drapienika nie s lepsze ni geny rolinoercy. Tego typu memy religii same w
sobie nie wykazuj bezwarunkowej umiejtnoci przetrwania, osigaj sukces, bo
rozkwitaj w towarzystwie memw wasnej religii, w obcym memetycznym rodowisku
nie przetrwayby. Zgodnie z tym modelem rzymski katolicyzm czy islam na
przykad nie zostay zaprojektowane przez jakiekolwiek jednostki, lecz raczej
wyewoluoway jako zbiory memw, ktre znalazy si w rodowisku odpowiedniego
dla siebie mempleksu.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Religie
instytucjonalne s oczywicie organizowane przez ludzi: ksiy, biskupw,
rabinw, imamw i ajatollahw. Ale-pozwol sobie ponownie powoa si na samego
Marcina Lutra - religia nie zostaa poczta ani zaprojektowana przez ludzi.
Nawet jeli rozmaite systemy religijne byy wykorzystywane przez monych tego
wiata wycznie dla ich wasnych korzyci oraz potgi i manipulowano ich
treci tak, by lepiej temu celowi suyy, wiele wskazuje, e szczegy kadej
z wiar uksztatowaa niewiadoma ewolucja. Oczywicie nie mwi tu o
genetycznym doborze naturalnym, gdy to proces zdecydowanie zbyt powolny, by
wyjani gwatowne zmiany i podziay religijne. Rola genetyki w tym wypadku
ograniczya si do dostarczenia mzgu i wyposaenia go w pewne naturalne
skonnoci i uprzedzenia, czyli w odpowiedni <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>hardware </i>i podstawowe oprogramowanie, co stworzyo scen dla doboru
memetycznego. Na tej scenie memetyczny dobr naturalny jest - dla mnie
przynajmniej - dobrym wyjanieniem szczegw ewolucji poszczeglnych systemw
wierze. We wczesnych etapach rozwoju kadej religii, zanim stanie si ona
zinstytucjonalizowan wiar, niektrym memom udaje si przetrwa, gdy odwouj
si do uniwersalnych cech ludzkiej psychiki. W tym wanie momencie stykaj si
memetyka religii i model religii jako produktu ubocznego. W pniejszych
stadiach, gdy zaczyna wyksztaca si zorganizowany, wypracowany i zdecydowanie
rnicy si od pozostaych Koci, system religijny mona ju doskonale
opisywa za pomoc narzdzi teorii mempleksw - karteli dopasowanych memw.
Oczywicie nie wyklucza to moliwoci wiadomego manipulowania religi przez
kapanw czy inne jednostki. W pewnym sensie systemy religijne, podobnie jak
prdy artystyczne czy przejciowe mody, s wrcz wynikiem inteligentnego
projektowania.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jedyn religi
niemal w caoci inteligentnie zaprojektowan" jest Koci
scjentologiczny, lecz jest to przypadek szczeglny. Innym kandydatem mgby by
mormonizm. Joseph Smith, jego przedsibiorczy i zakamany twrca, posun si a
do tego, e skomponowa od podstaw zupenie now wit ksig, Ksig Mormona,
w ktrej, w podrabianej XVII-wiecznej angielszczynie, przestawi kompletnie
zafaszowan histori Ameryki. Od czasu sfabrykowania w XIX wieku Koci
mormoski przeszed znaczc ewolucj i jest dzi w USA zaliczany do grona
najbardziej szanowanych kociow chrzecijaskich. Jego wyznawcy twierdz
nawet, e obecnie to ich koci najszybciej w Ameryce zdobywa nowych wiernych,
i powanie myl o wystawieniu wasnego kandydata w wyborach prezydenckich.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wikszo
systemw religijnych ewoluuje. Fenomen ewolucji religii domaga si wyjanienia,
a kada teoria, jak zaproponujemy, powinna pomc wyjani szokujc chwilami
szybko tego procesu. Nim przejdziemy jednak do teorii, proponuj
przeanalizowa konkretny przypadek.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723655"></a><a name="_Toc184498976"></a><a
name="_Toc184498502"><span style='mso-bookmark:_Toc184498976'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723655'>Kulty cargo</span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W filmie <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>ywot Briana, </i>obok wielu innych jake
celnych obserwacji, Monthy Python ukaza te zdumiewajce tempo, w jakim mog
powstawa i rozprzestrzenia si nowe kulty religijne. Co takiego moe narodzi
si dosownie w cigu jednego dnia, a potem byskawicznie sta si niepokojco
istotnym skadnikiem kultury, w ktrej zaczyna odgrywa dominujc rol.
Przykadw podobnych zdarze dostarcza nam te historia wspczesna - to kulty
cargo, powszechne w polinezyjskiej Melanezji i na Nowej Gwinei. rda kultu
Jezusa Chrystusa do trudno byoby nam bada, natomiast w przypadku kultw
cargo caa historia rozgrywaa si dosownie na naszych oczach (cho, jak si
wkrtce przekonamy, cz wydarze i tak pozostaje nieznana). To w pewnym
sensie fascynujca myl, e chrzecijastwo mogo narodzi si w podobny sposb
i rwnie szybko rozprzestrzenia si w swoich pocztkach.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wiedz o
kultach cargo czerpi gwnie z <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Quest in
Paradise </i>[Walka w raju] Davida Attenborough (ktr to ksik sprezentowa
mi sam autor, czym z przyjemnoci si chwal). Oglny wzorzec w przypadku
wszystkich kultw jest niemal identyczny, od najwczeniejszych (jeszcze
dziewitnastowiecznych) po najbardziej znane, ktre powstay w nastpstwie II
wojny wiatowej. Jak mona sdzi, w kadym przypadku zaczynao si od
fascynacji wyspiarzy cudownymi przedmiotami, jakie widzieli u biaych
przybyszw - zarzdcw, onierzy czy misjonarzy. Tuziemcy stali si ofiar III
prawa (Arthura C.) Clarke'a, ktre, jak pamitamy z Rozdziau 2., brzmi: kada
wystarczajco rozwinita technologia jest nieodrnialna od magii. Rdzenni
mieszkacy wysp musieli te szybko zauway, e biali, ktrzy korzystali z tych
cudownych urzdze, nigdy nie robili ich sami. Kiedy co si zepsuo, byo
odsyane, a wkrtce nowe urzdzenie pojawiao si jako adunek, cargo"; z
pocztku dostarczane na pokadzie statku, pniej samolotami. Nigdy nie
widziano, by jaki biay cokolwiek reperowa, w zasadzie aden z nich nie zajmowa
si adn poyteczn czynnoci (siedzenie za biurkiem i przekadanie papierw
mogo by uznane za jak form ceremonii religijnej). Wniosek prosty-cargo
musi mie nadnaturalne pochodzenie. A fakt, i jedyna dostrzegalna aktywno
biaych moga by interpretowana jako rytua religijny, tylko taki wniosek
umacnia. Przecie ci ludzie budowali wysokie maszty, do ktrych przymocowane
byy jakie druty. Sami siedzieli z maymi byskajcymi pudekami, z ktrych
wydobyway si dziwne dwiki i gosy. Kazali krajowcom zakada identyczne
stroje i maszerowa w nich tam i z powrotem - a przecie trudno wymyli
zajcie bardziej nieuyteczne. I nagle ktry z krajowcw przypadkiem wpada na
wyjanienie tej fascynujcej tajemnicy. To wanie te niezrozumiae dziaania,
jakim oddaj si biali ludzie, stanowi rytua sucy temu, by bogowie zesali
kolejne cargo. Jeli kto chce otrzyma taki sam adunek, musi robi to samo,
co biali.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Uderzajce, e bardzo podobne kulty cargo niezalenie
wybuchy" na wyspach bardzo odlegych od siebie kulturowo i odizolowanych
geograficznie. Attenborough uwiadamia nam, e:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Antropolodzy odnotowali dwa niezalene przypadki powstania
kultw cargo na Nowej Kaledonii, cztery na Wyspach Salomona, cztery na Fidi i
ponad pidziesit na Nowej Gwinei.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Wikszo z nich pojawia si cakowicie niezalenie i
wikszo z nich gosia, e pewnego dnia, wraz z nadejciem apokalipsy, pojawi
si jaki mesjasz, ktry dostarczy swym wyznawcom cargo.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Brak powizania
midzy kilkudziesicioma zdarzeniami o bardzo podobnej charakterystyce
wskazuje, e moemy tu mie do czynienia z jakimi uniwersalnymi cechami
ludzkiej psychiki, ktrych manifestacj byo pojawienie si tych kultw. Jeden
z lepiej poznanych narodzi si na wyspie Tanna na Nowych Hebrydach (od roku
1980 pastwo to znane jest pod nazw Vanatu) i przetrwa do naszych czasw.
Centraln postaci kultu (mesjaszem) jest niejaki John Frum. W archiwach
rzdowych s wzmianki o Frumie jeszcze z roku 1940 i cho mona by domniemywa,
e to czas za krtki na narodziny mitu, nie ma potwierdzenia, e kto o takim
nazwisku rzeczywicie istnia. Wedug jednej z lokalnych legend Frum by
mczyzn niskiego wzrostu, o przenikliwym gosie, mia rozjanione wosy i
nosi paszcz z byszczcymi guzikami. Gosi dziwne proroctwa i podburza
krajowcw przeciw misjonarzom. Pniej doczy do swoich przodkw, nim jednak
do nich odszed, obieca, e powrci w chwale i przywiezie ze sob obfity
adunek. Apokaliptyczne wizje Fruma obejmoway wielki kataklizm (gry zapadn
si, jak gosi, a doliny zostan wyniesione <a style='mso-endnote-id:edn179'
href="#_edn179" name="_ednref179" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[179]</span></span><![endif]></span></span></a>), poza
tym wraz z jego drugim przyjciem starcy mieli odzyska modo, choroby
znikn, a biali mieli zosta wygnani z wyspy i nigdy ju na ni nie powrci.
Cargo za miao by tak wiele, e kady dostaby wszystko, czego
zapragnie".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jedno z
proroctw Fruma okazao si bardzo kopotliwe dla lokalnej administracji. Ot
zapowiedzia on midzy innymi, e wraz ze swym drugim przyjciem"
przywiezie now walut - monety z kokosem na awersie. Nim to nastpi, trzeba pozby
si wszystkich pienidzy biaych ludzi". W roku 1941 przepowiednia ta
wywoaa na wyspie prawdziwy sza wydawania, wszyscy porzucili prac i
gospodarka wyspy stana wobec groby kompletnego bankructwa. Przedstawiciele
wadz kolonialnych kazali pozamyka przywdcw, ale z samym kultem nie mogli
sobie poradzi - szkoy i kocioy misyjne stay puste. Nieco pniej narodzia
si nowa doktryna, zgodnie z ktr John Frum mia by krlem Ameryki. W tym
samym mniej wicej czasie na Nowych Hebrydach pojawiy si amerykaskie
oddziay i - cud istny - w ich skad wchodzili te czarnoskrzy onierze,
ktrzy nie byli tak biedni jak krajowcy, lecz<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>[...] rwnie obficie wyposaeni w cargo jak biali onierze.
Na Tanna zapanowao wielkie podniecenie - uznano to za znak, e zblia si
dzie apokalipsy. Praktycznie wszyscy mieszkacy wyspy przygotowywali si na
powtrne nadejcie Johna Fruma. Jeden z przywdcw religijnych wiadczy, i
nadleci on z Ameryki samolotem, i natychmiast setki ludzi przystpiy do
karczowania zaroli porastajcych rodek wyspy, by przygotowa ldowisko.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Na pasie
startowym ustawiono wie kontroln" z bambusa i zasiedli w niej
kontrolerzy lotu" z drewnianymi suchawkami na uszach. Na pasach
startowych" stay atrapy samolotw, ktre miay suy jako przynta dla
maszyny majcej przywie Fruma.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W poowie lat
pidziesitych mody David Attenborough (w towarzystwie kamerzysty Geoffreya
Mulligana) uda si na wysp Tana w celu przeprowadzenia bada nad kultem Johna
Fruma. Bez problemu odkryli liczne lady obecnoci kultu i udao im si nawet
uzyska audiencj u najwyszego kapana, czowieka o imieniu Nambas. w Nambas
zwraca si do swojego mesjasza po imieniu i utrzymywa, e regularnie rozmawia
z Johnem" przez radio". To radio, co by Johna" skadao si
ze starej kobiety owinitej w pasie drutem, ktra co pewien czas wpadaa w
trans i wydawaa z siebie jakie nieartykuowane dwiki, a te Nambas
interpretowa jako sowa Johna. Powiedzia zreszt, e wizyta Attenborough nie
jest dla niego adn niespodziank, bowiem John dawno ju o niej go uprzedzi
przez radio". Najpierw Attenborough spyta, czy moe obejrze
radio", ale spotka si z kategoryczn odmow (nic dziwnego). Zmieni
wic temat i zapyta Nambasa, czy widzia na wasne oczy Johna Fruma:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Nambas kilkakrotnie kiwn gow:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo13;tab-stops:24.95pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-family:"Times New Roman"'>Ja
widzie go mnstwo razy!<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo13;tab-stops:24.95pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-family:"Times New Roman"'>A
jak on wyglda? Nambas wskaza mnie palcem.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo13;tab-stops:24.95pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-family:"Times New Roman"'>On
wyglda jak ty. On mie biaa twarz. On wysoki. On mieszka w Ameryka
Poudniowa.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>(Jak atwo
zauway, relacja Nambasa nie jest zgodna z wczeniejszymi przekazami, zgodnie
z ktrymi Frum by niskiego wzrostu. Ale c - tak wanie ewoluuj legendy.)</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Przekaz gosi,
e John Frum powrci 15 lutego, tyle e nie wiadomo ktrego roku. Dlatego co
roku tego dnia wszyscy jego wyznawcy spotykaj si na uroczystej religijnej
ceremonii, by by gotowi na powitanie. Jak dotd drugie przyjcie Fruma jeszcze
nie nastpio, ale wierni nie wydaj si tym zbyt zmartwieni. Attenborough
relacjonuje swoj rozmow z Samem, gboko wierzcym frumist"</span><span
style='font-family:"Times New Roman"'>:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;tab-stops:24.95pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>-<span style='mso-tab-count:1'> </span>Pomyl,
Sam. Mino ju dziewitnacie lat od dnia, gdy John obieca wam cargo. Obieca
- i co? Cargo nadal nie nadeszo. Czy dziewitnacie lat to nie za duo
czekania? Sam przesta wpatrywa si w ziemi i spojrza wprost na mnie. Wy
potraficie czeka dwa tysice lat na waszego Jezusa Chrystusa, a on nie
przychodzi. Wic ja mog na Johna czeka kolejne dziewitnacie lat."</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W ksice
Roberta Buckmana <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Can We Be Good without
God? </i>[Czy umiemy by dobrzy bez Boga?] znale mona relacj z rozmowy
pewnego kanadyjskiego dziennikarza z jednym z wyznawcw Fruma. Na podobne
pytanie otrzyma identyczn odpowied, a dziao si to jakie czterdzieci lat
pniej ni scena opisywana przez Attenborough.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W roku 1974
Nowe Hebrydy odwiedzili brytyjska krlowa i ksi Filip. Para monarsza zostaa
bardzo godnie przyjta przez wyspiarzy, a sam ksi dostpi nawet zaszczytu
deifikacji przez kapanw kolejnej wersji kultu Johna Fruma, ktra w tym czasie
zdoaa opanowa wysp (warto przy okazji zauway, jak szybko, przynajmniej w
szczegach, religie ewoluuj). Ksi jest bardzo przystojnym mczyzn i
rzeczywicie w biaym marynarskim mundurze i w hemie z piropuszem musia
sprawia imponujce wraenie. Nic dziwnego, e to on, a nie krlowa, dostpi
tego zaszczytu (cho moe nie bez znaczenia jest, i przyznanie boskoci
kobiecie byoby dla mieszacw wyspy praktycznie niemoliwe ze wzgldw
kulturowych).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mam wraenie,
e wiemy ju do o kultach cargo z poudniowego Pacyfiku. Przywoaem je, gdy
stanowi fascynujcy wspczesny model powstawania (z niczego") i
rozprzestrzeniania si wierze religijnych. Na ich podstawie pokusi si mona
o sformuowanie czterech oglnych hipotez o pocztkach religii. Pokrtce je
teraz omwi. Po pierwsze moemy zatem stwierdzi, e kult moe
rozprzestrzenia si w doprawdy zawrotnym tempie. Po drugie-szybko, z jak
jego prawdziwe pocztki ulegaj zapomnieniu, jest rwnie fascynujca. John
Frum, o ile rzeczywicie czowiek o tym nazwisku istnia, y przecie w
naszych czasach, mg by obecny w ywych wspomnieniach. Tymczasem nie ma nawet
dowodw, e to posta realna. Trzecia lekcja, jak moemy wycign z kultw
cargo, wie si z ich wielk liczb i z tym, e niezalenie powstay w tak
wielu oddalonych od siebie miejscach. Systematyczne badania wystpujcych
midzy nimi (bardzo silnych) podobiestw wskazuj, e podatno na religi musi
stanowi jaki uniwersalny skadnik ludzkiej psychiki. Czwarta z naszych
hipotez wie si natomiast z tym, i kulty cargo nie tylko niewiele rni si
midzy sob, ale wykazuj te znaczne podobiestwo do innych, o wiele starszych
systemw religijnych. Chrzecijastwo i inne staroytne religie, ktre z czasem
ogarny cay wiat, najprawdopodobniej rozpoczy jako lokalne kulty, bardzo
podobne do kultu Johna Fruma. Niektrzy historycy - midzy innymi Geza Vermes,
profesor studiw judaistycznych na Uniwersytecie Oksfordzkim - twierdz wrcz,
e Jezus by jedn z bardzo wielu charyzmatycznych postaci yjcych w
okupowanej przez Rzymian Palestynie. O wszystkich tych ludziach kryy podobne
legendy, wszyscy gromadzili wok siebie uczniw i zwolennikw. Tyle e
wikszo z tych kultw z czasem obumara. Przetrwa ten, ktrego przejawy
dostrzegamy dzi wok siebie. W miar upywu stuleci, w toku ewolucji (za spraw
doboru memetycznego, jeli kto chce patrze na spraw w ten sposb), kult
podlega gbokim przemianom, licznym udoskonaleniom, ktre uczyniy ze
zoony i wyrafinowany system wierze (a raczej pewien zbir systemw
pochodnych), dominujcy dzi w znacznej czci wiata. Warto zreszt zauway,
e mier rnych charyzmatycznych postaci wspczesnoci (Haile Selassie,
Elvis Presley, ksina Diana) pozwala nam niemal na gorco" ledzi
tworzenie si nowych kultw i ich pniejsz memetyczn ewolucj.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Czsto spotka
si mona ze stwierdzeniem, e korzenie moralnoci tkwi w religii. W nastpnym
rozdziale chciabym zakwestionowa t tez. Najpierw wyka, e Pytanie o
rda moralnoci mona zadawa w kategoriach ewolucyjnych. Na poprzednich
stronach zastanawialimy si nad darwinowsk wartoci religii (w znaczeniu
korzyci dla przetrwania). Podobnie moemy podej do kwestii korzeni
moralnoci. (Wiele wskazuje zreszt, i</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='mso-spacerun:yes'></span><span style='font-family:"Times New Roman"'>moralno
pojawia si w naszym gatunku wczeniej ni religia.) Podobnie jak w przypadku
religii, tak i zajmujc si moralnoci, rozpoczniemy od przeformuowania
pytania - moralno bowiem, co zaraz szerzej wyjani, rwnie lepiej
rozpatrywa jako <i style='mso-bidi-font-style:normal'>produkt uboczny.<o:p></o:p></i></span></p>
</div>
<span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'><br clear=all
style='page-break-before:always;mso-break-type:section-break'>
</span>
<div class=Section10>
<h1><a name="_Toc185723656"></a><a name="_Toc184498977"></a><a
name="_Toc184498503"></a><a name="_Toc184498124"></a><a name="_Toc184497806"></a><a
name="_Toc184497364"></a><a name="_Toc184496648"></a><a name="_Toc184496096"></a><a
name="_Toc184495611"></a><a name="_Toc184495448"></a><a name="_Toc184495065"><span
style='mso-bookmark:_Toc184495448'><span style='mso-bookmark:_Toc184495611'><span
style='mso-bookmark:_Toc184496096'><span style='mso-bookmark:_Toc184496648'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497364'><span style='mso-bookmark:_Toc184497806'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498124'><span style='mso-bookmark:_Toc184498503'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498977'><span style='mso-bookmark:_Toc185723656'>Rozdzia
szsty</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><a
name="_Toc184495612"></a><a name="_Toc184495449"></a><a name="_Toc184495066"><span
style='mso-bookmark:_Toc184495449'><span style='mso-bookmark:_Toc184495612'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723656'><span style='mso-bookmark:_Toc184498977'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498503'><span style='mso-bookmark:_Toc184498124'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497806'><span style='mso-bookmark:_Toc184497364'><span
style='mso-bookmark:_Toc184496648'><span style='mso-bookmark:_Toc184496096'><br>
KORZENIE MORALNOCI: DLACZEGO LUDZIE S DOBRZY?</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a></h1>
<p class=MsoNormal align=right style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;
margin-bottom:6.0pt;margin-left:4.0cm;text-align:right;text-indent:22.7pt;
background:white'><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span style='font-family:
"Times New Roman";color:#993300'>Dziwna jest nasza sytuacja tu, na Ziemi. Kady
z nas pojawia z krtk wizyt, nie wiedzc po co, cho czasem moe nam si
zdawa, e potrafimy odgadn jej cel. <br>
Z perspektywy codziennego ycia jednake pewnej rzeczy moemy by pewni:<br>
<span style='mso-spacerun:yes'></span>czowiek jest tu dla dobra innych ludzi,
przede wszystkim tych, <br>
od ktrych umiechu i dobrostanu zaley nasze wasne szczcie.<br>
</span></i><span style='font-family:"Times New Roman";color:#993300'>Albert
Einstein</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wielu ludzi
wierzcych nie moe poj, w jaki sposb kto moe bez religii by dobrym
czowiekiem; ba!, jak w ogle mona chcie by dobrym. Tej wanie natury
pytania bd omawia w poniszym rozdziale. S jednak tacy, co nie pozostaj
przy samym powtpiewaniu - niektrzy wyznawcy rnych religii do ludzi, ktrzy
nie podzielaj ich wiary, potrafi odczuwa wycznie nienawi. To spostrzeenie
o tyle istotne, e kwestie moralne czsto Pozostaj skryte za religijnym
stanowiskiem wobec problemw, ktre tak naprawd bezporedniego zwizku z
moralnoci nie maj. Sprzeciwy wobec nauczania teorii ewolucji na przykad
nierzadko w ogle nie odnosz si do samej ewolucji, tylko s konsekwencj
moralnego oburznia. Taka postawa w formie bardziej prymitywnej objawia si
czym w rodzaju konstatacji: Jeli nauczycie dzieci e pochodz od map, bd
zachowywa si jak mapy", w formie<span style='mso-spacerun:yes'>
</span>wyrafinowanej za przyjmuje posta strategii klina" zwolennikw
teorii inteligentnego projektu, co bezlitonie udao si obnay Barbarze
Forrest i Paulowi Grossowi w <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Creationism's
Trojan Horse: The Wedge of Intelligent Design.</i></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dostaj bardzo
duo listw od czytelnikw moich ksiek <a style='mso-endnote-id:edn180'
href="#_edn180" name="_ednref180" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[180]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Wikszo z nich jest dla mnie wicej ni mia, cz jest (susznie)
krytyczna, bywaj jednak listy paskudne<span style='mso-spacerun:yes'>
</span>a zdarzaj si i wyjtkowo nikczemne. Te najgorsze o czym wcale nie jest
mi przyjemnie wspomina - w zasadzie bez wyjtku odwouj si do motywacji
religijnej. Przyzna trzeba, i ci, ktrych postrzega si jako wrogw
chrzecijastwa, do czsto styka si musz z takim dalece niechrzecijaskim
traktowaniem. Oto na przykad fragmenty listu, ktrego adresatem by Brian
Flemming, autor i reyser <i style='mso-bidi-font-style:normal'>The God Who
Wasn't There, </i>szczerego i poruszajcego filmu a ateizmie<a
style='mso-endnote-id:edn181' href="#_edn181" name="_ednref181" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[181]</span></span><![endif]></span></span></a>. List
przesany poczt elektroniczn, datowany na 21 grudnia 2005, nosi nagwek
Zginiesz w pomieniach przy salwach naszego miechu". Niej mona byo
(midzy innymi) przeczyta:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Tupetu nie mona ci odmwi. Z jak przyjemnoci wzibym
do rki ostry n, wrazi w twoje bebechy i z radoci patrzy, jak wypywaj z
ciebie wntrznoci. Prbujesz wywoa wit wojn i bdziesz j mia! Pewnego
dnia ja - i inni, ktrzy myl tak jak ja - doczekamy si speniania naszych
marze, ktre wanie poznae.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W tym momencie
autor zapewne zda sobie spraw, ze przemawia niezbyt po chrzecijasku, bo
nieco stonowa jzyk.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Wiem jednake, i BG zabrania nam szuka zemsty, tylko nakazuje
modli si za takich jak ty.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Miosierdzia
nie starczyo mu jednak na dugo</span><span style='font-family:"Times New Roman"'>:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Pocieszenie znajduj w tym tylko, e kara BOA, jaka was
spotka, bdzie 1000 razy gorsza ni ta, jak sam mgbym wymierzy. A
najlepsze, e przez ca wieczno BDZIESZ CIERPIA za grzechy, o ktrych nic
nie wiesz. Gniew BOY nie zna litoci. Dla twego wasnego dobra yczybym ci,
by prawda zostaa przed tob objawiona, nim n przebije twoje ciao.
Szczliwego BOEGO NARODZENIA PS Wy naprawd nie potraficie zrozumie, co kryje
si w was samych [...] Ustawicznie dzikuj BOGU, e nie jestem jednym z was.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wci nie mog
wyj ze zdziwienia, ile jadu moe si z kogo wyla wycznie z powodu
odmiennoci opinii w kwestiach teologicznych. Oto kolejna prbka ze skrzynki
mailowej wydawcy magazynu Freethought Today" publikowanego przez Freedom
from Religion Foundation (FFRF Fundacj na rzecz wolnoci od religii), ktra od
dawna prowadzi w Ameryce pokojow kampani na rzecz ochrony zasady
rozdzielnoci kocioa i pastwa.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>I co, wy poerajce ser kanalie! Nas, chrzecijan, jest o
wiele wicej ni was, ofiary losu. NIE BDZIE adnej separacji pastwa i
kocioa i wy, poganie, przegracie...</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>(O co chodzi z
tym serem? Moi amerykascy przyjaciele wymylili, e zapewne ma to by jaka
aluzja do Wisconsin. Ten stan od dawna ma opini najbardziej liberalnego, a
Przy okazji jest to gwny orodek amerykaskiego przemysu nabiaowego i tu
mieci si siedziba FFNF. Ja myl Jednak, i owemu korespondentowi chodzio o
co wicej. Moe to jakie skojarzenie z tymi tchrzliwymi mapami abojadami
(wszak Francja to kraj syncy take z serw), trudno zreszt dyskutowa w
takich okolicznociach o semiotyce i ikonografii sera. Przejdmy zatem do
dalszych partii listu.)</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Wy, ajdaccy czciciele szatana [...] obycie pomarli i
poszli do pieka. Mam nadziej, e kady z was zapadnie na jak straszn
chorob, jak rak odbytu, i bdzie w dugiej i bolesnej agonii przygotowywa si
na spotkanie ze swoim Bogiem, z SZATANEM [...].Ta wasza wolno od religii co
cuchnie [...] Uwaajcie na siebie, wy pedryle i lesby bo nigdy nie wiecie,
kiedy bg was dopadnie [...] Jeli nie lubicie tego kraju i nie podoba si wam,
na czym i po co powsta, to wypierdala mi std prosto do pieka.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>PS Pieprzy was, komunistyczne dziwki [...] Zabiera swoje
czarne dupska z USA [... ] Nie ma przebacz. Dzieo stworzenia to znacznie
wicej ni dowd wszechmocy PANA NASZEGO JEZUSA CHRYSTUSA</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>(Dlaczego nie
wszechmocy Allaha, albo Brahmy? Albo samego Jahwe?)</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Nie bdziemy przyglda si wam ze spokojem. Jeli nadejdzie
przemoc, to pamitajcie, e wycie j sprowadzili. Moja strzelba czeka
naadowana.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Od dawna
zastanawiam si, dlaczego ludzie uwaaj, e Bg potrzebuje a tak arliwych i
brutalnych obrocw. Mona by przecie sdzi, e doskonale potrafi zatroszczy
si sam o siebie. A prosz jeszcze pamita, e autork cytowanego tu listu i
wszelkich zawartych w nim grb i obraz wobec wydawcy ateistycznego biuletynu
jest czarujca i subtelna moda dama!</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie mieszkam w
Ameryce i zapewne dlatego wikszo mojej poczty nienawici" nie siga a
takiego poziomu, cho musz przyzna, e i tak wydaje si do odlega od
standardw miosierdzia, z ktrego tak przecie syn sam zaoyciel
chrzecijastwa. Jeden przykad musz jednak zacytowa, nawet nie ze wzgldu na
jego oczywist podo i olbrzymi adunek nienawici, bardziej z tego powodu,
i wyranie ukazuje on wielkie mczarnie autora (zreszt lekarza medycyny) i
dowodzi, e korzenie wrogoci do ateizmu najczciej tkwi wanie w
moralnoci. Sam list (z maja 2005) rozpoczyna si od kilku paragrafw
odrzucajcych teori ewolucji (okraszonych sarkastycznymi uwagami w stylu, czy
czarnuchy cigle jeszcze ewoluuj"), kilku personalnych uszczypliwoci
wobec Darwina, bdnego powoania si na Huxleya, z ktrego autor zrobi
antyewolucjonist, i zacht, bym przeczyta ksik (czytaem!), ktra dowodzi,
e wiat ma osiem tysicy lat. (Czy ten czowiek naprawd moe by lekarzem?!).
Potem przysza pora na konkluzj:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Pana ksiki, szacunek, jakim darz Pana w Oksfordzie,
wszystko, co Pan kocha, co osign, okazao si daremne [...] Nie sposb w tej
sytuacji uciec przed synnym pytaniem Alberta Camus: Dlaczego wszyscy nie
popenimy samobjstwa?". Przecie to, co Pan gosi, Pana wiatopogld, tak
wanie wpywa na studentw i wielu innych ludzi [...] gdy sysz, e wszyscy
wyewoluowalimy przez czysty przypadek, powstalimy z niczego i staniemy si
niczym. Nawet gdyby religia nie bya prawdziwa, lepiej jest, o wiele lepiej,
wierzy w szlachetne mity, nawet platoskie, gdy to daje ukojenie naszym
umysom. Tymczasem <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Pana </i>wizja wiata
wywouje niepokj, prowadzi wprost do narkomanii, przemocy, nihilizmu,
hedonizmu, nauki Frankensteina <a style='mso-endnote-id:edn182' href="#_edn182"
name="_ednref182" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[182]</span></span><![endif]></span></span></a>,
pieka na Ziemi, moe nawet III wojny wiatowej [...] Chciabym wiedzie, jak
bardzo jest Pan szczliwy w swoich zwizkach. Rozwiedziony? Wdowiec?
Homoseksualista? Tacy jak Pan nigdy nie s szczliwi, inaczej nie staraliby
si tak usilnie wykaza, e szczcie nie istnieje i nic nie ma znaczenia.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Tre - a
zwaszcza emocjonalna wymowa - tego listu (cho moe nie ton) jest do typowa.
Tacy ludzie jak jego autor wierz, e darwinici musz by zaprzysigymi
nihilistami, skoro gosz, e czowiek powsta za spraw czystego przypadku (po
raz enty przypominam - dobr naturalny jest <i style='mso-bidi-font-style:normal'>dokadnym
przeciwiestwem </i>czysto losowego procesu), a po mierci nic z niego nie
zostaje. Ten zarzucany nam negatywizm prowadzi ma za do wszelkiego za. By
moe mj korespondent nie myla naprawd, e moje ewentualne owdowienie ma
jaki zwizek z darwinizmem, ale takie rozumowanie jest do charakterystycznym
przejawem fanatycznej wrogoci, z jak czsto stykam si u moich
chrzecijaskich korespondentw. Jedna z moich ksiek <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>{Rozplatanie tczy) </i>w caoci powicona jest kwestiom ostatecznym,
poezji, jak niesie ze sob nauka, i odparciu - szczegowemu i bardzo
rozbudowanemu - wszelkich zarzutw o nihilizm, w tym miejscu nie bd ju wic
pisa na ten temat. Niniejszy rozdzia powicony jest zu i jego
przeciwiestwu - dobru; powicony jest moralnoci-jakie s jej rda,
dlaczego powinnimy by moralni i czy rzeczywicie wiara religijna jest nam do
tego potrzebna.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723657"></a><a name="_Toc184498978"></a><a
name="_Toc184498504"></a><a name="_Toc184498125"></a><a name="_Toc184497807"></a><a
name="_Toc184497365"></a><a name="_Toc184496649"></a><a name="_Toc184496097"><span
style='mso-bookmark:_Toc184496649'><span style='mso-bookmark:_Toc184497365'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497807'><span style='mso-bookmark:_Toc184498125'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498504'><span style='mso-bookmark:_Toc184498978'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723657'>Czy nasze poczucie moralne ma darwinowskie
korzenie</span></span></span></span></span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Powstao ju
sporo ksiek - w tym midzy innymi <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Why
Good is Good </i>[Dlaczego dobro jest dobrem] Roberta Hinde, <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>The Science of Good and Evil </i>[Nauka
dobra i za] Michaela Shermera, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Can We Be
Good Without God? </i>[Czy moemy by dobrzy bez Boga] Roberta Buckmana i <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Mora Minds </i>[Moralne umysy] Marca
Hausera - ktrych autorzy dowodz, e ludzkie poczucie dobra i za wywodzi si
wprost z ewolucyjnej przeszoci naszego gatunku. W poniszym podrozdziale
przedstawi wasn wersj tej historii.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mogoby si
wydawa, e twierdzenie Darwina, i motorem ewolucji jest dobr naturalny,
raczej nie bardzo nadaje si do wyjanienia, skd w czowieku wzio si tyle
dobra: poczucie moralnoci, przyzwoito, empatia, wspczucie. Odwoujc si
do doboru naturalnego, atwo wyjani gd, strach czy seksualne dze, ktre
maj bezporedni wpyw na przetrwanie i zachowanie naszych genw. Skd jednak
rozdzierajce wspczucie, ktre odczuwamy na widok paczcego osieroconego
dziecka, nieszczsnej wdowy usychajcej w samotnoci czy zwierzcia wyjcego z
blu? Co sprawia, e bez wahania sigamy do portfela albo do szafy i wysyamy
anonimowy dar dla ofiar tsunami - ludzi yjcych na kocu wiata, ktrych nigdy
w yciu nie widzielimy na oczy i ktrzy nigdy nam si nie odwdzicz? Skd
wzi si w nas dobry samarytanin? Czy to wszystko nie podwaa teorii
samolubnego genu"? Nie! problem w tym, i teoria ta jest bardzo czsto
bdnie interpretowana-staa si ona rdem przygnbiajcych (cho, z
perspektywy czasu musz przyzna, dajcych si przewidzie) nieporozumie <a
style='mso-endnote-id:edn183' href="#_edn183" name="_ednref183" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[183]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Tymczasem waciwe rozoenie akcentw (na sowie <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>gen, </i>a nie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>samolubny) </i>powinno
rozwia wszelkie wtpliwoci; samolubny <i style='mso-bidi-font-style:normal'>gen
</i>zatem, a nie organizm czy gatunek.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wyjani to
moe szerzej. Logika darwinizmu jest bezlitosna - egoistyczna bdzie ta
jednostka hierarchii bytw, ktra moe przetrwa i przej przez sito doboru
naturalnego. Jednostki zdolne do przetrwania w realnym wiecie, to te, ktre -
kosztem swoich konkurentw z tego samego poziomu hierarchii ycia - odnosz
sukces. Tyle wanie oznacza w tym kontekcie sowo samolubny". Pytanie,
jakie naley zada, brzmi zatem: o jakim poziomie dziaania mwimy? Sednem idei
samolubnego genu (z naciskiem waciwie pooonym na ostatnim sowie) jest
teza, i jednostk doboru naturalnego (Jednostk ochrony wasnego
interesu") nie jest samolubny organizm, samolubna grupa, gatunek czy
ekosystem, ale wanie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>gen. </i>To gen
bowiem jako forma informacji moe przetrwa (lub nie) w kolejnych pokoleniach.
Odmiennie za ni gen (a prawdopodobnie i mem), organizm, grupa ani gatunek nie
mog w tym kontekcie by jednostk podlegajc doborowi, gdy nie sporzdzaj
dokadnych kopii samych siebie i nie konkuruj o miejsce w puli zdolnych do
samoreplikacji bytw. Dokadnie tak natomiast zachowuj si geny i to wanie
stanowi-w peni logiczne-uzasadnienie, dlaczego to gen uznany zosta za
jednostk egoizmu", oczywicie w szczeglnym darwinowskim sensie sowa
egoizm".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Najprostszy
sposb, by gen zapewni sobie realizacj wasnych samolubnych" interesw,
czyli przetrwanie kosztem innych genw, to zaprogramowanie organizmu tak, by
sam sta si egoistyczny. Rzeczywicie bowiem w wielu przypadkach przetrwanie
organizmu faktycznie sprzyja przetrwaniu genw, ktrych jest nosicielem. Tyle
e zalenie od okolicznoci skuteczna moe by odmienna taktyka. Zdarzaj si
sytuacje - nawet nieszczeglnie rzadko - gdy gen moe sobie zapewni
(samolubnie) przetrwanie, skaniajc organizm do zachowa altruistycznych. Dzi
takie sytuacje s ju do dobrze zbadane i oglnie dzielimy je na dwie
kategorie. Po pierwsze gen, ktry programuje organizm tak, by faworyzowa
swoich genetycznych kuzynw, ma, statystycznie rzecz biorc, spore szanse na
odniesienie z takiego zachowania prywatnych" korzyci w postaci
dodatkowych kopii. Czsto wystpowania takiego genu w puli genowej moe
wzrasta a do momentu, gdy altruizm krewniaczy" stanie si norm. Bycie
dobrym dla wasnych dzieci to oczywisty przykad takiego zachowania, ale dalece
nie jedyny Pszczoy, osy, mrwki, termity i (cho w nieco mniejszym stopniu)
niektre krgowce, w tym midzy innymi golce, surykatki i dziciury odziowe,
tworz spoecznoci, w ktrych starsze rodzestwo opiekuje si modszym (z
ktrym zapewne ma wsplne geny odpowiedzialne za te zachowania opiekucze). Mj
wybitny, nieyjcy ju niestety kolega, W.D. Hamilton, udowodni zreszt, e oglnie
u zwierzt wystpuje skonno do opiekowania si, obrony, dzielenia si
zasobami, ostrzegania o niebezpieczestwie - czyli do zachowa altruistycznych
- wobec bliskich krewnych, a wszystko to z powodu, e u krewnych z duym
prawdopodobiestwem wystpuj te same geny.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Inny typ
altruizmu, dla ktrego istnieje oczywiste darwinowskie wyjanienie, to altruizm
wzajemny (rka rk myje"). T teori jako pierwszy wprowadzi do
biologii ewolucyjnej Robert Trivers i czsto wyraa siej w matematycznym jzyku
teorii gier. Altruizm wzajemny nie opiera si na wsplnocie genw. Dziaa
doskonale (moe nawet lepiej) midzy przedstawicielami bardzo rnych gatunkw
- wtedy czsto mwimy o symbiozie. Podobna zasada rzdzi kad form handlu i
wymiany rwnie midzy ludmi. Myliwy potrzebuje wczni, a kowal misa -
pomys wymiany sam si w tym momencie nasuwa. Pszczoa potrzebuje nektaru,
kwiat za zapylenia-kwiaty nie potrafi lata, pac wic pszczoom nektarow
walut za wynajcie ich skrzyde. Miodowody potrafi odnale ul, ale nie
potrafi si do niego wama. Miodoery to akurat potrafi wietnie, ale brak
skrzyde nieco utrudnia im odnalezienie ula. I dlatego miodowody prowadz
miodoery (a czasem te ludzi) do ula, sygnalizujc jego pooenie za pomoc specjalnego
wabicego lotu, nieuywanego w adnych innych okolicznociach. Obie strony
dostaj to, czego potrzebuj. Samorodek moe by ukryty pod wielkim gazem,
zbyt cikim dla znalazcy. Potrzebuje on wwczas pomocy innych poszukiwaczy,
cho bdzie musia podzieli si z nimi znaleziskiem, ale bez nich sam te nic
by nie mia. wiat natury peen jest takich wzajemnie korzystnych
relacji-bawoy i bkojady, kolibry i pewne gatunki kwiatw z rodziny <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Erythrina flabelliformis, </i>graniki i
wargatki sanitarniki, krowy i mikroorganizmy zyjce w ich odkach. Wzajemny
altruizm dziaa, gdy mamy do czynienia z wyran asymetri potrzeb i/lub
moliwoci ich zaspokojenia. Dlatego tak dobrze si sprawdza we wsppracy
midzygatunkowej, tu bowiem asymetria bywa wyjtkowo dua.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wrd ludzi
skrypty dune i gotwka stay si narzdziami, ktre pozwalaj na odroczenie
zapaty" za przysug. Strony transakcji nie musz wymienia si dobrami
(usugami) w tym samym momencie, dug moe zosta spacony w przyszoci lub
nawet wymieniony na inne dugi. Przynajmniej o ile mi wiadomo, aden gatunek
zwierzt (poza ludmi) w warunkach naturalnych nie posuguje si niczym, co
mona by uzna za ekwiwalent pienidzy. Tyle e analogiczn funkcj moe peni
pami - na przykad nietoperze licionosy (zwane te wampirami olbrzymimi i
pseudowampirami) szybko ucz si, na kim ze stada mona polega, e zwrci dug
(w zwymiotowanej krwi), a kto oszukuje. Dobr naturalny faworyzuje geny
wytwarzajce u jednostek (w sytuacji asymetrii potrzeb i moliwoci) skonno
do oddawania przysug, gdy jest to moliwe, i proszenia o przysugi, gdy maj
tak potrzeb. Dobr faworyzuje te skonno do pamitania o zobowizaniach i
urazach, do podtrzymywania uczciwych relacji wymiany i karania oszustw, ktrzy
bior, a nie spacaj dugw, gdy przyjdzie ich kolej. Oszuci bowiem zawsze
si pojawiaj i stabilne rozwizania problemw z zakresu teorii gier zwizanych
z mechanizmem wzajemnego altruizmu zawsze obejmuj element karania ich.
Matematyczna teoria gier wskazuje dwie szerokie klasy takich stabilnych
strategii. Pierwsza z nich to zawsze bd zoliwy" ; to strategia
stabilna, kiedy wszyscy oszukuj i pojedyncza uprzejma jednostka nie miaaby
adnych szans, zachowujc si lepiej. Jest jednak te druga stabilna strategia
(stabilna" w tym kontekcie oznacza, e jeli czsto jej wystpowania w
populacji przekroczy pewien krytyczny prg, adna inna nie jest
skuteczniejsza). To strategia, ktr streci by mona nastpujco: Zacznij od
bycia miym i pozwl innym na dobrodziejstwo wtpliwoci. Potem odpacaj dobrem
za dobro, lecz zawsze karz ze uczynki". W jzyku teorii gier ta strategia
(a raczej caa rodzina pokrewnych strategii) nazywa si strategi wet-za-wet
(Tit-for-Tat). W okrelonych warunkach jest<span style='mso-spacerun:yes'>
</span>[ to strategia ewolucyjnie stabilna, co oznacza, e w populacji
zdominowanej przez osobniki j stosujce osobnik posugujcy si inn strategi
(obojtne, czy wyjtkowo uprzejmy, czy wyjtkowo egoistyczny) bdzie radzi
sobie gorzej od pozostaych. Strategia ta wystpuje w wielu wariantach, ktrych
efektywno zmienia si zalenie od okolicznoci.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jak wic
widzimy, pokrewiestwo i norma wzajemnoci to dwa filary altruizmu w
darwinowskim wiecie, na tych filarach jednak nadbudowane s pewne dodatkowe
struktury. Zwaszcza w ludzkich spoecznociach posugujcych si jzykiem (i
plotk!) istotna jest reputacja. Kto moe mie opini czowieka dobrego i
szczodrego, kto inny - osoby niegodnej zaufania, gdy kamie i nie wywizuje
si z umw. Jeszcze o innym mwi si, e jest szczodry wobec tych, ktrym ufa,
ale bezwzgldnie karze kamcw. W najprostszej wersji teoria wzajemnego
altruizmu gosi, e zwierzta (wszystkich gatunkw) konstruuj swoje zachowania
na podstawie niewiadomej reprezentacji takich wanie cech u potencjalnych
partnerw. W ludzkich spoeczestwach jako dodatkowe narzdzie suce do
rozpowszechniania informacji o innych wykorzystywany jest jzyk, najczciej
poprzez plotki. Nie musiae osobicie sta si ofiar skpstwa X-a, ktry
uciek z baru, gdy przysza jego kolej na stawianie kolejki. Wystarczy, e
dotara do ciebie taka plotka, jaka to z X-a kutwa (gorzej, gdy Y, od ktrego
to syszae, ma opini niepoprawnego plotkarza). W kadym razie reputacja jest
wana, a biologowie mog nie wtpi, e darwinowsk warto dla przetrwania
jednostki ma nie tylko sama konsekwencja w realizacji skutecznej
odwetowej" strategii, ale i zdobycie odpowiedniej opinii. (Matt Ridley w
ksice <i style='mso-bidi-font-style:normal'>O pochodzeniu cnoty </i>przeprowadza
bardzo interesujcy wykad darwinowskiej moralnoci, zwaszcza rozdziay
powicone reputacji godne s polecenia.<a style='mso-endnote-id:edn184'
href="#_edn184" name="_ednref184" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[184]</span></span><![endif]></span></span></a>)</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dwaj uczeni,
norwesko-amerykaski ekonomista Thorstein Veblen i izraelski biolog Amotz
Zahavi, zupenie niezalenie od siebie rozszerzyli rozwaania nad ewolucj
moralnoci o pewien fascynujcy aspekt. Ot altruizm mona traktowa jako
reklam", sygna dominacji i wyszej pozycji. Antropologowie posuguj
si czasem w tym kontekcie okreleniem efekt potlaczu". Potlacz to
element tradycji niektrych plemion pnocnoamerykaskich Indian
zamieszkujcych wybrzee Pacyfiku; obyczaj, w ramach ktrego wodzowie plemion
rywalizuj ze sob, urzdzajc rujnujce uczty, co w kracowych przypadkach
trwa, a przegrane plemi zostaje kompletnie pozbawione rodkw do ycia,
zwycizca za jest w niewiele lepszej kondycji. Teoria ostentacyjnej
konsumpcji" Veblena szybko zyskaa wielk popularno, lecz prace
Zahaviego dugo pozostaway niedocenione przez biologw. Dopiero, gdy
potwierdziy je doskonae modele matematyczne teoretyka Alana Grafena,
przyznano, e stanowi one ewolucyjn ilustracj efektu potlaczu. Zahavi bada
zachowania ptakw z gatunku <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Turdoides
squamiceps, </i>ktre yj w niewielkich grupach i wsplnie szukaj poywienia.
Jak wiele nieduych ptakw, tak i <i style='mso-bidi-font-style:normal'>T.
squamiceps </i>na niebezpieczestwo reaguj ostrzegawczym okrzykiem, ale poza
tym obdarowuj si jedzeniem. Zgodnie ze standardowym darwinowskim wyjanieniem
naleaoby <i style='mso-bidi-font-style:normal'>w </i>tym altruistycznym
zachowaniu doszukiwa si bd to wizi pokrewiestwa, bd realizacji zasady
wzajemnoci, pytanie brzmi zatem, czy <i style='mso-bidi-font-style:normal'>T.
squamiceps </i>karmi wspplemieca" bo spodziewa si, e sam od niego
wkrtce co otrzyma, czy moe po prostu dba o bliskiego krewnego. Zahavi
zdecydowanie odrzuci t alternatyw i wykaza, e u tych ptakw to osobnik
dominujcy karmi podporzdkowanych, co pozwala mu utrzyma dominacj. W
antropomorfizujcym jzyku (ktrym zreszt sam Zahavi chtnie si posuguje)
dominujcy ptak mwi co w stylu: ,Patrz, o ile wyej od ciebie stoj. Mog
sobie nawet pozwoli na to, eby odda ci jedzenie!", albo, w innych
okolicznociach: Patrz, o ile jestem lepszy. Sta mnie na to, by naraa si
na atak jastrzbia, tylko dlatego, e stoj tu, na najwyszej gazi, by
ostrzec reszt stada, jeli wrg si zbliy!". Obserwacje Zahaviego i jego
wsppracownikw dowodz, e ptaki bardzo silnie rywalizuj o to, ktry z nich
peni bdzie funkcj wartownika. Badacze wielokrotnie obserwowali te prby
osobnikw podporzdkowanych wrczenia jedzenia dominujcemu oraz gwatowne i
nieprzychylne reakcje, z jakimi prby te si spotykay. Sednem teorii Zahaviego
jest teza, e sygnay wyszej pozycji w hierarchii s uwiarygodniane, jeli
cz si z wysokimi kosztami. Tylko osobnik rzeczywicie zajmujcy wyszy
szczebel w hierarchii moe sobie pozwoli na oznajmianie" tego faktu za
pomoc kosztownych darw. Jednostki kupuj sukces (na przykad atrakcyjniejsz
partnerk lub partnera) pacc" kosztownymi pokazami wasnej wyszoci, w
tym ostentacyjnej szczodroci i ryzyka podejmowanego na oczach wszystkich.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Znamy ju zatem
cztery dobre darwinowskie powody, by w relacjach midzy jednostkami dominoway
altruizm, szczodro i moralno". Po pierwsze pokrewiestwo, po drugie -
wzajemno (odwzajemnianie przysug i robienie przysug w oczekiwaniu"
rewanu). Z tym zwizany Jest powd trzeci, czyli darwinowskie korzyci z
dobrej reputacji. Po czwarte wreszcie - o ile teoria Zahaviego jest prawdziwa -
ostentacyjna szczodro przynosi dodatkowe korzyci, bo zaatwia jednostce
naprawd dobr promocj.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Przez wikszo
czasu ludzie yli w warunkach, w ktrych dobr naturalny silnie faworyzowa
ewolucj wszystkich tych czterech typw altruizmu. Naszym rodowiskiem
spoecznym byy mae osady (a wczeniej jeszcze nieliczne, wczce si bandy,
jak u wspczesnych szympansw), w zasadzie odizolowane od ssiednich osad (czy
okolicznych band). Wikszo czonkw twojej bandy bya z tob spokrewniona i
to na pewno bliej ni z czonkami innych band - to bardzo sprzyja
wyksztaceniu si altruizmu krewniaczego. Nawet jeli nie wizaa was wsplna
krew, zwykle przez cae ycie natykae si wci na tych samych ludzi - to
idealne warunki do ewolucji wzajemnego altruizmu. Rwnie mocno sytuacja ta
umacniaa konieczno stara o dobr reputacj i ostentacyjnej szczodroci.
Kady z osobna i wszystkie razem czynniki te sprawiay, e u wczesnych ludzi
skonno do zachowa altruistycznych bya faworyzowana przez dobr naturalny.
To zarazem tumaczy, dlaczego nasi przodkowie byli dobrzy dla czonkw wasnej
grupy, ale zupenie inaczej - tu mona by mwi wrcz o ksenofobii - traktowali
ludzi z innych grup. Pojawia si jednak w tym momencie pytanie - dlaczego dzi,
gdy przynajmniej wikszo z nas yje w wielkich miastach i nie jestemy ju
otoczeni wycznie przez krewnych, a zdecydowanej czci tych, z ktrymi si
stykamy, nigdy w yciu nie zobaczymy po raz drugi, nadal jestemy dla siebie
dobrzy, a czasem nawet jestemy dobrzy rwnie dla ludzi, ktrzy niemal na
pewno nie nale do naszej grupy"?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Naley jednak
zawsze pamita, w jakim zakresie dziaa dobr naturalny. Dobr nie faworyzuje
ewolucji wiadomej wiedzy o tym, co jest dobre dla naszych genw. wiadomo
staa si zjawiskiem zrozumiaym na poziomie poznawczym dopiero w XX wieku, ale
nawet teraz zrozumienie<span style='mso-spacerun:yes'> </span>to ogranicza si
do wskiego grona specjalistw-naukowcw. Dobr faworyzuje rne
zdroworozsdkowe reguy, ktre w praktyce sprawiaj, e geny odpowiedzialne za
ich wyksztacenie odnosz sukces. Ze zdrowym rozsdkiem za, jak wiemy, bywa
rnie - czasem prowadzi na manowce. W ptasim mdku na przykad moe dziaa
regua: Rozejrzyj si za wrzeszczcym malcem w swoim gniedzie, a jak go
znajdziesz, wrzu mu jedzonko do rozwartego, czerwonego dziobka".
Zasadniczo, postpujc zgodnie z t regu, ptak dziaa na rzecz budujcych j
genw, poniewa mae wrzeszczce stworki w ptasim gniedzie to zwykle jego
potomkowie. Regua zawodzi jednak, gdy w gniedzie znajdzie si cudze dziecko,
ktr to prawidowo doskonale nauczyy si wykorzystywa kukuki. Czy zatem
nasze dobre uczynki to konsekwencja pomyek wynikajcych ze stosowania
zdroworozsdkowych regu, swoisty odpowiednik pomyki trzcinniczka, ktrego
instynkt rodzicielski realizuje si w karmieniu modej kukuki? Moe nawet
lepsz analogi w tym momencie byaby ludzka skonno (popd prawie) do
adoptowania cudzych dzieci (oczywicie, uywajc w tym kontekcie okrelenia
pomyka", mam na myli wycznie pomyk w rozumieniu <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>stricte </i>ewolucyjnym; w adnym wypadku
prosz nie imputowa mi nieprzychylnego stosunku do takich zachowa).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jeli mwi tu
o pomykach" lub produktach ubocznych", to po to, by wyjani
mechanizm dziaania ewolucji. W dawnych, dawnych czasach, gdy ylimy - jak
szympansy - w niewielkich grupach, dobr naturalny zaprogramowa w naszych
mzgach popdy altruistyczne czy ksenofobiczne, tak samo jak zaprogramowa w
nich gd i podanie seksualne. Wyobramy sobie, e dzisiaj jaka inteligentna
para siga do Darwina i dowiaduje si, e ostateczn przyczyn podania, jakie
do siebie czuj, jest prokreacja. Ona (albo on) stosuje jednak odpowiednie
rodki i oboje wiedz, e do zapodnienia nie moe doj. Czy wiedza o
ewolucyjnych korzeniach dzy moe osabi pocig, jaki do siebie czuj?
Podanie jest podaniem i sia, z jak dziaa na ludzkie umysy, jest
niezalena od darwinowskich czynnikw, ktre je uksztatoway. To potny popd
zupenie autonomiczny wobec kreujcych go gbokich mechanizmw.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Moim zdaniem to
samo powiedzie mona o popdach, ktre pchaj nas do czynienia dobra - do
altruizmu, empatii, szczodroci, wspczucia. Nasi odlegli przodkowie mieli
powody (i sposobno) by zachowywa si altruistycznie tylko wobec krewnych i
ludzi, ktrzy mogli im si odwzajemni. Dzi to ograniczenie ju nie istnieje,
ale zdroworozsdkowa regua pozostaa. Te motywy dziaaj podobnie jak
podanie. Bo w sumie-dlaczego nie?! Przecie nie bardziej pomagamy sobie,
czujc wspczucie dla jakiego rozpaczajcego nieszcznika (ktry nie jest z
nami spokrewniony, ani nie ma adnych szans zrewanowa si), ni czujc
podanie wobec jakiego osobnika pci przeciwnej (ktry moe by bezpodny
albo z innych wzgldw niezdolny do rozmnaania). Oba te zachowania mona uzna
za pomyki - wspaniae, bogosawione darwinowskie pomyki.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>I niech nikt
nie prbuje nawet przez moment myle, e taka darwinizacja" to prba
ponienia, pomniejszenia czy uproszczenia najszlachetniejszych emocji,
wspczucia czy wielkodusznoci; ani podania. Wszak to podanie wanie,
przepuszczone przez filtr jzyka, dao nam wspania poezj i wielkie dziea dramatyczne,
od wierszy miosnych Johna Donne'a po <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Romea
i Juli. </i>Tak samo si dzieje przy pomykowym" przekierowaniu naszego
wspczucia, pierwotnie okazywanego jedynie krewnym. Wyrwane z kontekstu
miosierdzie dla dunika zdaje si przecie zachowaniem rwnie niedarwinowskim,
jak przysposobienie cudzego dziecka (a przynajmniej moe by tak traktowane):</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><i style='mso-bidi-font-style:
normal'><span style='font-family:"Times New Roman"'>Do miosierdzia nie mona
przymusi: Ono opada jak ciepy deszcz z nieba<a style='mso-endnote-id:edn185'
href="#_edn185" name="_ednref185" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><b style='mso-bidi-font-weight:normal'><span
style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:
"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:
AR-SA;layout-grid-mode:line'>[185]</span></b></span><![endif]></span></span></a>.</span></i></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Podanie
seksualne jest si napdow wielkiej czci ludzkich ambicji i czynw i w wielu
wypadkach w darwinowskim tego sowa znaczeniu jest ono pomyk. A jeli co tak
dobrze sprawdza si przy podaniu, to dlaczego nie moe wyjania rwnie
innych naszych dz" - wspaniaomylnoci i wspczucia, na przykad;
wszystkie one stanowi konsekwencje tego, jak ylimy w dawnych czasach. Wtedy
to dobr naturalny sprawi, e odpowiednie mechanizmy zostay wprogramowane w
nasze mzgi. Te mechanizmy, czyli zdroworozsdkowe reguy, nadal maj na nas
wpyw, cho w nowym rodowisku pierwotne powody ich faworyzowania przestay ju
mie znaczenie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wyksztacone u
przodkw zdroworozsdkowe reguy wci decyduj o naszych zachowaniach, cho
oczywicie nie jest to determinizm w stylu kalwinowskiej predestynacji, lecz
wpyw cywilizacji, przefiltrowany przez literatur, obyczaje, prawo i tradycje
i - rzecz jasna - religi. Tak samo jak prymitywny mechanizm seksualnej dzy
cywilizacja przekada na sceny miosne <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Romea
i Julii, </i>tak prymitywne reguy wendety i walk <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>my-oni </i>staj <i style='mso-bidi-font-style:normal'>si </i>bitwami
Kapuletw z Montekimi, a pierwotny altruizm i empatia prowadz do jake
pouczajcych dla nas scen finaowych szekspirowskiego dramatu.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723658"></a><a name="_Toc184498979"><span style='mso-bookmark:
_Toc185723658'>Korzenie moralnoci - studium przypadku</span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jeeli nasze
poczucie moralne jest - podobnie jak podanie seksualne - zakorzenione w
ewolucyjnej przeszoci gatunku ludzkiego znacznie poprzedzajcej wszelkie
religie, mona oczekiwa, e da si to wykaza eksperymentalnie, badajc
ludzkie umysy i poszukujc w nich moralnych powszechnikw, wystpujcych
niezalenie od jakichkolwiek geograficznych czy kulturowych (i rzecz jasna
religijnych) barier. Filozofowie moralnoci od dawna zadawali sobie podobne
pytania, a Marc Hauser, biolog z Harvardu, w ksice <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Mora Minds: How Nature Designed our Universal Sense of Right and Wrong
</i>[Moralne umysy: Jak natura uksztatowaa nasze uniwersalne poczucie dobra
i za] w sposb istotny uzupeni ich mylowe eksperymenty, poddajc
hipotetyczne moralne dylematy realnym testom. Problem z klasycznym mylowym
eksperymentem polega na tym, i nie wiadomo, czy rzeczywicie mwi on cokolwiek
o naszym poczuciu dobra i za. Dlatego Hauser poszed dalej ni filozofowie i
zaprzg do pracy statystyk i eksperymenty psychologiczne oraz (midzy innymi)
za porednictwem Internetu przeprowadzi due badania kwestionariuszowe,
wszystko, eby dowiedzie si jak najwicej o poczuciu moralnym realnych ludzi.
Z punktu widzenia rozwaa, ktre tu prowadzimy, najciekawsze wydaje si, e
wikszo ludzi rozwizuje podobne dylematy w zbliony sposb, a podobiestwo
podejmowanych przez nich decyzji jest duo wyraniejsze ni zbieno (a nawet
umiejtno) ich uzasadnienia. Tego wanie moglibymy si spodziewa, gdyby
poczucie moralne byo wbudowane w nasze mzgi analogicznie do instynktu
pciowego czy lku wysokoci (albo - to przykad najbliszy Hauserowi -
umiejtno posugiwania si jzykiem; jzyki, wyznawc tego pogldu jest
Hauser, mog bardzo rni si midzy sob, ale istnieje gboka struktura,
uniwersalna gramatyka, dziki ktrej mowa jest atrybutem wsplnym naszemu
gatunkowi). Do szczegw przejdziemy za chwil, na razie natomiast podkrelmy
gwny wniosek z bada Hausera. Ot to, w jaki sposb ludzie rozwizuj
dylematy (i testy) moralne, oraz do powszechna nieumiejtno racjonalnego
uzasadnienia dokonanego wyboru w znacznym stopniu niezalene jest od przekona
religijnych (bd ich braku). Gwna teza ksiki Hausera brzmi zatem (pozwol
sobie posuy si jego wasnymi sowami): Istnieje uniwersalna gramatyka
moralna, ktra kieruje naszymi sdami moralnymi. Ta gramatyka to specyficzna
waciwo ludzkiego mzgu, ktra wskutek trwajcej miliony lat ewolucji obja
zestaw regu umoliwiajcy nam tworzenie caej gamy zrnicowanych systemw
moralnych. Tak jak w przypadku gbokiej struktury jzyka, tak i gramatyka
moralna oddziauje poniej poziomu wiadomoci".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W swoich
eksperymentalnych dylematach moralnych Hauser najczciej posugiwa si
rnymi wariantami opowieci o wagoniku kolejki, ktry wyrwa si spod kontroli
i moe doprowadzi do mierci czowieka lub kilku ludzi. W podstawowej wersji
tej historyjki mamy jedn osob, powiedzmy kobiet o imieniu Denise, ktra,
stojc przy zwrotnicy, widzi pdzcy wagonik i musi podj decyzj - czy
skierowa wagonik na lepy tor, ratujc w ten sposb ycie piciu osobom, ktre
stoj przy torze gwnym. Dylemat polega na tym, e na bocznicy pracuje
robotnik, ktry zginie, jeli wagonik tamtdy pojedzie. Ale poniewa to jeden
czowiek, a jeli dojdzie do tragedii na gwnej linii, zginie picioro,
wikszo ludzi uznaje za moralnie dopuszczalne (o ile nie wrcz konieczne), by
Denise przestawia zwrotnic, doprowadzajc w ten sposb do mierci jednej
osoby, a ratujc pi ywotw (oczywicie nie uwzgldniamy hipotetycznej
sytuacji, i w nieszcznik to Beethoven albo bliski krewny Denise). Modyfikujc
szczegy tej historyjki, moemy stawia przed uczestnikami naszego mylowego
eksperymentu coraz bardziej zoliwe wyzwania moralne. Co na przykad trzeba
zrobi, jeli rozpdzony wagonik mona zatrzyma, zrzucajc co cikiego na
tory? To proste -jak najszybciej trzeba drog zatarasowa! Ale co, jeli jedyn
cik rzecz" w okolicy jest pewien bardzo tusty mczyzna, ktry,
oparty o barierk, stoi sobie na kadce przebiegajcej nad torami i kontempluje
zachd Soca. Wikszo pytanych uznaa, e w tej sytuacji zrzucenie na tory
miego grubaska byoby niemoralne, a przecie to sytuacja praktycznie
analogiczna do wyboru, przed ktrym stana Denise, gdy, przestawiajc
zwrotnic, ocalia piciu ludzi. Wikszo z nas ma jednak silne intuicyjne przekonanie,
e te dwa przypadki gboko si od siebie rni, cho nie potrafimy
wyartykuowa dlaczego.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Spychanie
grubaska z kadki przypomina inny rozpatrywany przez Hausera dylemat. Tym razem
rzecz dzieje" si w szpitalu. Piciu pacjentw oczekuje w nim na ratujc
ycie operacj, kady z nich ma szanse tylko wtedy<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>jeli znajdzie si dawca jakiego organu.
Kady potrzebuje' innego, lekarze jednak nie zdoali znale dawcy dla nikogo.
W pewnej chwili chirurg dostrzega w poczekalni zu penie zdrowego osobnika,
wyglda na to, e wszystkie organy ma w wietnym stanie i nadajce si do
transplantacji. W tym przypadku jednak w praktyce nikt nie powie e moralne
byoby zabicie tego czowieka, by ratowa pozosta pitk.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Tym, co czy
te rne dylematy, jest podzielana przez wikszo z nas intuicja, e niewinny
wiadek nie moe by wbrew wasnej woli wczany w trudne sytuacje i powicany
dla dobra innych. T zasad wyrazi ju Immanuel Kant, gdy napisa, e rozumna
istota nigdy nie moe by niewiadomie uyta jako rodek do celu, nawet jeli
tym celem jest dobro innych. W tym wietle rnica midzy przypadkiem
tuciocha na kadce nad torami (czy czowieka z poczekalni) a problemem
Denise, czy skierowa wagonik na bocznic, jest oczywista. To czowieka musielibymy
zrzuci na tory, eby zatrzyma wagonik, to za oczywiste pogwacenie
kantowskiego nakazu. Robotnik pracujcy na bocznicy nie zosta bezporednio
wykorzystany do ocalenia ycia pitce jadcej w rozpdzonym wagoniku; my
posuylimy si bocznic, a on po prostu mia tego pecha, e znalaz si tam w
nieodpowiednim czasie. C jednak dzieje si takiego, e takie rozumowanie jest
dla nas wystarczajcym usprawiedliwieniem? Kant mwi o pewnikach moralnych,
Hauser o mechanizmach wbudowanych przez ewolucj w nasze mzgi.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Hipotetyczne
sytuacje zwizane z rozpdzonym wagonem mona rozwija na wiele sposobw,
czynic moralny dylemat, jaki rozstrzygn musi uczestnik badania, jeszcze
bardziej zawiym. Hauser porwnuje na przykad ze sob wybr, jakiego dokona
musz dwie osoby, powi</span><span style='font-family:"Times New Roman"'>edz</span><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>my
Ned i Oscar. Znw mamy rozpdzony wagon i tory. Ned stoi przy torach, tyle e
odmiennie ni Denise nie moe<span style='mso-spacerun:yes'> </span>kierowa
wagonu na boczny tor, a jedynie na mijank, ktra czy si z gwnym torem tu
przed miejscem, gdzie<span style='mso-spacerun:yes'> </span>stoi pi niczego
si niespodziewajcych osb. Samo przestawienie zwrotnicy nic by nie pomogo, i
tak zginliby pod koami. Jednak po mijance przechodzi wanie jaki mczyzna,
wystarczajco gruby i ciki, by wagonik si zatrzyma, jeli na niego wpadnie.
Czy Ned powinien przestawi zwrotnic? Intuicyjnie wikszo ludzi uznaje, e
nie. No tak, tylko czym rni si dylemat Neda od dylematu Denise.
Prawdopodobnie wikszo z nas, znw, intuicyjnie kieruje si kantowskim
imperatywem - Denise musi sprawi, by wagon nie rozjecha piciu ludzi, i
kieruje go na bocznic. Pracujcy tam robotnik to niemoliwa do uniknicia w
przypadku konfliktw ofiara wrd ludnoci cywilnej", by posuy si
urocz Rumsfeldowsk <a style='mso-endnote-id:edn186' href="#_edn186"
name="_ednref186" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[186]</span></span><![endif]></span></span></a> fraz.
Ten czowiek nie zosta dosownie uyty przez Denise. Ned tymczasem
rzeczywicie musi <i style='mso-bidi-font-style:normal'>posuy si </i>opasym
spacerowiczem, by zatrzyma wagon. Wikszo ludzi intuicyjnie dostrzega, e to
zasadnicza rnica, Kant przemyla j dogbnie i uczyni z niej element swego
systemu filozoficznego.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Rnic t moemy
dokadniej przeledzi na przykadzie kolejnego hipotetycznego dylematu.
Zamy, e tym razem rozpdzony wagon pierwszy dostrzeg Oskar. Miejsce to
samo, wic tu obok mamy mijank. Sytuacja taka sama, jak w przypadku Neda,
tyle e tym razem tory mijanki zastawione s cik elazn zapor. Oczywiste,
e Oskar bez wahania powinien przestawi zwrotnic. Niestety - na zaporze
przysiad jaki turysta, ktry na pewno zginie, jeli uderzy w ni rozpdzony
wagon (tak samo, jak zginie gruby mczyzna z poprzedniego przykadu). Rnica
polega na tym, e tym razem ofiara nie posuya do zatrzymania wagonu, to
przypadkowa ofiara", tak jak w dylemacie Denise. Podobnie jak Hauser - i
tak samo jak wikszo badanych przez niego ludzi - uwaam, e Oskar ma prawo
przestawi zwrotnic, Ned nie. Trudno byoby mi jednak szczegowo ten sd
uzasadni. Zdaniem Hausera takie moralne intuicje nie s zwykle efektem
starannych przemyle, to co, co si bardziej czuje, ni wie - to nasze
ewolucyjne dziedzictwo.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Hauser dokona te
interesujcej wyprawy w wiat antropologii. Wraz ze swymi wsppracownikami
przeprojektowa nieco swoje eksperymenty i wykorzysta je w badaniach nad ludem
Kuna, niewielkim plemieniem z Ameryki rodkowej, yjcym praktycznie bez
kontaktu z biaymi (i bez sformalizowanego systemu wierze). Badacze zmienili
wagonik i tory na krokodyla i kanu oraz jeszcze kilka szczegw tak, by
dylematy byy zrozumiae dla Kuna. Moralne wybory byy z grubsza takie same.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jednym z
najwaniejszych pyta, jakie rozwaa Hauser w swojej ksice, byo, czy
moralne intuicje ludzi religijnych rni si od intuicji ateistw - jeeli
nasz moralno czerpiemy z religii, tak przecie powinno by. Ot wiele
wskazuje, e nie. Hauser (wsplnie ze znanym etykiem Peterem Singerem<a
style='mso-endnote-id:edn187' href="#_edn187" name="_ednref187" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[187]</span></span><![endif]></span></span></a>) skoncentrowali
si na trzech hipotetycznych sytuacjach dylematu moralnego i porwnali, jakie
postpowanie uznaj w nich za waciwe ateici i wierzcy. Uczestnicy badania
zostali poproszeni, by oceni, czy dane zachowanie w konkretnej sytuacji jest
(moralnie) obligatoryjne", dopuszczalne" czy
niedopuszczalne". Trzy dylematy, ktre im przedstawiono, to:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:35.45pt;text-indent:-14.15pt;mso-list:l3 level1 lfo34;tab-stops:
list 35.45pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>1.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dylemat Denise. Dziewidziesit procent
badanych uznao, e w tej sytuacji mona, eby uratowa ycie piciu osb,
powici jedn.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:35.45pt;text-indent:-14.15pt;mso-list:l3 level1 lfo34;tab-stops:
list 35.45pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='mso-fareast-font-family:
Arial;mso-bidi-font-family:Arial'><span style='mso-list:Ignore'>2.<span
style='font:7.0pt "Times New Roman"'> </span></span></span><![endif]><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Widzisz
dziecko tonce w sadzawce. W pobliu nie ma nikogo innego. Moesz je uratowa,
ale twoje ubranie bdzie nieodwoalnie zniszczone. Dziewidziesit siedem
procent badanych nie miao wtpliwoci - trzeba ratowa dziecko (szokujce, e
a dla 3% spodnie okazay si waniejsze). 3. Dylemat szpitalny (opisany
powyej). Dziewidziesit siedem procent badanych stwierdzio, e moralnie
niedopuszczalne jest zapanie w poczekalni szpitala kogo zdrowego, bo jego
organy mog uratowa ycie piciu chorych. Najwaniejszy wniosek z bada Hauser
a i Singera by za taki, e nie udao si wykaza adnych statystycznie
istotnych rnic midzy wierzcymi a ateistami, jeli chodzi o oceny moralne.
Ten rezultat wydaje si potwierdza (dalece nie tylko moje) przekonanie, e nie
potrzebujemy Boga, by czyni dobrze (ani by czyni le).</span></p>
<h2><a name="_Toc185723659"></a><a name="_Toc184498980"><span style='mso-bookmark:
_Toc185723659'>Dlaczego by dobrym, jeli nie ma Boga</span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Przyzna
trzeba, e w tej postaci jest to pytanie wyjtkowo nikczemne. Kiedy sysz je
od jakiego religijnego czowieka (a wielu wierzcych mi je zadaje), a cinie
mi si na usta, by odpowiedzie mniej wicej tak: Czy rzeczywicie chcesz
powiedzie, e jedynym powodem, dla ktrego starasz si postpowa przyzwoicie,
jest pragnienie zyskania boskiej aprobaty lub nagrody i uniknicia jego
niezadowolenia i kary? Przecie to nie jest adna moralno! To zwyke
kunktatorstwo, lizusostwo czystej wody. I co, patrzysz si przez rami, by
sprawdzi, czy z nieba nie ledzi ci wielka kamera? A moe masz w gowie taki
may podsuch, ktry ledzi kady twj ruch, a nawet myl?". Einstein
powiedzia kiedy: Gdyby ludzie byli dobrzy tylko ze strachu przed kar albo w
nadziei uzyskania nagrody, byoby to bardzo przykre". Michael Shermer w <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>The Science of Good and Evil </i>okrela
taki argument mianem kocz dyskusj" -jeeli kto sdzi, e gdyby nie
byo Boga kradby, gwaci i mordowa" uwaa si za osob niemoraln, a
od ludzi niemoralnych lepiej trzyma si jak najdalej". Z drugiej strony,
dodaje Shermer, jeeli kto uznaje, e nadal czyniby dobrze, nawet gdyby
zdjto z niego stay boski nadzr, to do istotnie podwaa to jego
przekonanie, e Bg jest niezbdny do bycia dobrym. Osobicie podejrzewam
zreszt, e wielu ludzi religijnych szczerze wierzy, i to wanie religia
motywuje ich do dobrych uczynkw (dotyczy to zwaszcza wyznawcw tych
Kociow, ktre eksploatuj przede wszystkim poczucie winy swoich wyznawcw).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mam jednak
wraenie, i teza, jakoby zniknicie Boga z naszego wiata uczynio raptem
wszystkich bezdusznymi, egoistycznymi hedonistami, a z powierzchni Ziemi
odeszyby miosierdzie, czuo i wielkoduszno - wszystko, co zasuguje na
miano dobra - to przejaw wyjtkowo maego szacunku dla samego siebie.
Powszechnie do panuje przekonanie, i gosicielem tego pogldu by Fiodor
Dostojewski, a to zapewne z powodu takiej oto wypowiedzi Iwana Karamazowa,
ktry:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>[...] w toku
dyskusji oznajmi uroczycie, e nie ma stanowczo </span><span
style='font-family:"Times New Roman"'>na caym wiecie nic takiego, co by
zniewalao ludzi do kochania bliskich, e w ogle nie ma takiego prawa natury,
eby czowiek kocha ludzko, i e jeeli jest i bya dotychczas jaka mio
na ziemi, to nie wskutek prawa natury, lecz jedynie dziki temu, e ludzie
wierzyli w niemiertelno duszy. Iwan Fiedorowicz doda przy tym, e wanie
na tym polega cae prawo natury, do wic pozbawi ludzko wiary w niemiertelno
duszy, aby natychmiast wygasa mio, a nawet wicej - wszelka sia ywotna
przeduajca ycie na wiecie. To nie wszystko: wwczas nic ju nie bdzie
niemoralne, wszystko bdzie dozwolone, nawet ludoerstwo. I nie poprzestajc na
tym, Iwan Fiedorowicz orzek na zakoczenie, e dla wszystkich poszczeglnych
ludzi, takich jak my na przykad, ktrzy nie wierz ani w Boga, ani w
niemiertelno duszy, prawo moralne przyrody powinno si natychmiast sta
przeciwiestwem poprzedniego prawa religijnego, e zatem egoizm posunity do
zbrodni powinien by nie tylko dozwolony czowiekowi, ale i uznany za
niezbdne, najrozsdniejsze i omal nie najszlachetniejsze wyjcie w jego
sytuacji<sup> <a style='mso-endnote-id:edn188' href="#_edn188" name="_ednref188"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:
"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:
AR-SA;layout-grid-mode:line'>[188]</span></span><![endif]></span></span></a></sup></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Moe to troch
naiwne z mojej strony, ale blisza mi jest nieco mniej cyniczna wizja natury
ludzkiej ni ta, ktr prezentuje jeden z braci Karamazow. Czy naprawd
potrzebujemy nadzoru-boskiego lub wzajemnego-by powstrzyma si od czynw
egoistycznych i kryminalnych? Bardzo chciabym wierzy, e ja tego nie
potrzebuj (ani Ty, drogi czytelniku). Bymy jednak tych chci nie brali za
pewniki, przytocz (za <i style='mso-bidi-font-style:normal'>The Blank Slate) </i>opowie
Stevena Pinkera o tym, co wydarzyo si w Montrealu, kiedy zastrajkowaa
policja:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Dziao si to w romantycznych latach 60., w pokojowo
nastawionej (i dumnej z tego!) Kanadzie. Byem wtedy nastolatkiem i gorco
wierzyem w Bakuninowski anarchizm. miaem si z moich rodzicw, gdy prbowali
mi tumaczy, e jeli rzd kiedykolwiek sprbowaby si rozbroi, wybuchoby
pieko. Rzeczywisto zaoferowaa nam empiryczny test naszych sprzecznych
pogldw-17 padziernika 1969 o godzinie smej rano montrealska policja
rozpocza strajk generalny. Pierwszy bank zosta obrabowany o 11.20. Do
poudnia wikszo sklepw w centrum bya ju zamknita (i zupiona). W cigu
kolejnych godzin takswkarze podpalili garae firmy zajmujcej si wynajmem
limuzyn, ktra konkurowaa z nimi o pasaerw odwoonych z lotniska, domorosy
snajper zastrzeli funkcjonariusza policji, tum spldrowa kilka hoteli i
restauracji, a pewien lekarz zabi wamywacza, na ktrego natkn si w swoim
podmiejskim domu. Bilans dnia to sze obrabowanych bankw, ponad sto
rozszabrowanych sklepw i dwanacie podpale. Do wywozu potuczonego szka ze
sklepowych wystaw trzeba byo wynaj czterdzieci ciarwek, a warto
zniszcze grubo przekroczya trzy miliony dolarw, nim wadze zdecydoway si
wezwa wojsko (i, oczywicie, Kanadyjsk Policj Konn), by zaprowadzili
porzdek. Moje pogldy polityczne legy w gruzach...</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Moe to efekt
Pollyanny, a moe po prostu bardzo chc wierzy, e ludzie byliby dobrzy nawet,
gdyby nie obserwowaa ich i nie pilnowaa policja (ani Pan Bg). Z drugiej
jednak strony wikszo mieszkacw Montrealu to bez wtpienia ludzie wierzcy.
Dlaczeg zatem lk przed Bogiem nie powstrzyma ich, gdy ziemscy policjanci na
chwil zeszli ze sceny? Czy strajk montrealskiej policji nie by przypadkiem
dobrym naturalnym eksperymentem weryfikujcym hipotez, jakoby to Bg czyni
nas dobrymi? A moe w cynicznej uwadze H.L. Menckena (Ludzie mwi, e
potrzebujemy Boga, kiedy chc powiedzie, e tak naprawd potrzebujemy
policji") kryje si nieco prawdy?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oczywicie nie
wszyscy montrealczycy wykorzystali nieobecno policji w niecnych celach.
Bardzo zreszt ciekawe, czy daoby si zaobserwowa jakkolwiek (choby sab)
statystycznie istotn zaleno midzy skonnoci do upienia sklepw a si
(lub brakiem) przekona religijnych. Takich danych oczywicie nie ma, ale mam
pewne podejrzenia. .. Mwi si czasem (co rwnie brzmi do cynicznie), e nie
ma ateistw w okopach. Mam powody(a rwnie pewne dowody, aczkolwiek dalece
niewystarczajce), by sdzi, e w wizieniach te jest niewielu ateistw.
Oczywicie nie twierdz, e ateici s bardziej moralni, ale ju humanizm -
czyli system etyczny bardzo czsto towarzyszcy ateizmowi - na pewno skania ku
zachowaniom moralnym. Moliwe te, e ateizm skorelowany jest z jakim trzecim
czynnikiem (na przykad lepszym wyksztaceniem, wysz inteligencj lub wiksz
intelektualn wraliwoci), ktry przeciwdziaa impulsywnemu angaowaniu si w
akty przestpcze. W kadym razie empiryczne dane nie stanowi poparcia dla
popularnego przekonania o zwizku midzy moralnoci a religijnoci.
Oczywicie samo istnienie dodatniej korelacji niczego jeszcze nie dowodzi, ale
dane, ktry przedstawi niedawno Sam Harris w <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Letter to a Christian Nation, </i>i tak s uderzajce:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Jakkolwiek sympatia dla okrelonej partii politycznej nie
jest w Stanach Zjednoczonych dobrym wskanikiem religijnoci, to wszyscy
doskonale wiedz, e czerwone (republikanskie) stany" s czerwone gwnie
ze wzgldu na silne na tych ziemiach wpywy konserwatywnych Kociow
chrzecijaskich. Gdyby rzeczywicie istniaa wyrana zaleno midzy
chrzecijaskim konserwatyzmem a zdrowiem spoecznym", moglibymy
oczekiwa jej oznak zwaszcza w tych wanie stanach. Tymczasem jest wrcz
przeciwnie. Spord dwudziestu piciu amerykaskich miast z najniszym
wspczynnikiem przestpczoci, 62% to miasta lece w niebieskich"
(demokratycznych) stanach, 38% w stanach czerwonych. Natomiast na dwadziecia
pi najniebezpieczniejszych miast ju 76% ley w stanach czerwonych. Trzy z
piciu najniebezpieczniejszych amerykaskich miast znajduj si w syncym z
pobonoci Teksasie. Dwanacie stanw z najwysz liczb wama to stany
czerwone, dwadziecia cztery z dwudziestu dziewiciu stanw z najwiksz liczb
kradziey - stany czerwone, siedemnacie na dwadziecia dwa stany z najwysz
liczb zabjstw - stany czerwone <a style='mso-endnote-id:edn189'
href="#_edn189" name="_ednref189" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[189]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Systematyczne
badania w pewnym stopniu wspieraj hipotezy, jakie da si wyprowadzi z bada
korelacyjnych. W roku 2005 ukaza si na przykad (w Journal of Religion and
Society") artyku Gregory'ego S. Paula, stanowicy systematyczne
podsumowanie bada przeprowadzonych w 17 wysoko rozwinitych krajach. Wnioski
byy do jednoznaczne: wysze wskaniki religijnoci (w tym praktykowania)
koreluj dodatnio z wyszym wspczynnikiem zabjstw, wiksz miertelnoci
wrd modziey, czstszym wystpowaniem chorb przenoszonych drog pciow,
czstoci ci u nastolatek i liczb aborcji. Do sardonicznie skomentowa
cay ten nurt bada Dan Dennet w <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Breaking
the Spell:</i></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Nie musz dodawa, e te rezultaty s do uderzajce,
zwaszcza w kontekcie jake rozpowszechnionych przekona o wyszoci moralnej
ludzi wierzcych. W obliczu napywajcych danych liczne organizacje religijne
intensywnie inicjuj kolejne projekty badawcze, chcc podway to, co ju
wiadomo [...] Jednego moemy by pewni -<i style='mso-bidi-font-style:normal'>jeeli
</i>istnieje choby najsabszy zwizek midzy zachowaniami moralnymi a
przynalenoci do jakiegokolwiek Kocioa, zaangaowaniem w praktyki religijne
lub wiar w ogle, wkrtce na pewno zostanie on wykryty, gdy wiele instytucji
religijnych bardzo chce dzi potwierdzi swoje tradycyjne wierzenia za pomoc
metod naukowych (kiedy nauka potwierdza co, w co wierz, ci ludzie jako
uznaj jej zdolno do odnajdywania prawdy). Kady mijajcy miesic, ktry nie
przynosi takich dowodw, podsyca podejrzenia, e moe ich po prostu nie by</span><span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Kady rozsdny
czowiek przyzna, e moralno niewymagajca obecnoci policji to nieco
bardziej prawdziwa moralno ni taka, ktra znika, gdy tylko policja zaczyna
strajkowa lub gdy wyczy si obserwujca nas kamera (niezalenie od tego, czy
to kamera policyjna, czy podgld zainstalowany w niebiesiech). Moe jednak taka
interpretacja jake czsto zadawanego pytania Po co by dobrym, jeli Boga nie
ma?" jest nieco cyniczna <a style='mso-endnote-id:edn190' href="#_edn190"
name="_ednref190" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[190]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Przecie jaki religijny myliciel mgby zaproponowa bardziej, by tak rzec,
moraln jego interpretacj, co w rodzaju: Jeeli nie wierzysz w Boga, to
znaczy, e nie uznajesz istnienia absolutnych standardw moralnych. Nawet przy
najlepszych intencjach i najlepszej woli, jak zdecydujesz wwczas, co jest
dobre, a co jest ze. Tylko religia dostarcza takie ostateczne wyznaczniki. Bez
niej to moralno bez kodeksu, moralno na wyczucie. Przecie jeeli moralno
uznalibymy za kwesti osobistego wyboru, to Hitler te mgby powiedzie, e
wedug wasnych zainspirowanych eugenik standardw postpuje moralnie, a kady
ateista tylko na mocy osobistego wyboru mgby jego roszczenia odrzuci i
wybra dla siebie inne. Natomiast chrzecijanin, yd czy muzumanin moe
stwierdzi, e istniej absolutne standardy moralne, istnieje zo absolutne,
niezalene od czasu i miejsca, i Hitler by takim zem".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nawet jeli to
prawda, e potrzebujemy Boga, by postpowa moralnie, nie czyni to oczywicie
istnienia Boga bardziej prawdopodobnym, a tylko bardziej podanym (wielu ludzi
nie rozumie tej rnicy). To bya jednak tylko uwaga na marginesie. Mj
wyimaginowany religijny etyk nie wspomnia oczywicie, e ch podlizania si
Bogu moe zosta uznana za religijn motywacj dobrych uczynkw. Chodzio mu
raczej o to, e - niezalenie od <i style='mso-bidi-font-style:normal'>motyww </i>-
bez Boga nie jestemy w stanie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>stwierdzi,
</i>co jest dobre. Kady z nas moe jedynie sformuowa wasn definicj dobra
i postpowa zgodnie z ni. Zasady moralne oparte wycznie na religii (w
przeciwiestwie do, na przykad, zotej zasady", ktra czsto towarzyszy
systemom religijnym, ale moe by te wyprowadzona z innych rde) to forma
moralnego absolutyzmu. Dobro jest dobrem, a zo zem i nie ma po co babra si
w szczegach i sprawdza, dajmy na to, czy w konkretnej sytuacji kto cierpi,
czy nie. Mj hipotetyczny rozmwca utrzymywaby, e tylko religia dostarcza
podstaw, by zadecydowa, co jest dobre.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Niektrzy
filozofowie - najsynniejszy z nich to oczywicie Kant - usiowali wyprowadzi
absolutn moralno ze rde niereligijnych. Immanuel Kant, jakkolwiek sam by
czowiekiem wierzcym (co w jego czasach byo praktycznie nieuniknione <a
style='mso-endnote-id:edn191' href="#_edn191" name="_ednref191" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[191]</span></span><![endif]></span></span></a>),
prbowa oprze moralno na poczuciu obowizku. Sawny imperatyw kategoryczny
Kanta mwi tyle: Postpuj zawsze wedug takiej maksymy, aby mg zarazem
chcie, by staa si ona podstaw powszechnego prawodawstwa". Zasad
dziaania kantowskiego imperatywu bardzo adnie ukaza mona na przykadzie
kamstwa. Wyobramy sobie wiat, w ktrym ludzie zwykle kami, gdzie mwienie
nieprawdy traktowane jest jako zachowanie dobre i moralne. Ot w takim wiecie
kamstwo bardzo szybko stracioby jakikolwiek sens - warunkiem definicyjnym
istnienia kamstwa jest przecie prawda. Jeeli regu moraln nazwiemy zasad,
zgodnie z ktr ludzie powinni postpowa, kamanie nie moe ni by, bowiem
jeli wszyscy zawsze kami, to nic nie ma adnego znaczenia. Inaczej mwic,
kamstwo jako regua yciowa jest w naturalny sposb regu niestabiln. Na tej
samej zasadzie egoizm czy cige erowanie na dobrej woli innych moe by
skuteczn strategi dla mnie, jeli jestem osobnikiem skrajnie samolubnym, i
moe nawet sprawia mi satysfakcj. Nie mog jednak pragn, by pasoytowanie
stao si powszechn regu moraln, gdy kogo wwczas sam bym wykorzystywa.
Imperatyw kantowski dobrze sprawdza si zatem przy kamstwach i w kilku jeszcze
innych wypadkach, trudno jednak byoby uoglni go na ca sfer moralnoci.
Kant nie wystarczy zatem, by odrzuci twierdzenia mojego hipotetycznego
religijnego polemisty, e rdem absolutnych wartoci moralnych pozostaje
zwykle religia. Rozwamy jednak takie oto pytania: Czy skrcenie cierpie
miertelnie chorego czowieka na jego prob zawsze jest zem? Czy zem jest
uprawianie seksu z osob tej samej pci? Czy wolno umierci embrion? S
ludzie, ktrzy tak uwaaj, i przekonania te uznaj za niekwestionowalne, adne
argumenty czy dyskusja nie skoni ich do zmiany zdania. Ten, kto si z nimi
nie zgadza, zasuguje na mier (w przenoni oczywicie, nie dosownie; no,
moe za wyjtkiem kilku lekarzy pracujcych w amerykaskich klinikach
aborcyjnych - t histori opisz w nastpnym rozdziale).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Na nasze
szczcie absolutyzm moralny nie jest jedynym rozwizaniem. Kiedy w gr wchodzi
problem dobra i za, za profesjonalistw w tej dziedzinie uzna naley
filozofw moralnoci. Jak zwile to uj Robert Hinde, zgadzaj si oni, i
nakazy moralne, cho niekoniecznie bdce dzieem rozumu, powinny da si
przynajmniej rozumowo obroni"<a style='mso-endnote-id:edn192'
href="#_edn192" name="_ednref192" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[192]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Istnieje wiele klasyfikacji systemw etycznych, ale wspczenie za
najwaniejszy uznaje si podzia midzy deontologami (do tej szkoy
przypisywany jest Kant) a konsekwencjonalistami (do nich nale te
utylitaryci, jak Jeremy Bentham (1742-1832) chociaby). Kto mgby
powiedzie, e deontologia to do zabawne miano dla przekonania, i moralno
polega na przestrzeganiu zasad. Dosownie termin ten tumaczy mona jako
nauk o obowizku", a utworzony zosta od greckiego sowa oznaczajcego
to, co obowizujce". Oczywicie deontologia i moralny absolutyzm to nie
to samo, ale na uytek naszych rozwaa o religii moemy na chwil zawiesi
dzielce je rnice. Wane, e absolutyci wierz, i zo i dobro to wartoci
absolutne, a imperatyw czynienia dobra nie wie si w ogle z konsekwencjami
czynw. Konsekwencjonalici za, jak sama nazwa wskazuje, nieco bardziej
pragmatycznie przyjmuj, e oceny moralnej jakiegokolwiek czynu naley
dokonywa na podstawie jego konsekwencji. Jedn z wersji konsekwencjonalizmu
jest utylitaryzm, system filozoficzny, za ktrego twrcw uznaje si Benthama,
Jamesa Milla (1773-1836) i jego syna Johna Stuarta Milla (1806-1873). Za
najkrtsze podsumowanie utylitaryzmu uznaje si czsto (niezbyt, niestety,
precyzyjne) okrelenie Benthama: zasada jak najwikszego szczcia jak
najwikszej liczby ludzi stanowi winna podstaw moralnoci i prawodawstwa".
Absolutyzm moralny niekoniecznie musi by wyprowadzony z religii, cho
oczywicie na innym gruncie jeszcze trudniej broni nienaruszalnoci pewnych
wartoci moralnych. Najlepszym przykadem, jaki przychodzi mi do gowy, jest
patriotyzm. Luis Bunuel, genialny hiszpaski reyser, powiedzia kiedy: Bg i
Ojczyzna to niepokonana para; ten duet ma na koncie wicej krwi i ludzkich
nieszcz ni cokolwiek innego". Doskonale o tym wiedz ci, ktrzy
namawiaj ludzi do ochotniczej suby w armii, i dlatego wanie odwouj si
przede wszystkim do patriotyzmu swych nieszczsnych ofiar. Podczas I wojny
wiatowej Angielki wrczay modym mczyznom, ktrzy jeszcze nie zmienili
cywilnych ubra na mundury, biae pira i mobilizoway ich takim oto
dwuwierszem:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><i style='mso-bidi-font-style:
normal'><span lang=EN-US style='font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:
EN-US'>Oh, we don 't want to lose you, but we think you ought to go, For your
King and your country both need you so </span></i><a style='mso-endnote-id:
edn193' href="#_edn193" name="_ednref193" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span
style='font-family:"Times New Roman"'><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><b style='mso-bidi-font-weight:normal'><span
style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:
"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:
AR-SA;layout-grid-mode:line'>[193]</span></b></span><![endif]></span></span></i></span></a><i
style='mso-bidi-font-style:normal'><span lang=EN-US style='font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'>.</span></i><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:
EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ludzie
pogardzaj obdektorami, nawet z wrogiego kraju, bo patriotyzm w powszechnym
odczuciu stanowi wanie warto absolutn - trudno przecie o bardziej
absolutystyczne" z ducha stwierdzenie ni My country, wright or
wrong". A przecie te sowa usprawiedliwiaj zabicie kogokolwiek, kogo
politycy twojej ojczyzny akurat uznaj za wroga. Rozumowanie
konsekwencjonalistyczne moe wpywa na decyzj polityczn - i na wojn czy
nie - ale gdy ju wojna wybuchnie, absolutystyczny patriotyzm przejmuje rzdy i
sprawuje je z moc, ktrej rwna si moe tylko religia. onierz za, ktry
jako wyznawca moralnoci konsekwencjonalistycznej nie zdecyduje si pj na
cao, ma spore szanse na sd wojenny (egzekucja te niewykluczona).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Rozpoczlimy
nasze rozwaania o filozofii moralnej od hipotetycznego dialogu z religijnym
apologet, ktry prbowa przekona nas, e bez Boga moralno staje si czym
wzgldnym i arbitralnym. Przekonanie to musi by do powszechne, skoro
niezalenie od Kanta i innych wyrafinowanych filozofw moralnoci (i
pozostawiwszy na chwil na boku patriotyczny amok) rzeczywicie dla wielu ludzi
najchtniej akceptowanym rdem moralnoci jest jaka wita ksiga i to
niezalenie od tego, e znaczenie jej przypisywane nie ma zwykle uzasadnienia w
jej prawdziwej historii. Ba - dla wszelkich gosicieli prawdy objawionej w
Pimie historyczne korzenie (z reguy do dyskusyjne) ich witej ksigi praktycznie
nie maj adnego znaczenia. W kolejnym rozdziale poka, e ci, ktrzy sw
moralno czerpi z Pisma (a przynajmniej tak twierdz), w praktyce wcale tak
nie czyni. I moe bardzo dobrze, z czym po chwili refleksji rwnie oni
mogliby si zgodzi.</span></p>
</div>
<span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'><br clear=all
style='page-break-before:always;mso-break-type:section-break'>
</span>
<div class=Section11>
<h1><a name="_Toc185723660"></a><a name="_Toc184498981"></a><a
name="_Toc184498505"></a><a name="_Toc184498126"></a><a name="_Toc184497808"></a><a
name="_Toc184497366"></a><a name="_Toc184496650"></a><a name="_Toc184496098"><span
style='mso-bookmark:_Toc184496650'><span style='mso-bookmark:_Toc184497366'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497808'><span style='mso-bookmark:_Toc184498126'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498505'><span style='mso-bookmark:_Toc184498981'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723660'><span style='mso-bidi-font-family:Arial;
mso-bidi-font-weight:bold'>Rozdzia sidmy<br>
</span>DOBRA KSIGA" I ZMIENIAJCY SI DUCH CZASW</span></span></span></span></span></span></span></a></h1>
<p class=MsoNormal align=right style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;
margin-bottom:6.0pt;margin-left:0cm;text-align:right;text-indent:22.7pt;
background:white'><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span style='font-family:
"Times New Roman";color:#993300'>Przez polityk wyrnito tysice. Przez
religi </span></i><span style='font-family:"Times New Roman";color:#993300'>- <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>dziesitki tysicy.<br>
</i>Sean 0'Casey</span><span style='color:#993300'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Kada wita
ksiga na dwa sposoby moe by rdem moralnoci i zasad yciowych. Po
pierwsze mog si w niej znale bezporednie instrukcje, takie jak choby
Dziesi Przykaza (dzi, jak wiemy, s one rdem gwatownych wojen
kulturowych na przykad na amerykaskiej prowincji). Po drugie moemy spotka
tam przykady - Bg lub jaka inna biblijna posta moe suy jako wzorzec
moralny" lub (tu posu si nowomodnym argonem) model kulturowy".
W przypadku chrzecijaskiej Biblii obie te drogi, jeliby wiernie si ich
trzyma (okrelenie wiernie" pojawio si w tym kontekcie
nieprzypadkowo, skojarzenie z wiar rwnie), prowadz do systemu etycznego,
ktry kady wspczesny, cywilizowany czowiek, wierzcy czy nie, uzna musi za
- adne agodniejsze okrelenie by tu nie pasowao - co wyjtkowo ohydnego.
Jeli jednak mamy by uczciwi, to naleaoby raczej stwierdzi, e Biblia, w
wikszoci przynajmniej, jest nie tyle za, co po prostu dziwna i niesamowita.
Czego zreszt innego mona by si spodziewa po przypadkowej antologii
niepowizanych tekstw, tworzonych, poprawianych, redagowanych i tumaczonych
(oraz udoskonalanych") przez setki anonimowych autorw, redaktorw i
kopistw - anonimowych nie tylko dla nas, ale rwnie dla siebie wzajemnie, co
jest zupenie zrozumiae przy dziele powstajcym przez bez maa dziewiset lat<a
style='mso-endnote-id:edn194' href="#_edn194" name="_ednref194" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[194]</span></span><![endif]></span></span></a>. Ju sam
ten fakt stanowi pewne wyjanienie niektrych biblijnych absurdw. Pech polega
na tym, e to ta wanie dziwaczna ksiga dla rnych religijnych zelotw jest
ostatecznym i niepodwaalnym rdem moralnoci i prawdy yciowej. Ci, ktrzy
chc sw moralno wywie literalnie z Biblii, albo nigdy jej nie czytali,
albo nie zrozumieli, co bardzo trafnie zauway biskup John Shelby Spong w <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>The Sins of Scripture </i>[Grzechy Pisma].
Sam biskup, nawiasem mwic, jest sympatycznym przykadem liberalnego
duchownego o pogldach tak przemylanych, e w zasadzie pokrywaj si one z
pogldami wikszoci ludzi mienicych si dzi chrzecijanami. Brytyjskim
odpowiednikiem biskupa Sponga jest Richard Holloway do niedawna biskup
Edynburga, ktry sam siebie okrela mianem powracajcego do zdrowia chrzecijanina".
Kiedy, gdy jeszcze sprawowa swj urzd, odbylimy w Edynburgu publiczn
dyskusj i byo to bez wtpienia jedno z najciekawszych i najbardziej
stymulujcych spotka tego typu, w jakich zdarzyo mi si uczestniczy<a
style='mso-endnote-id:edn195' href="#_edn195" name="_ednref195" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[195]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723661"></a><a name="_Toc184498982"><span style='mso-bookmark:
_Toc185723661'>Stary Testament</span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zacznijmy od
Ksigi Rodzaju z tak lubian histori Noego - w rzeczywistoci przerbk
babiloskiego mitu o potopie, ktry pojawia si zreszt w wielu innych
kulturach. Oczywicie opowie o zwierztach, ktre parami grzecznie wchodz do
arki, jest w pewnym sensie urocza, ale jej mora - mniej. Bogu przestali si
podoba ludzie, wic (za wyjtkiem jednej rodziny) potopi wszystkich, a
przypadkowymi ofiarami jego urazy stay si (raczej niewinne) zwierzta.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ju sysz
protest poirytowanych teologw - przecie nie wolno Ksigi Rodzaju traktowa
dosownie! Ale wanie o to mi chodzi. Sami wybieramy sobie i decydujemy, w
ktry kawaek Biblii wierzy, a ktry uznawa tylko za symbol bd alegori. Te
wybory i decyzje <i style='mso-bidi-font-style:normal'>to osobista </i>decyzja,
podobnie jak osobist decyzj ateisty jest, jakim nakazem moralnym - niemajcym
absolutnego" umocowania - ma si kierowa. Jeli jedno jest moralnoci
na wyczucie", drugie te!</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W kadym razie
mimo dobrych intencji wielu wyrafinowanych teologw przeraajco dua liczba
ludzi odczytuje Pismo - w tym mit o Noem - dosownie. Sondae Gallupa wskazuj,
e czyni tak niemal dokadnie poowa Amerykanw (i nie tylko. Rwnie w Azji
tamtejsi fundamentalici myl podobnie i, na przykad, tragiczne tsunami z
2004 roku uznali oni nie za skutek przesuwania si pyt tektonicznych, lecz za
kar za grzechy, od picia i taczenia w barach po amanie jakich bzdurnych
regu dotyczcych witowania dnia witego)<a style='mso-endnote-id:edn196'
href="#_edn196" name="_ednref196" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[196]</span></span><![endif]></span></span></a>. Trudno
zreszt mie pretensje do kogo, kto ca wiedz o wiecie czerpie z opowieci
o Noem i poza Bibli nie zna innego rda wiedzy. Taka edukacja sprawia, e
wszelkie naturalne katastrofy wizane s z zachowaniem ludzi, traktowane s
jako kara za grzechy", nie za problem ruchw tektonicznych. Tak przy
okazji - czy to nie przejaw kracowego egocentryzmu, wierzy, e zdarzenia tej
skali, co trzsienia ziemi, skali, w ktrej tylko Bg (lub pyty tektoniczne)
moe operowa, koniecznie musz mie zwizek z czowiekiem. Czemu to
jakakolwiek boska istota, ktra na swej gowie ma cae stworzenie i wieczno w
dodatku, miaaby si przejmowa jakimi ndznymi grzeszkami? Dlaczego wci
nasze ludzkie sabostki uznajemy za znaczce w kosmicznej skali?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W jednym z
programw telewizyjnych zdarzyo mi si przeprowadza wywiad z wielebnym
Michaelem Brayem, znanym amerykaskim przeciwnikiem aborcji. Spytaem go
wwczas, skd si bierze u chrzecijaskich fundamentalistw taka obsesja na
punkcie prywatnych preferencji seksualnych, choby homoseksualizmu, ktry
przecie poza bezporednio zainteresowanymi" nikomu nie powinien wadzi.
Odpowied Braya odwoywaa si do prawa do samoobrony Stwierdzi bowiem, e
niewinni ludzie mog si broni przed tym, by nie sta si przypadkowymi
ofiarami", gdy Bg zdecyduje si zesa kar na jakie miasto za to, e
yj w nim grzesznicy. W roku 2005 przepikny Nowy Orlean pad ofiar huraganu.
Gdy woda zalewaa kolejne dzielnice miasta, wielebny Pat Robertson, jeden z
najbardziej znanych amerykaskich teleewangelistw i byy kandydat na
prezydenta USA, owiadczy pono, e win za t tragedi ponosi... pewna
mieszkajca w Nowym Orleanie aktorka komediowa-homoseksualistka <a
style='mso-endnote-id:edn197' href="#_edn197" name="_ednref197" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[197]</span></span><![endif]></span></span></a>. A mona
by pomyle, e wszechmocny Bg potrafi nieco celniej trafia w niepoprawnych
grzesznikw - czy na przykad ewentualny atak serca nie byby rozsdniejsz
kar ni zniszczenie caego miasta tylko dlatego, e w nim akurat przebywa
jaka bezczelna lesbijka.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W listopadzie
2005 mieszkacy Dover (Pensylwania) odwoali z lokalnej rady szkolnej ca
grup fundamentalistw, ktrzy jednak zdoali wczeniej bardzo zepsu miastu
opini - czy wrcz narazi je na pomiewisko - prbujc wprowadzi do szk
nauczanie o inteligentnym projekcie". Kiedy Pat Robertson dowiedzia si,
e fundamentalici ponieli srog porak w demokratycznym referendum, gromko
ostrzeg Dover:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Chciabym uprzedzi dobrych ludzi z Dover, by -jeli miasto
ich nawiedzi jakie nieszczcie - nie prosili o pomoc Pana Boga. Mwi zatem:
wanie wyrzucilicie Pana Naszego ze swojego miasta i nie dziwcie si, e On
wam nie pomoe, kiedy zaczn si kopoty. Oczywicie nie zapowiadam, e jakie
nieszczcia na was nadcign, ale jeli tak si stanie, to pamitajcie, e
sami przegosowalicie, i dla Boga nie ma miejsca w waszym miecie. Nie
procie zatem o pomoc, On bowiem moe was nie sysze<a style='mso-endnote-id:
edn198' href="#_edn198" name="_ednref198" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[198]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>(Gdyby nie to,
e tacy wanie ludzie maj we wspczesnej Ameryce olbrzymi wadz i wielkie
wpywy, mona by Pata Robertsona uzna za nieszkodliwego komedianta.) Kiedy
doszo do zniszczenia Sodomy i Gomory, odpowiednikiem Noego sta si
siostrzeniec Abrahama Lot. Bg zdecydowa si oszczdzi Lota i ca jego
rodzin, uznawszy go za czowieka wielkiej prawoci. Wysa wic Jahwe do
Sodomy dwa anioy (pod postaci mw"), ktrym poleci ostrzec Lota
przed deszczem siarki, jaki wkrtce spadnie na miasto. Lot ugoci anioy pod
wasnym dachem, ale wkrtce, dowiedziawszy si o tym, wok jego domu
zgromadzili si pozostali mieszkacy miasta, dajc, by wyda im swoich goci:
wywoali Lota i rzekli do niego: Gdzie tu s ci ludzie, ktrzy przyszli do
ciebie tego wieczoru? Wyprowad ich do nas, abymy mogli z nimi
poswawoli!" (Rdz 19,5) <a style='mso-endnote-id:edn199' href="#_edn199"
name="_ednref199" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[199]</span></span><![endif]></span></span></a>. Odwaga,
z jak Lot stara si chroni swoich goci, wskazuje, e Bg chyba wiedzia, co
robi, wskazujc na niego jako na jedynego sprawiedliwego w caej Sodomie. Ale
jego cnota okazuje si nieco skaona, gdy przyjrzymy si jej w kontekcie
argumentw uytych przy obronie goci: [...] rzek im: Bracia moi, prosz was,
nie dopuszczajcie si tego wystpku! Mam dwie crki, ktre jeszcze nie yy z
mczyzn, pozwlcie, e je wyprowadz do was; postpicie z nimi, jak si wam
podoba, bylebycie tym ludziom niczego nie czynili, bo przecie s oni pod moim
dachem!" (Rdz 19,7-8).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jakakolwiek
miaaby by wymowa tej dziwnej opowieci, jedno jest jasne - rola kobiet w tej
gboko religijnej kulturze. W kadym razie Lotowa prba przehandlowania
dziewictwa crek bya zupenie zbdna, jako e anioowie sami poradzili sobie
ze zbiegowiskiem, po prostu poraajc lepot" jego uczestnikw.
Nastpnie uprzedzili swego gospodarza, by czym prdzej zebra rodzin i
zwierzta i opuci miasto, bowiem za chwil zostanie ono zniszczone. I tak
wszyscy jego domownicy i przychwek ocalili ycie, za wyjtkiem ony, ktr Pan
uzna za stosowne zamieni w sup soli, gdy popenia przestpstwo (drobne
wykroczenie, kto mgby pomyle) i mimo zakazu spojrzaa si za siebie na
ponce miasto.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Obie crki Lota
pojawiaj si jeszcze raz w biblijnej opowieci. Ot po tym, jak matka zostaa
zamieniona w sup soli, dziewczta zamieszkay z ojcem w jaskini w grach.
Spragnione mskiego towarzystwa, postanowiy pewnego dnia upi tatusia i odby
z nim stosunek pciowy. Lot spi si tak, e nie zauway, kiedy starsza crka
wlizgna si do jego oa, ani kiedy z niego wysza, by jednak do trzewy,
by j zapodni. Nastpnej nocy panienki ustaliy, e przysza kolej na
modsz, i historia si powtrzya, tyle e w innej obsadzie (Rdz 19,31-36).
Jeli ta patologiczna rodzina bya najlepszym, czym moga pochwali si Sodoma,
to los, jaki spotka to miasto z boskiego wyroku wydaje si nieco bardziej
zrozumiay.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Opowie o
Locie i sodomitach (w jednym przynajmniej aspekcie) zostaje niemal dokadnie
powtrzona w Ksidze Sdziw. Nieznany z imienia lewita (kapan zatem) wraca z
on do domu i po drodze oboje zatrzymali si na nocleg u pewnego starca. Gdy
starzec podejmowa goci, jego dom otoczyli mieszkacy miasta i, dobijajc si
do drzwi, zadali, Wyprowad ma, ktry przekroczy prg twego domu, chcemy
z nim obcowa" (Sdz 19,22). Usyszeli wwczas odpowied, ktra stanowi niemal
dokadne powtrzenie sw wypowiedzianych niegdy przez Lota: Nie, bracia moi,
prosz was, nie czycie tego za, albowiem czowiek ten wszed do mego domu,
nie popeniajcie tego bezecestwa. Oto jest tu crka moja, dziewica, oraz jego
ona, wyprowadz je zaraz, obcujcie z nimi i rbcie, co wam si wyda suszne,
tylko mowi temu nie czycie tego bezecestwa" (Sdz 19,23-24). Wszak to
mizoginizm w najczystszej postaci! Sowa rbcie, co wam si wyda
suszne", brzmi w tym kontekcie szczeglnie przejmujco - bawcie si i
gwacie sobie moj crk i on kapana, ale jemu samemu, jako memu gociowi,
okacie naleny szacunek, przecie jest mczyzn. Niestety-dla ony lewity
przygoda" zakoczya si znacznie gorzej ni dla crek Lota, m bowiem
wyda j na pastw tumu i Beniaminici przez ca noc dokonywali na niej
zbiorowego gwatu: Pucili j wolno dopiero wtedy, gdy wschodzia zorza.
Kobieta owa, wracajc o wicie, upada u drzwi owego ma, gdzie by jej pan, i
pozostaa tam a do chwili, gdy poczo dnie" (Sdz 19,25-26). Rano lewita
znalaz on lec na progu i niedajc znaku ycia. Wsta, a
pojedziemy" - rzek do niej, szorstko i bezwzgldnie, jak bymy uznali
dzisiaj. Kobieta nie odpowiedziaa, Usadowiwszy j przeto na ole, zabra si
w czowiek i wraca do swego domu. Przybywszy do domu, wzi n, i zdjwszy
on swoj, rozci j wraz z komi na dwanacie sztuk i rozesa po
wszystkich granicach izraelskich" (Sdz 19,28-29). Tak - dosownie. Prosz
sprawdzi w oryginale, jeli kto nie wierzy. (Moe jednak w duchu miosierdzia
przypiszmy to oglnej dziwacznoci Biblii. Cho nie do koca: by w tym jaki
sens, a mianowicie zemsta. Plan zreszt si powid. Doszo do wojny przeciw
plemieniu Beniamina, w ktrej, co Ksiga Sdziw z luboci odnotowuje, wybito
szedziesit tysicy ludzi. A tak przy okazji - zastanawiajce podobiestwo,
przynajmniej we fragmentach, historii Lota i przypowieci o lewicie i
Beniaminitach nasuwa pytanie, czy aby nie jest to efekt pomieszania rkopisw w
ktrym z dawnych skryptoriw; tak zreszt mogo si dzia z wieloma witymi
tekstami.)</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wujek Lota,
Abraham, by ojcem-zaoycielem" wszystkich trzech wielkich"
monoteistycznych religii. Ten niekwestionowany status patriarchy czyni ze
osob ustpujc jedynie samemu Bogu, przynajmniej jeli rozwaamy potencjalne
autorytety warte naladowania. Czy jednak wspczesny moralista rzeczywicie
odnalazby w Abrahamie taki wzorzec? W do wczesnym okresie swego dugiego
ycia przyszy patriarcha uda si wraz z on Sar do Egiptu, by uciec przed
klsk godu. Na miejscu ju zorientowa si, e uroda Sary moe cign na
niego, jej ma, powane niebezpieczestwo, postanowi wic przedstawi j jako
swoj siostr. W tej sytuacji Sara szybko trafia do haremu faraona, Abraham
za zosta faworytem wadcy i opywa w luksusy. Bogu jednak to si nie
spodobao i zesa na faraona i jego domownikw plagi (ciekawe, nawiasem
mwic, czemu na faraona, a nie na Abrahama). Cakiem zrozumiae, e faraon
najpierw zada wwczas wyjanienia, dlaczeg to Abraham nie przyzna si, e
Sara jest jego on, a pniej postanowi oboje wyrzuci z Egiptu (Rdz
12,18-19). Naszej parce ta maskarada najwyraniej przypada do gustu, prbowali
bowiem powtrzy t sam sztuczk z jeszcze jednym wadc, tym razem z
Abimelekiem, krlem Geraru. Jego rwnie Abraham usiowa nakoni do
polubienia Sary, znw udajc, e jest ona jego siostr (Rdz 20,2-5). Gdy
Abimelek pozna prawd, by rwnie oburzony, jak wczeniej faraon, i oburzenie
to wyrazi w niemal identycznych sowach. Trudno zreszt nie wspczu obu
panom (cho liczne podobiestwa nieco podwaaj wiarogodno tekstu). Takie
niezbyt chwalebne epizody z dziejw Abrahama to oczywicie zupene bahostki w
porwnaniu z najsynniejsz histori z jego udziaem, czyli z powiceniem
Izaaka (Koran, wita ksiga islamu, zawiera analogiczn opowie o powiceniu
syna przez Abrahama, tyle e tam mowa jest nie o Izaaku, a o drugim synu -
Ismaelu). Ot Bg kaza Abrahamowi uczyni caopaln ofiar z dugo oczekiwanego
syna. Abraham zbudowa wic otarz, zebra drewno na odpowiedni stos i ju by
trzyma w rce n, by odebra synowi ycie, gdy nagle, dosownie w ostatniej
chwili, objawi si anio i owiadczy, e Pan Bg tak naprawd sobie artowa
i wcale nie chce mierci Izaaka, a chodzio tylko o kuszenie" Abrahama i
wyprbowanie siy jego wiary. Z dzisiejszej perspektywy nie sposb, czytajc t
ohydn histori, nie myle o traumie, jak musiao przey dziecko. Z punktu
widzenia wspczesnej moralnoci mamy tu <i style='mso-bidi-font-style:normal'>casus
</i>jednoczesnego zncania si nad dzieckiem i terroryzowania i chyba pierwszy
w dziejach przykad zastosowania tzw. obrony norymberskiej Ja tylko
wykonywaem polecenia". I co takiego jest jednym z najwaniejszych mitw
zaoycielskich trzech wielkich religii!</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W tym momencie
ju sysz protest jakiego teologa - przecie opowieci o Abrahamie szykujcym
si do powicenia wasnego syna nie moemy traktowa dosownie! Odpowiadam
dwojako. Po pierwsze nawet dzi jeszcze jest wielu ludzi, ktrzy cae Pismo
traktuj wanie dosownie, i tak si dzieje, e ci ludzie maj nad nami wielk
wadz, zwaszcza w Stanach Zjednoczonych i w wiecie islamu. Po drugie za,
jeli opowieci tej nie mamy odczytywa dosownie, to jak! Jako alegori?
Alegori czego? Bo chyba niczego naprawd cennego. Pouczenie moralne? Jaki to
mora mona wycign z tej przeraajcej historii? Prosz te nie zapomina,
czemu su cae powysze rozwaania. Ot chc tu wykaza, e rdem naszej
moralnoci wcale nie jest Pismo. Nawet jeli tak si nam wydaje, to w
rzeczywistoci zawsze wybieramy ze witych ksig co lepsze kawaki i odrzucamy
co paskudniejsze. Musimy zatem mie jakie niezalene kryterium, ktre pozwala
nam decydowa, jakie fragmenty wybra - kryterium to, skdkolwiek by
pochodzio, nie moe, jak wykazaem, wywodzi si z samego Pisma, tak wic musi
by dostpne dla wszystkich, wierzcych czy nie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Religijni
apologeci prbuj nawet w tej aosnej historii Abrahama i Izaaka znale dowd
boskiej dobroci - czy bowiem nie jest znakiem jego askawoci, e jednak w
ostatniej chwili oszczdzi ycie dziecka? Na wypadek (cho wydaje mi si to
mao prawdopodobne), gdyby ktry z moich czytelnikw da si przekona tak
wyjtkowo nieprzyzwoit obron, pozwol sobie przypomnie inn biblijn
opowie o ludzkiej ofierze, ktra tym razem ju nie zakoczya si tak
szczliwie. W Ksidze Sdziw w rozdziale 11 targu z Bogiem dobi Jefte, ktry
przyrzek Panu, e jeli ten da mu pokona Ammonitw, on ofiaruje tego kto
[pierwszy] wyjdzie od drzwi mego domu, gdy w pokoju bd wraca z pola
walki" (Sdz 11,31). Rozgromiwszy", jak mwi Pismo (to zreszt czsto
uywane w tej ksidze okrelenie <a style='mso-endnote-id:edn200'
href="#_edn200" name="_ednref200" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[200]</span></span><![endif]></span></span></a>),
Ammonitw, Jefte przyszed do Mispa i zbliy si do domu swego", gdzie,
czemu trudno zreszt si dziwi, crka jego wysza na jego spotkanie z
bbenkami i tacami", i tak wasna jedynaczka staa si pierwsz yw
istot, ktr wadca ujrza po powrocie. Z rozpaczy podar na sobie szaty, ale
niewiele wicej mg zrobi, gdy Bg najwyraniej oczekiwa na spenienie
obiecanej ofiary - w tej sytuacji creczka (cakiem miy gest z jej strony)
zaakceptowaa caopalenie, poprosia tylko o odroczenie o dwa miesice, chciaa
bowiem uda si w gry, by opaka swoje dziewictwo. Po upywie tego czasu posusznie
wrcia, a tatu rwnie posusznie j upiek. Tym razem Bg postanowi nie
interweniowa.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Niewyobraalna
wcieko starotestamentowego Boga, ilekro kto z jego wybranego narodu
prbowa flirtowa z jakim obcym bogiem, kojarzy si za to wycznie z
prymitywn zazdroci nie do, e najgorszego typu, to jeszcze o wyranie
seksualnym podou; w tym wypadku rwnie wspczesny etyk miaby spory kopot
ze wskazaniem wzorca do naladowania. Pokusa seksualnej niewiernoci jest
zupenie zrozumiaa nawet dla tych, ktrzy nigdy jej nie ulegli - to jeden z
gwnych motyww niemal caej literatury, od Szekspira po bulwarowe farsy. Ale
nieodparta najwyraniej skonno do czczenia cudzych bogw dla nas, ludzi
wspczesnych, jest czym, z czym do trudno si identyfikowa. By moe to
przejaw mej naiwnoci, ale sdz, e przestrzeganie przykazania Nie bdziesz
mia bogw cudzych przede mn" nie powinno by zbyt trudne. To drobiazg,
mona rzec, choby w porwnaniu z Nie podaj ony bliniego swego" (ani
jego osa, ani wou...). Tymczasem przez cay Stary Testament z monotoni
nuc niczym w kiepskim serialu ilekro tylko Pan Izraela odwrci na chwil
spojrzenie od swych dzieci, wszyscy natychmiast rzucaj si, a to do otarzy
Baala, a to jakiego innego idola, a to wreszcie - i to w fatalnych zupenie
okolicznociach - zotego cielca.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Bardziej
jeszcze ni Abraham wzorcem moralnym dla wyznawcw wszystkich trzech
monoteistycznych religii moe by Mojesz, o ile bowiem ten pierwszy by
najstarszym z patriarchw, to jeli kogokolwiek uzna by mona za oryginalnego
twrc doktryny judaistycznej (i jej pochodnych), to wanie Mojesza. Historia
ze zotym cielcem przydarzya si, gdy Mojesz na Grze Synaj wanie czy
si Panem Bogiem i odbiera od niego bosk rk zapisane kamienne tablice. W
tym czasie ludzie na dole (ktrzy nie mogli nawet <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>zbliy si </i>do gry z lku przed spopieleniem) nie marnowali czasu:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>A gdy lud widzia, e Mojesz opnia swj powrt z gry,
zebra si przed Aaronem i powiedzia do niego: Uczy nam boga, ktry by szed
przed nami, bo nie wiemy, co si stao z Mojeszem, tym mem, ktry nas
wyprowadzi z ziemi egipskiej (Wj 32,1).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Aaron namwi
wszystkich, aby oddali cae zoto, jakie nosili na sobie, stopi je, sporzdzi
zotego cielca i dla tego wieo wynalezionego bstwa natychmiast wybudowa te
wielki otarz, aby ludzie mogli zoy mu ofiar. No c, nie by to
najrozsdniejszy pomys, tak drwi sobie z Boga za plecami. Moe i by On
wanie na grze, ale przecie Pan jest wszechwiedzcy i nic si przed nim nie
ukryje. Tote i nie marnowa On czasu i natychmiast wysa Mojesza na d jako
egzekutora swojej woli. Zszed zatem Mojesz z gr, trzymajc w rkach kamienne
tablice z Dziesicioma Przykazaniami, ale gdy ujrza zotego cielca, tak go to
rozgniewao, e potuk boskie nakazy (na szczcie Bg da mu pniej kopi
zapasow). Potuk te cielca na kawaki, spali go i zmieli na proszek, ktry
zmiesza z wod, t za kaza Izraelitom wypi. Pniej wezwa do siebie
wszystkich mczyzn z kapaskiego rodu lewitw i nakaza im uj w donie
miecze i zabi tak wielu ludzi, jak si da. Trzy tysice ludzi stracio w ten
sposb ycie, ale myliby si ten, kto by uzna, e to do, by uagodzi bosk
zazdro i dsy. Nie - Pan jeszcze nie skoczy! Z ostatnich wersetw tego
zaiste przeraajcego rozdziau dowiadujemy si, e dodatkowo jeszcze ukara
lud za to, e uczyni sobie zotego cielca, wykonanego pod kierunkiem
Aarona" (Wj 32,33).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ksiga Liczb na
odmian opowiada, co dziao si po tym, jak Bg podburzy Mojesza do ataku na
Madianitw. Izraelici poradzili sobie bez wikszych problemw i szybko wyrnli
wszystkich mczyzn i spalili madianickie miasta, oszczdzili jednak kobiety i
dzieci. Samowolne miosierdzie onierzy rozsierdzio wyranie Mojesza,
nakaza wic, by wymordowa te chopcw i kobiety (niebdce dziewicami),
Jedynie wszystkie dziewczta, ktre jeszcze nie obcoway z mczyzn,
zostawicie dla siebie przy yciu" (Lb 31,18) - poleci. Nie, chyba jednak
Mojesz nie jest waciwym wzorcem moralnym dla naszych czasw. Jeli jaki
wspczesny pisarz religijny masakrze Madianitw te przypisuje symboliczne czy
alegoryczne znaczenie, to jest to bardzo opaczna alegoria. Przecie, co
przyznaje sama Biblia, nieszczni Madianici stali si we wasnym kraju ofiar
ludobjstwa. Imi tego ludu przetrwao tylko w Pimie i w jednym z nadal
wykonywanych i popularnych od czasw wiktoriaskich religijnych hymnw (cho
mino ju pidziesit lat, nadal pamitam i sowa - zwaszcza to wyrzynanie w
imi krzya - i ponur melodi w tonacji molowej):</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><i style='mso-bidi-font-style:
normal'><span lang=EN-US style='font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:
EN-US'>Christian, dost thou see them On the holy ground? How the troops of
Midian Prowl and prowl around? Christian, up and smite them, Counting gain but
loss; Smite them by the merit Of the holy cross.</span></i><span lang=EN-US
style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><i style='mso-bidi-font-style:
normal'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:
"Times New Roman"'>C </span></i><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>za pech dla nieszczsnego wymordowanego
narodu - pozosta w pamici niemal wycznie jako symbol uniwersalnego za w
dziewitnastowiecznym hymnie religijnym.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wyjtkowo
skutecznym kusicielem musia by rywalizujcy z Jahwem Baal. W Ksidze Liczb na
przykad (znw w Rozdziale 25.), znajdujemy informacj o tym, e wielu synw
Izraela dao si skusi Moabitkom i zaczli oddawa cze Baalowi. Bg
zareagowa z charakterystyczn dla siebie furi - I rzek Pan do Mojesza:
Zbierz wszystkich [winnych] przywdcw ludu i powie ich dla Pana wprost
soca, a wtedy odwrci si zapalczywo gniewu Pana od Izraela" (Lb
25,4). Trudno zaakceptowa tak drakosk kar za grzech flirtowania z obcym
bogiem, zwaszcza e - przynajmniej zgodnie z dzisiejszymi standardami moralnymi
i poczuciem sprawiedliwoci -jest to przewinienie wrcz mieszne w porwnaniu
choby z wydaniem wasnej crki bandzie rozwydrzonych gwacicieli. A to tylko
kolejny z licznych przykadw odejcia wspczesnej (a kusi, by powiedzie
cywilizowanej") moralnoci od nakazw Pisma. Z drugiej jednak strony
bardzo atwo wszystkie te przykady wyjani w kategoriach teorii memw, bowiem
takich wanie kwalifikacji potrzebuje kade bstwo, by przetrwa w puli
memowej.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Tragifarsa
maniakalnej zazdroci Jahwe o innych bogw przewija si przez dosownie cay
Stary Testament. To ona jest rdem pierwszego z Dziesiciu Przykaza (tych z
tablic, ktre Mojesz poama - Wj 20, Pwt 5), a silniej jeszcze przebija si
przez (skdind nieco si rnice) zapasowe" przykazania, ktrymi Bg
zastpi pniej te ze zniszczonych oryginalnych tablic (Wj 34). Wanie piszc
drugie tablice, Bg jasno okreli, co jest naprawd dla niego wane.
Przyobieca wwczas Mojeszowi, e wygna z ich wasnej ziemi kadego Amoryt,
Kananejczyka, Chetyt, Peryzzyt, Chiwwit i Jebusyt" (Wj 34,11) (c,
mieli pecha), ale w zamian sformuowa do jednoznaczne dania:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Natomiast zburzcie ich otarze, skruszcie czczone przez nich
stele i wyrbcie aszery. Nie bdziesz oddawa pokonu bogu obcemu, bo Pan ma na
imi Zazdrosny: jest Bogiem zazdrosnym. Nie bdziesz zawiera przymierzy z
mieszkacami tego kraju, aby, gdy bd uprawia nierzd z bogami obcymi i
skada ofiary bogom swoim, nie zaprosili ci do spoywania z ich ofiary. A
take nie moesz bra ich crek za ony dla swych synw, aby one, uprawiajc
nierzd z obcymi bogami, nie przywiody twoich synw do nierzdu z bogami
obcymi. Nie uczynisz sobie bogw ulanych z metalu (Wj 34,13-17).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>No, dobrze -
przecie doskonale wiem, e czasy si zmieniy i aden wspczesny religijny
przywdca nie myli jak Mojesz (no, moe poza talibami i ich odpowiednikami
wrd chrzecijaskich fundamentalistw). Nie tylko to wiem - wanie to chc
przekaza. Chc przekona wszystkich dotd nieprzekonanych, e nasza
wspczesna moralno, skdkolwiek by pochodzia, na pewno nie wywodzi si z
Biblii. Apologeci religii twardo jednak utrzymuj, e to wanie wiara stanowi
dla nich swego rodzaju wewntrzny kompas, ktry pozwala odrni dobro od za,
ateici zas takim kompasem nie dysponuj, gdy ten dar nie zosta im dany.
Tymczasem nawet ich ulubiona sztuczka (teza, jakoby wybrane fragmenty Pisma
naleao traktowa symbolicznie, nie za dosownie) jest w tym wypadku
nieskuteczna - na podstawie jakich kryteriw bowiem czowiek miaby <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>decydowa, </i>co jest alegori, a co ni
nie jest?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Krwawa
eskalacja etnicznych czystek rozpocztych w czasach Mojesza nastpia za
Jozuego (ksiga Jozuego wyrnia si zreszt w caym biblijnym tekcie liczb
opisanych masakr i pen ksenofobii satysfakcj, z jak o nich opowiada). </span><span
lang=EN-US style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'>Jest taka urocza, stara, religijna pie: Joshua fit
the battle of Jericho, and the walls came a-tumbling down [...] There's none
like good old Joshua, at the battle of Jericho" (Jozue wyruszy na bitw o
Jerycho i mury miasta runy [...] </span><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie ma to jak stary
dobry Jozue i bitwa o Jerycho). I rzeczywicie, stary dobry Jozue nie spocz,
pki jego on i jego ludzie nie wyrnli do nogi ostrzem miecza wszystko, co
byo w miecie, mczyzn i kobiety, modych i starych, woy, owce i osy"
(Joz 6,21; BW).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Tu znw
teologowie zaprotestuj - przecie to nigdy si nie zdarzyo! Oczywicie, w
opowieci tej mowa rwnie o tym, e mury Jerycha runy od dwiku trb i
okrzykw bojowych, wic co takiego rzeczywicie nie mogo mie miejsca. Tylko
e nie o to nam chodzi! Problem w tym, e Biblia - prawdziwa czy nie - ma by
dla nas rdem moralnoci. Tymczasem starotestamentowe dzieje zniszczenia
Jerycha przez Jozuego, a i zreszt caa historia zajcia Ziemi Obiecanej przez
plemiona Izraela, moralnie nie rni si niczym od napaci Hitlera na Polsk
czy masakr dokonanych przez Saddama Husseina na Kurdach i szyitach. Bibli
mona traktowa jako zajmujce i pene swoistej poezji dzieo literackie, ale
nie jest to raczej ksika, jak naley dawa wasnemu dziecku, by nauczyo si
z niej zasad moralnych (opowie o Jozuem i Jerychu zostaa zreszt ostatnio
wykorzystana w pewnym bardzo ciekawym eksperymencie nad ksztatowaniem si
poczu moralnych u dzieci. Nieco dalej opisz szerzej to badanie).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Tak przy
okazji, niech nikomu, kto jeszcze o tym nie wie, nie wydaje si, e boski
bohater biblijnych opowieci ywi jakiekolwiek skrupuy czy wtpliwoci wobec
masakr i ludobjstwa towarzyszcego zajmowaniu Ziemi Obiecanej. Przeciwnie,
jego rozkazy s absolutnie precyzyjne. Przede wszystkim Pan nakaza odmiennie
traktowa ludy zamieszkujce podbijane ziemie od tych, ktre yy w
ssiedztwie. Te drugie mogy podda si Izraelitom i tylko jeli tego nie
uczyniy, naleao podbi je si, wyrn wszystkich mczyzn, a kobiety (i
reszt inwentarza) przej na wasno. To zalecenie mona potraktowa jako
stosunkowo humanitarne, zwaszcza wobec tego, co Pan nakaza uczyni z
nieszcznikami, ktrzy mieli tego pecha, e zamieszkiwali sam Ziemi Obiecan
<i style='mso-bidi-font-style:normal'>(Lebensraum, </i>chciaoby si
powiedzie) - (Ale z miast narodw tych, ktre Pan, Bg twj, podawa tobie w
dziedzictwo, adnej duszy ywi nie bdziesz. Lecz do szcztu wytracisz je,
Hetejczyka, Amorejczyka, Chananejczyka, i Ferezejczyka, Hewejczyka, i
Jebuzejczyka, jako rozkaza Pan, Bg twj"; 5 Moj 20,16-17; BG).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Czy ludzie,
ktrzy Bibli uznaj za ostateczn wyroczni moralnoci, maj cho minimalne
pojcie, co tam naprawd jest napisane? Oto na przykad niepeny wykaz czynw,
za ktre kara naley mierci (Ksiga Kapaska, rozdzia 20): zorzeczenie
rodzicom, cudzostwo, seks z macoch lub synow, homoseksualizm, polubienie
jednoczenie kobiety i jej crki, obcowanie pciowe ze zwierzciem (tu do kary
dodano bezmyln krzywd - zwierz rwnie naley umierci). Oczywicie
mierci naley te kara prac w szabat, czyli dzie wity, ten nakaz
ponawiany jest zreszt na okrgo przez cay Stary Testament. W Ksidze Liczb
na przykad opisana jest historia czowieka, ktrego synowie Izraela nakryli,
jak zbiera na pustkowiu drwa na opa w dzie szabatu. Schwytali go natychmiast
i spytali Pana, co maj z nim uczyni. Tym razem, jak si okazao, Pan nie by
w dobrym nastroju i prodki wyday mu si niewystarczajce, gdy rzek do
Mojesza: Czowiek ten musi umrze - caa spoeczno ma go poza obozem
ukamienowa. Wyprowadzio go wic cae zgromadzenie poza obz i ukamienowao
wedug rozkazu, jaki wyda Pan Mojeszowi" (Lb 15,35-36). Czy ten zupenie
nieszkodliwy zbieracz drzewa nie mia dzieci i ony, ktre za nim rozpaczay?
Czy nie trzs si ze strachu, gdy tum wywlk go z wioski, i nie krzycza z
blu, gdy dosign! go grad kamieni? Tym, co szokuje mnie w takich
opowieciach, nie jest ich autentyzm. Prawdopodobnie nic takiego nigdy si nie
wydarzyo. Naprawd przeraajce jest to, e do dzi ludzie ukadaj swoje
ycie wedug zalece takiego potwora jak Jahwe, a co gorsza, cze dla tego
monstrum (niewane, fikcyjnego czy realnego) prbuj si wmusza innym.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Polityczna
wadza, jak w dzisiejszej Ameryce dysponuj rni lokalni tragarze kamiennych
tablic z wygrawerowanymi Dziesicioma Przykazaniami, jest szczeglnie godna
potpienia, gdy konstytucja tej wielkiej republiki stworzona zostaa przez
ludzi promujcych wieckie ideay owiecenia i wanie ta wiecko bya dla
nich szczeglnie wana. Gdybymy natomiast mieli powanie traktowa Dziesi
Przykaza, to za dwa najgorsze grzechy powinnimy uzna czczenie niewaciwych
bogw i sporzdzanie ich wizerunkw. A jeli tak, to zamiast potpia niewyobraalne
barbarzystwo talibw, ktrzy kazali wysadzi w powietrze wspaniae
pidziesiciometrowe posgi Buddy od wiekw stojce w afgaskich grach,
powinnimy chwali ich za pobono. Przecie ten czyn, ktry wiatowa opinia
publiczna uznaa za akt skrajnego wandalizmu, bez wtpienia motywowany by
autentycznym religijnym zapaem. Podobne motywacje przywiecay zapewne
inicjatorom innych dziaa, o ktrych na pierwszej stronie (nic dziwnego -
historia zupenie nieprawdopodobna) pod wielkim nagwkiem <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Niszczenie Mekki </i>poinformowa londyski Independent" 6
sierpnia 2005 roku:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Historyczna Mekka, kolebka islamu, ginie na naszych oczach
na skutek bezprecedensowej czystki zainicjowanej przez religijnych fanatykw.
Niemal wszystkie wiadectwa bogatej i zoonej historii tego witego miasta
ju nie istniej [...] Miejsce narodzin proroka Mahometa rozjedaj dzi
buldoery i za cichym przyzwoleniem saudyjskich przywdcw religijnych, znanych
ze swej ortodoksyjnej interpretacji islamu, niszczone s wszelkie lady
kulturowego dziedzictwa regionu [...] Powodem tej dewastacjijest fanatyzm
wahabitw i ich lk przed tym, by historyczne i religijne zabytki nie
przycigay wyznawcw idolatrii i politeizmu, by nie suyy jako miejsce kultu
innych bogw. Dodajmy, e przynajmniej formalnie idolatria karana jest w Arabii
Saudyjskiej ciciem <a style='mso-endnote-id:edn201' href="#_edn201"
name="_ednref201" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[201]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie wierz, by
jakikolwiek wspczesny ateista kaza zrwna z ziemi Mekk albo katedry w
Chartres, w Yorku czy katedr Notre Dam, zesp witynny w Shwe Dagon czy w
Kioto lub, oczywicie, posgi Buddy z Bamiyan. Steven Weinberg, amerykaski
fizyk i laureat Nagrody Nobla, powiedzia kiedy: Religia stanowi obraz dla
ludzkiej godnoci. Gdyby jej nie byo, mielibymy dobrych udzi robicych dobre
rzeczy i zych ludzi czynicych zo. Tylko religia moe sprawi, e dobrzy
ludzie robi ze rzeczy". Blaise Pascal (ten od zakadu) uj to samo
inaczej: Ludzie nigdy z takim przekonaniem i z tak radoci nie angauj si
w czynienie za jak wwczas, gdy czyni to z pobudek religijnych".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Piszc to
wszystko, nie mam na celu przekonanie kogokolwiek, e <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>nie powinnimy </i>czerpa wiadomoci moralnej z Pisma (cho tak
uwaam). Chc raczej wykaza, e my wszyscy (i to my" obejmuje rwnie
wikszo wierzcych) w rzeczywistoci <i style='mso-bidi-font-style:normal'>nie
opieramy </i>naszej moralnoci na witych ksigach. Wszak gdyby tak byo, to
kady z nas cile dzie wity by wici" i uwaa za rzecz suszn i
sprawiedliw, by kadego, kto postpuje inaczej, pozbawi ycia; bez skrupuw
ukamienowalibymy kad pann mod, ktra nie potrafi dowie, e zachowaa
dziewictwo, gdyby tylko jej m oznajmi, e ywi wobec niej jakie
podejrzenia. I na tym nie koniec... Ale stop! Moe nie jestem w tym, co pisz,
uczciwy. Przecie kady dobry chrzecijanin, przeczytawszy powysze akapity,
natychmiast zaprotestuje - czy nie wiemy wszyscy, e Stary Testament
rzeczywicie nie jest mi lektur, ale Nowy to ju co zupenie innego? Czy
Nowy Testament Jezusa Chrystusa nie odczyni caego za i nie nauczy nas
dobra? Czy...?</span></p>
<h2><a name="_Toc185723662"></a><a name="_Toc184498983"><span style='mso-bookmark:
_Toc185723662'>Czy Nowy Testament jest lepszy?</span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oczywicie nie
sposb zaprzeczy, e z moralnego punktu widzenia Jezus stoi o niebo wyej ni
ten okrutny starotestamentowy potwr. Nie ulega te wtpliwoci, e Chrystus,
jeeli istnia - lub ten, kto jest autorem Pisma, jeli nie jest nim on - by
jednym z najwikszych etycznych mylicieli wszech czasw. W <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Kazaniu na Grze </i>Jezus wyprzedzi swoj
epok o cae wieki, a mwic, nadstawcie drugi policzek", przewidzia
co, co Gandhi i Martin Luter King uczyni dopiero dwa tysice lat pniej. Sam
zreszt - z absolutn powag - napisaem kiedy artyku <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Atheists for Jesus </i>[Ateici za Jezusem] (spor przyjemno sprawi
mi te T-shirt z tym wanie hasem, ktry potem dostaem)<a style='mso-endnote-id:
edn202' href="#_edn202" name="_ednref202" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[202]</span></span><![endif]></span></span></a>. Tyle e
niekwestionowana moralna wyszo Chrystusa tylko wzmacnia si moich
argumentw. Przecie on nie stworzy swojej etyki na podstawie witych ksig,
na ktrych si wychowa. Wrcz demonstracyjnie odszed od nich, na przykad
lekcewac ostrzeenia o nieprzestrzeganiu szabatu. To jego sowa szabat jest
dla czowieka, nie czowiek dla szabatu" dzi nabray charakteru
przysowia, i to mdrego przysowia.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Gwn tez
tego rozdziau jest twierdzenie, e nie czerpiemy (lub nie powinnimy) czerpa
naszych przekona moralnych z Pisma, a Jezus Chrystus wanie powinien by
przez nas uhonorowany jako modelowa egzemplifikacja tej tezy. Co prawda,
wartoci rodzinne w jego wydaniu nie s moe tym, na czym chcielibymy si
koncentrowa. Wobec swojej matki na przykad Jezus bywa opryskliwy, a uczniw
zachca, by porzucili rodziny i przyczyli si do niego - Jeli kto
przychodzi do Mnie, a nie ma w nienawici swego ojca i matki, ony i dzieci,
braci i sistr, nadto siebie samego, nie moe by moim uczniem" (14,26).
(Julia Sweeney w monodramie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Letting Go of
God<a style='mso-endnote-id:edn203' href="#_edn203" name="_ednref203" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><b style='mso-bidi-font-weight:normal'><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[203]</span></b></span><![endif]></span></span></a>
</i>tak skomentowaa w werset: Czy to nie tak wanie robi sekty? Ka ci
odej od rodziny, by atwiej ci byo przekabaci"<a style='mso-endnote-id:
edn204' href="#_edn204" name="_ednref204" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[204]</span></span><![endif]></span></span></a>.).
Pomijajc jednak do w tym przypadku podejrzan sfer wartoci rodzinnych,
nauki moralne Jezusa s absolutnie godne podziwu (przynajmniej w porwnaniu z
etyczn tragedi, jak prezentuje Stary Testament). Gorzej jednak z innymi
naukami Nowego Testamentu, ktrych nikt, kto chce kierowa si w yciu dobrem,
nie moe popiera. Mam tu na myli szczeglnie samo sedno doktryny
chrzecijaskiej, czyli konieczno pokuty" za grzech pierworodny".
Ta podstawa nowotestamentowej teologii w kategoriach moralnych jest w zasadzie
czym rwnie ohydnym, jak historia Abrahama szykujcego si do zgrilowania
Izaaka. Podobiestwo to nie jest zreszt przypadkowe, co ukaza choby Geza </span><span
lang=EN-US style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><a href="http://verm.es/"><span lang=PL
style='color:windowtext;mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;text-underline:
none'>Vermes</span></a></span><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'> w <i style='mso-bidi-font-style:normal'>The
Changing Faces of Jesus </i>[Zmieniajce si twarze Jezusa]. Grzech pierworodny
wywodzi si przecie wprost ze starotestamentowego mitu Adama i Ewy. Mogoby
si wydawa, e ich grzech - zjedzenie owocu z zakazanego drzewa - zasuguje co
najwyej na reprymend. Lecz symboliczna moc owocu (dajcego wiedz o dobru i
zu, co w praktyce w przypadku biblijnej pary obrcio si w wiadomo wasnej
nagoci) okazaa si tak wielka, e w drobny grzeszek<a style='mso-endnote-id:
edn205' href="#_edn205" name="_ednref205" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[205]</span></span><![endif]></span></span></a> sta si
matk i ojcem wszelkich grzechw. Za ten wanie czyn Adam i Ewa i ich
potomkowie wygnani zostali z raju, odebrano im prawo do ycia wiecznego i
skazano na prac w pocie i znoju (on) i ble porodowe (ona). Do staro
testamentowej mciwoci Nowy dodaje kolejn niesprawiedliwo i to z
sadomasochistyczn zjadliwoci przecigajc niemal swego poprzednika. W sumie
to zreszt znamienne, e religia ta zaadaptowaa jako swj wity symbol
narzdzie tortur (i egzekucji), a mnstwo ludzi nosi toto na szyi. Lenny Bruce
podczas jednego ze swych wystpw skomentowa to krtko: Gdyby Jezus zosta
zabity dwadziecia lat temu, dzieci w katolickich szkoach nosiyby na szyi
mae elektryczne krzeseka zamiast krzyykw". Znacznie gorsza jest jednak
stojca za tym wszystkim teologia i teoria kary. Grzech Adama i Ewy ma by
przekazywany w linii mskiej (w nasieniu, jak twierdzi Augustyn). Spytajmy
moe jednak, jaka to etyka skazuje kade dziecko, nawet zanim jeszcze si
narodzi, na dziedziczenie grzechu, ktry popenili jego czyjej odlegli
przodkowie. A tak przy okazji - to wanie Augustyn, ktry skdind susznie
sam siebie uznawa za szczeglny autorytet w kwestii grzechu, jest autorem
okrelenia grzech pierworodny"; wczeniej mwio si o grzechu przodkw".
Rozliczne orzeczenia i debaty Augustyna doskonale zreszt, moim przynajmniej
zdaniem, ilustruj niezdrowe zainteresowanie wczesnochrzecijaskich teologw
problematyk grzechu. Kto im zabrania powica stronice kolejnych rozpraw i
sowa kolejnych kaza opiewaniu pikna gwiazd byszczcych na nieboskonie,
grskich zboczy pokrytych zielonymi lasami, morskich odmtw i sowiczych treli
nad ranem? Te jednak pojawiaj si jedynie z rzadka, bowiem chrzecijan
fascynowa najwyraniej jedynie grzech, grzech, grzech i grzech... C za
obleny pomys, by czemu takiemu powici ycie! Zgryliwo Sama Harrisa w <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Letter to a Christian Nation </i>wydaje si
zupenie zrozumiaa: Troszczycie si gwnie o to, e Stwrca czuje si
osobicie uraony czym, co ludzie robi, kiedy zdejm ubrania. Wasza pruderia
dzie po dniu tylko pogbi ludzkie nieszczcie".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pora, by
przej do sadomasochizmu. Bg wcieli si w czowieka, w Jezusa Chrystusa, po
to, by tortury i egzekucja stay si <i style='mso-bidi-font-style:normal'>odkupieniem
</i>odziedziczonego po Adamie grzechu. Od czasu, gdy Pawe wyoy t
odraajc koncepcj, Jezus czczony jest jako <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>odkupiciel </i>wszystkich grzechw - nie tylko tego, ktry niegdy
popeni Adam, rwnie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>przyszych </i>grzechw,
niezalenie od tego, czy ludzie w przyszoci popeni je, czy nie. Spjrzmy
jednak na to od drugiej strony, co zreszt wielu ludzi ju dostrzego (choby
Robert Graves w epickiej powieci <i style='mso-bidi-font-style:normal'>King
Jesus) </i>- czy biedny Judasz Iskariota nie zosta potraktowany przez histori
nieco niesprawiedliwie, skoro jego zdrada" bya niezbdn czci
wielkiego kosmicznego planu? To samo powiedzie mona o domniemanych sprawcach
dokonanego na Jezusie mordu. Jeli Chrystus chcia by zdradzony i zabity, by
mc odkupi nasze grzechy, czy ci, ktrzy poczuwaj si do tego, e ich grzechy
zostay rzeczywicie odkupione", nie postpuj nieuczciwie, przez
stulecia zrzucajc win na Judasza i ydw? Wspominaem ju o licznych tzw.
niekanonicznych ewangeliach. Nie tak dawno sporo szumu wzbudzia publikacja
tekstu, ktry uznano za zaginion ewangeli wedug Judasza<a style='mso-endnote-id:
edn206' href="#_edn206" name="_ednref206" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[206]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Okolicznoci jego odkrycia nadal pozostaj niejasne, wiele jednak wskazuje, e
odnaleziono go w Egipcie w latach 60. lub 70. XX wieku. Ten koptyjski rkopis
skadajcy si z szedziesiciu dwch kart papirusu pochodzi z przeomu III i
IV wieku (co stwierdzono metod datowania za pomoc izotopu <st1:metricconverter
ProductID="14C" w:st="on"><sup>14</sup>C</st1:metricconverter>)
najprawdopodobniej powsta w oparciu o wczeniejsze teksty greckie. Pomimy
jednak kwesti, kim by autor. Wane, e ewangelia przedstawia nowotestamentow
histori z perspektywy Judasza, i jasno jest w niej powiedziane, e Iskariota
zdradzi Jezusa na jego wyran prob; wszystko, co si stao, stanowio cz
planu, ktry mia doprowadzi do zbawienia ludzkoci. Caa doktryna jest i tak
odpychajca, ale czy wieczne pomawianie Judasza nie pogbia jeszcze tego
wraenia <a style='mso-endnote-id:edn207' href="#_edn207" name="_ednref207"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[207]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Stwierdziem
wanie, e idea odkupienia - stanowica sedno doktryny chrzecijaskiej - jest
znieprawiona, sadomasochistyczna i odpychajca. Odrzuci j naley jednak z
jeszcze jednego powodu: jest zupenie absurdalna, cho za spraw jej
wszechobecnoci przestalimy to dostrzega. Przecie gdyby Bg chcia naprawd
odpuci nasze grzechy, dlaczego nie mg ich po prostu wybaczy, oszczdzajc
sobie mczarni i egzekucji, dziki czemu zaoszczdziby rwnie przyszym
pokoleniom ydw pogromw i cigych oskare o udzia w zabiciu
Chrystusa" (chyba e ich grzech rwnie przekazywany jest w spermie).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pawe, co
przekonujco wykaza judaista Geza Vermes, by przesiknity star ydowsk
teologi, ktra uznaje midzy innymi, e bez krwi nie ma odpuszczenia grzechw<a
style='mso-endnote-id:edn208' href="#_edn208" name="_ednref208" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[208]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Przyzna to zreszt wprost w Licie do Hebrajczykw (Hbr 9,22). W wietle
wspczesnej etyki trudno byoby znale jakikolwiek argument na rzecz tego
typu karnej teorii sprawiedliwoci, nie mwic ju o koncepcji koza ofiarnego
(czyli powiceniu niewinnego, ktry zapaci ma za cudze przewiny). A poza tym
- trudno nie zada tego pytania - na kime to Bg chcia zrobi wraenie? Chyba
na sobie - przecie by w jednej osobie sdzi, sdem i ofiar. Na domiar
wszystkiego za Adam, ktry przecie by tyme pierworodnym
grzesznikiem", jako w tym wszystkim ginie. Fakt to do niewygodny, ktry
ostatecznie moemy wybaczy Pawowi, ale ju sam wszechwiedzcy Bg (i Jezus
oczywicie, jeli kto wierzy, e jest Bogiem) musia o tym pamita. Jak zatem
w kontekcie tego wszystkiego wyglda owa obietnica, ktr skada ma nam ta
jake pokrtna i paskudna doktryna?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oczywicie -
tak, pamitam! - opowie o Adamie i Ewie to tylko <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>alegoria. Alegoria, </i>powiadasz? Czyli Jezus, by samemu si przekona,
skaza si na mki i mier na krzyu, co uczyni ze miao zastpcz ofiar
kary za <i style='mso-bidi-font-style:normal'>symboliczny </i>grzech popeniony
przez nigdy nieistniejcego osobnika! Jak mwiem, nie do, e niesmaczne, to
zupenie absurdalne.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zanim opuszcz
Bibli, musz zwrci uwag na jeden jeszcze wyjtkowo trudny do przeknicia
aspekt jej etycznych nauk. Chrzecijanie rzadko zdaj sobie spraw, e owa
moralna troska o innych, zalecana tak w Starym, jak i w Nowym Testamencie przez
synne miuj bliniego swego", pierwotnie odnosia si wycznie do
bardzo wsko zdefiniowanej wasnej grupy - miuj innego yda", znaczyo
to ni mniej, ni wicej. Przekonujco wykaza to amerykaski lekarz i antropolog
ewolucyjny John Hartung, ktry w swej wanej pracy powiconej ewolucji wewntrzgrupowej
moralnoci w biblijnej historii zaj si przede wszystkim drug stron medalu,
czyli przemianami zewntrzgrupowej wrogoci. Szczegy poniej.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723663"></a><a name="_Toc184498984"></a><a
name="_Toc184498506"></a><a name="_Toc184498127"></a><a name="_Toc184497809"></a><a
name="_Toc184497367"></a><a name="_Toc184496651"></a><a name="_Toc184496099"><span
style='mso-bookmark:_Toc184496651'><span style='mso-bookmark:_Toc184497367'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497809'><span style='mso-bookmark:_Toc184498127'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498506'><span style='mso-bookmark:_Toc184498984'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723663'>Miuj bliniego swego</span></span></span></span></span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>John Hartung
podchodzi do przedmiotu swoich badan ze specyficznym humorem, co wida ju we
wstpie, gdzie komentuje pomys Poudniowych baptystw <a style='mso-endnote-id:
edn209' href="#_edn209" name="_ednref209" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[209]</span></span><![endif]></span></span></a>, ktrzy
postanowili policzy, ilu mieszkacw Alabamy trafi do pieka. Jak
poinformoway New York Times" i Newsday", ostatecznie baptyci,
zastosowawszy sobie tylko znane formuy, obliczyli, e los taki spotka 1,86
miliona Alabamczykw - szczegowe rachunki nie zostay ujawnione, wiadomo
jedynie, e przyjto, i metodyci maj wiksze szanse na zbawienie ni rzymscy
katolicy, natomiast praktycznie nikt, kto nie naley do adnego z Kociow,
nie uniknie potpienia". Samozadowolenie ludzi zdolnych do takich wylicze
(o wyranie nadprzyrodzonej genezie) znajduje dzi wyraz na licznych witrynach
internetowych ze sowem wniebowzicie" <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>(rapture) </i>w nazwie, ktrych autorzy czy autorki nie maj
najmniejszych wtpliwoci, e akurat oni sami na pewno znajd si w gronie
tych, ktrzy znikn" w niebiosach, gdy nastanie koniec czasw". Oto
typowy przykad, zaczerpnity z twrczoci autora witryny Rapture Ready (cho
moe ten akurat osobnik jest jednym z wyjtkowo witoszkowatych i oblenych
przedstawicieli tego gatunku): Gdy wniebowzicie ju nastpi, czego efektem
bdzie moja tu nieobecno, utrapieni wici wzi bd musieli na siebie
obowizek utrzymania i finansowania tej strony"<a style='mso-endnote-id:
edn210' href="#_edn210" name="_ednref210" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[210]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Interpretacja
Biblii, ktr proponuje Hartung<a style='mso-endnote-id:edn211' href="#_edn211"
name="_ednref211" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[211]</span></span><![endif]></span></span></a>,
wskazuje jednak, i chrzecijanie w rzeczywistoci nie bardzo maj powd do
takiego egoistycznego samozachwytu. Jezus bowiem absolutnie jednoznacznie
ograniczy (wasn) grup zbawionych wycznie do ydw, co byo zreszt w
peni zgodne ze starotestamentow tradycj, jedyn, jak Chrystus zna. Hartung
bardzo precyzyjnie dowodzi, e pierwotnie przynajmniej nie zabijaj"
znaczyo co zupenie innego, ni nam si wydaje. Znaczyo to dokadnie nie
zabijaj innych ydw". Tak samo interpretowa naley wszelkie inne
przykazania regulujce nasz stosunek do blinich" - na to szlachetne
miano zasugiwali tylko ydzi<a style='mso-endnote-id:edn212' href="#_edn212"
name="_ednref212" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[212]</span></span><![endif]></span></span></a>. Mojesz
Majmonides, dwunastowieczny rabin i lekarz, uwaany za jednego z
najwybitniejszych ydowskich filozofw, tak oto w jednym ze swych dzie wyoy
prawdziwy sens przykazania Nie zabijaj": Gdy kto zabija Izraelit,
amie wite przykazanie, gdy Pismo jasno mwi Nie bdziesz zabija. Jeli
kto umylnie odebra drugiemu ycie w obecnoci wiadkw, ma zgin od miecza.
Nie musz oczywicie dodawa, e kary tej nie poniesie, jeli zabi
poganina". Nie musz dodawa!</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Hartung cytuje
te orzeczenia Sanhedrynu, czyli ydowskiego Sdu Najwyszego, ktremu
przewodzi najwyszy kapan. Ich wymowa jest bardzo podobna. Rozpatrujc
hipotetyczny przypadek czowieka, ktry zabi innego yda przez pomyk, chcia
bowiem pozbawi ycia poganina (albo zwierz), Sanhedryn oczyci go z
zarzutw. Przy okazji kapani rozstrzygnli te jeszcze trudniejszy moralny
dylemat. C uczyni, debatowali, z kim, kto cisn kamieniem w stron grupy
zoonej z dziewiciu pogan i jednego bogobojnego yda i, c, pech, umierci
wanie Izraelit? Oto rozwizanie: M w nie ponosi odpowiedzialnoci za t
mier, a wynika to z faktu, i wikszo potencjalnych ofiar stanowili
poganie".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W swojej
ksice Hartung przywouje wiele tych samych cytatw z Biblii, ktrymi
posugiwaem si na powyszych stronach (o podboju Ziemi Obiecanej opisanym w
Ksigach Wyjcia, Liczb i Jozuego). Z tym, e uyem ich w innym celu - by
wykaza, e nawet ludzie wierzcy nie myl dzi kategoriami biblijnymi. Dla
mnie stanowi to dowd, e nasza moralno (niezalenie od wiary lub jej braku)
wywodzi si z innych rde, te za, niezalenie od tego, czym s, dostpne s
wszystkim ludziom - i religijnym, i ateistom. Hartung przytacza jednak opis
badania izraelskiego psychologa George'a Tamarina, ktre nieco mnie przerazio.
W eksperymencie Tamarina udzia wzio ponad tysic izraelskich uczniw w wieku
od omiu do czternastu lat. Psycholog przedstawi wszystkim zaczerpnity z
ksigi Jozuego opis bitwy o Jerycho:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Jozue zawoa do ludu: Wzniecie okrzyk wojenny, albowiem
Pan daje miasto w moc wasz! Miasto bdzie oboone kltw dla Pana, ono samo i
wszystko, co w nim jest. [...] Cae za srebro i zoto, sprzty z brzu i z
elaza s powicone dla Pana i pjd do skarbca Paskiego. [... ] I na mocy
kltwy przeznaczyli na zabicie ostrzem miecza wszystko, co byo w miecie:
mczyzn i kobiety, modziecw i starcw, woy, owce i osy [... ] Nastpnie
miasto i wszystko, co w nim byo, spalili, tylko srebro i zoto, jak i sprzty
z brzu i elaza oddali do skarbca domu Paskiego (Joz 6,16-25),</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>po czym zada
dzieciom proste pytanie: Czy uwaasz, e Jozue i Izraelici postpili susznie,
czy nie?" i da do wyboru trzy odpowiedzi: A (najzupeniej susznie), B
(czciowo susznie), C (zupenie niesusznie). Rozkad odpowiedzi by do
szeroki - 66% dzieci w peni zaaprobowao postpowanie Jozuego, 26% uznao je
za naganne, stosunkowo niewiele za, bo tylko 8%, wybrao odpowied poredni.
Oto trzy do typowe wypowiedzi dzieciakw z grupy A, ktre poproszono o
uzasadnienie dokonanego wyboru:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Moim zdaniem Jozue i synowie Izraela postpili susznie, a
to dlatego, e Bg obieca im te ziemie i zgodzi si, by je podbili. Gdyby nie
dziaali w ten sposb i nikogo nie zabili, mogoby to si skoczy asymilacj
synw Izraela wrd gojw. Uwaam, e Jozue mia absolutn racj. Przecie Pan
kaza mu wymordowa tych ludzi, by plemiona Izraela nie osiedliy si pord
nich i nie przejy ich nagannych obyczajw.</span></p>
</div>
<span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'><br clear=all
style='page-break-before:always;mso-break-type:section-break'>
</span>
<div class=Section12>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Jozue zrobi dobrze, bo ludy zamieszkujce te ziemie
wyznaway inne religie, a kiedy Jozue ich wymordowa, religie te znikny z
powierzchni Ziemi.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jak widzimy,
uzasadnienia ludobjstwa dokonanego przez Jozuego miary czysto religijny
charakter. Co ciekawe, podobny sposb rozumowania wystpi te w grupie C,
czyli wrd dzieci, ktre nie zaakceptoway postpowania Jozuego. Jedna
dziewczynka na przykad potpia Jozuego za zdobycie Jerycha, uznajc, e
bdem byo samo wejcie do miasta:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>[...] przecie Arabowie s nieczyci, a kady, kto wchodzi
na nieczyst ziemi, sam staje si nieczysty i bdzie dzieli jej kltw.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dwoje innych
dzieci skrytykowao Jozuego za to, e nakaza zniszczy wszystkie zdobyte
dobra, zamiast rozdzieli up midzy Izraelitw:<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Wydaje mi si, e Jozue zrobi le, bo powinien oszczdzi
zwierzta i rozdzieli je midzy swoich ludzi. Jozue nie zrobi dobrze. Nie
naleao niszczy zdobyczy, gdy to wszystko mogo nalee do Izraelitw.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>A c ma do
powiedzenia w tej sprawie mdrzec Majmonides, jake czsto cytowany z powodu
swej wielkiej wiedzy? Nie pozostawia nam on adnych wtpliwoci: Byo to
boskie pozytywne przykazanie, by zniszczy siedem plemion. Powiedziano bowiem:
lecz do szcztu wytracisz je (BG). Gdyby tak nie uczyniono i kto
oszczdziby czyje ycie, mogc je odebra, zamane zostaoby negatywne
przykazanie, ktre wprost nakazywao niczego nie zostawisz przy yciu".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W odrnieniu
od Majmonidesa dzieci badane przez Tamarina byy mode i niewinne. Ich
barbarzyskie pogldy byy zapewne po prostu bezrefleksyjnie przejte od
rodzicw lub rodowiska, w ktrym wzrastay. Jak si domylam, palestyskie
dzieci wychowywane w tym samym rozdartym przez wojn kraju odpowiadayby
dokadnie tak samo, tyle e z przeciwnym znakiem. To do ponury wniosek, ale w
sumie oczywisty-religia ma olbrzymi moc (a zwaszcza religia wykadana modym
umysom) wprowadzania podziaw midzy ludmi i umacniania historycznych sporw
i dziedzicznych wendet. Trudno te powstrzyma si w tym momencie od
przypomnienia, e spord trzech (reprezentatywnych!) cytowanych wypowiedzi z
grupy popierajcych masakr dwoje dzieci argumentowao, przywoujc
niebezpieczestwo asymilacji, trzecie za uznao za najwaniejsz moliwo
wyrugowania innych religii za pomoc wymordowania jej wyznawcw.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W drugiej
czci eksperymentu Tamarin wprowadzi grup kontroln. 168 izraelskim uczniom
przedstawi ten sam tekst z ksigi Jozuego, tyle e jego zastpi generaem
Li", a Izrael podmieni na cesarstwo chiskie przed trzema tysicami
lat". Tak przeformuowane badanie przynioso dokadnie przeciwne rezultaty
- postpowanie generaa Li zaaprobowao tylko 7% badanych dzieci, a 75% uznao
je za naganne. Czyli wystarczyo usun czynnik lojalnoci wobec judaizmu, by
zdecydowana wikszo dzieciakw zacza posugiwa si ocenami moralnymi,
ktre aprobuje wikszo wspczesnych ludzi.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>To, co zrobi
Jozue, byo po prostu barbarzyskim ludobjstwem. Tylko z religijnego punktu
widzenia mona uzna, e jest inaczej. Ta odmienna perspektywa pojawia si ju
we wczesnych etapach ycia i to wanie za spraw religii dzieci potrafi bd
potpia masakry, bd pochwala je.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W dalszej
czci swojego artykuu Hartung zajmuje si Nowym Testamentem. Tu pozwol sobie
ju tylko na krtkie podsumowanie jego gwnych tez. Ot Hartung stwierdza, e
Jezus by zwolennikiem tej samej wewntrzgrupowej moralnoci (i wrogoci wobec
obcych), ktre zdominoway Stary Testament. Chrystus by bardzo lojalnym ydem,
to dopiero Pawe wpad na to, by ydowskiego Boga zaoferowa poganom. Nawet ja
nie omielibym si sformuowa tego tak mocno jak Hartung: Jezus przewrciby
si w grobie, gdyby wiedzia, e Pawe zanis jego nauki midzy winie".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Najlepsz
zabaw Hartung mia z Apokalips, w sumie najdziwniejsz z biblijnych ksig.
Jej autorstwo przypisuje si witemu Janowi (autor <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Ken's Guide to the Bibie </i>trafnie zauway, e jeli listy Jan pisa
po trawce, to przy Apokalipsie musia by chyba na LSD"). Hartung zwrci
uwag przede wszystkim na dwa wersety Apokalipsy, w ktrych liczba tych, co
zostan opiecztowani" (co niektre chrzecijaskie sekty, na przykad
wiadkowie Jehowy, uznaj za synonim zbawionych"), ograniczona jest do
stu czterdziestu czterech tysicy. Jan wprost mwi, e musz to by wycznie
ydzi - po dwanacie tysicy z kadego z dwunastu plemion Izraela. Ken Smith
poszed nawet dalej i zauway, e sto czterdzieci cztery tysice owych
szczliwcw to ci, ktrzy z kobietami si nie splamili", co raczej do
jednoznacznie wskazuje, e aden z nich sam <i style='mso-bidi-font-style:normal'>nie
moe by kobiet<a style='mso-endnote-id:edn213' href="#_edn213"
name="_ednref213" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><b style='mso-bidi-font-weight:normal'><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[213]</span></b></span><![endif]></span></span></a>.
</i>No c, czego takiego mona byo oczekiwa.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>U Hartunga
mona znale bardzo wiele nie mniej interesujcych i zabawnych spostrzee.
Aby zachci do lektury, przytocz jeszcze jeden cytat:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Biblia to instrukcja tworzenia wewntrzgrupowej moralnoci,
bardzo szczegowa instrukcja z dokadnymi zaleceniami obejmujcymi
ludobjstwo, niewolnictwo i panowanie nad wiatem. Lecz Biblia nie jest za ani
z tego wzgldu, ani nawet z powodu oczywistej gloryfikacji mordw, okruciestwa
i gwatw. W wielu staroytnych dzieach mamy dokadnie to samo - w <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Iliadzie, </i>w skandynawskich sagach, w
syryjskich mitach i w inskrypcjach Majw. Tylko e nikt nam nie sprzedaje <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Iliady </i>jako podrcznika moralnoci i tu
wanie tkwi problem. Biblia jest sprzedawana- i kupowana-jako ksiga, ktra ma
mwi ludziom, jak y. I przynajmniej jak dotd jest to najwikszy bestseller
wszech czasw.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>A eby nikt nie
myla, e wyczanie obcych to waciwo jedynie tradycyjnego judaizmu,
nieobecna w innych religiach, proponuj taki oto zadufany fragmencik z
religijnego hymnu Isaaca Wattsa (1674-1748):</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><i style='mso-bidi-font-style:
normal'><span lang=EN-US style='font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:
EN-US'>Lord, I ascribe it to Thy Grace, And not to chance, as others do, That I
was bom of Christian Race And not a Heathen or a Jew</span></i><a
style='mso-endnote-id:edn214' href="#_edn214" name="_ednref214" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span
style='font-family:"Times New Roman"'><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><b style='mso-bidi-font-weight:normal'><span
style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:
"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:
AR-SA;layout-grid-mode:line'>[214]</span></b></span><![endif]></span></span></i></span></a><i
style='mso-bidi-font-style:normal'><span lang=EN-US style='font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'>.</span></i><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:
EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zadziwia mnie w
powyszej strofie nawet nie sama ekskluzywno chrzecijastwa, ale
zaprezentowana tu logika. Przecie mnstwo innych ludzi <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>urodzio si </i>w innych religiach ni chrzecijastwo, na jakiej
zasadzie zatem Bg decyduje, komu ma przypa ten zaszczyt. Dlaczego obdarzy
nim akurat Wattsa i tych, ktrzy mieli piewa w hymn? A nim jeszcze Isaac
Watts zosta poczty, jakiej natury osobnicy byli tak honorowani? To oczywicie
bardzo gboki problem, ale pewnie nie za gboki dla teologicznie
ukierunkowanych umysw. W kadym razie poezja Wattsa jako dziwnie przypomina
sowa modlitwy, ktr trzykrotnie w cigu kadego dnia recytuj ortodoksyjni i
konserwatywni (ale ju nie reformowani) ydzi: Dziki Ci, Panie, e nie
uczyni mnie poganinem. Dziki Ci, Panie, e nie uczyni mnie kobiet. Dziki
Ci, Panie, e nie uczyni mnie niewolnikiem".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Religia dzieli
- to nie ulega adnej wtpliwoci i to zarazem jeden z najpowaniejszych
zarzutw wobec wszelkich systemw religijnych. Oczywicie czsto (i susznie)
mwi si, e wojny czy spory midzy rnymi religijnymi grupami rzadko wi
si z konkretnymi teologicznymi rozbienociami. Kiedy ulsterski protestancki
bojwkarz morduje jakiego katolika, nie mruczy do siebie pod nosem, a masz,
ty ohydny transsubstancjalisto, Mariochwalco, wchajcy kadzida
bkarcie". Bardziej prawdopodobne, e chce w ten sposb pomci mier
innego protestanta, ktry zgin z rk innego katolika, zapewne w jakiej
cigncej si od pokole wendecie. Religia peni funkcj <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>etykietki </i>w sytuacjach midzygrupowej wrogoci i konfliktw, nie
jest w tym sensie ani gorsza, ani lepsza ni inne funkcjonujce w takich
warunkach etykiety, jak kolor skry, jzyk czy ulubiony klub pikarski, ale
czsto bywa wykorzystywana wwczas, gdy innych brak.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oczywicie
wiem, e konflikt w Irlandii Pnocnej ma podoe polityczne. Wiem, e tu
naprawd dochodzio do gospodarczego i politycznego ucisku jednej grupy przez
drug i e sytuacja ta cigna si przez stulecia. Naprawd dziao si tu duo
krzywd i niesprawiedliwoci i miao to niewiele wsplnego z religi. Chciaem
tylko wszystkim uwiadomi co, czego, cho to wane, czsto si nie dostrzega
- bez religii nie byoby etykietek, ktre decydoway o tym, kogo poddaje si
uciskowi, a na kim trzeba si mci. I prawdziwym problemem Irlandii Pnocnej
jest to, e kolejne generacje dziedzicz te etykietki. Katolicy, ktrych
rodzice, dziadkowie i pradziadkowie chodzili do katolickich szk, posyaj
swoje dzieci do katolickich szk. Protestanci, ktrych rodzice, dziadkowie i
pradziadkowie chodzili do protestanckich szk, posyaj dzieci do
protestanckich szk. Jedni i drudzy maj ten sam kolor skry, mwi tym samym
jzykiem, ciesz ich te same rzeczy, ale rwnie dobrze mogliby nalee do
odrbnych gatunkw, tak gboko podzielia ich historia. Bez religii za i
opartej o religi segregacji szk ten podzia by nie istnia. Walczce
plemiona zaczyby si miesza za spraw maestw i w cigu kilku pokole nie
istniaoby ju rozrnienie. Od Kosowa do Palestyny, od Iraku po Sudan, od
Ulsteru po subkontynent indyjski - przyjrzyjmy si dowolnemu regionowi
rozdartemu przez przemoc i konflikty rywalizujcych ze sob grup. Nie
gwarantuj oczywicie, e wszdzie, gdzie tak si dzieje, religia jest gwn
etykietk w midzygrupowych sporach, ale duo wskazuje, e tak, niestety, jest.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Gdy Indie
odzyskay niepodlego, ponad milion ludzi zostao zabitych podczas zamieszek
na tle religijnym i walk midzy hinduistami i muzumanami (a pitnacie
milionw ludzi musiao opuci swoje domy). Elementy stroju czy wygldu
wiadczce o przynalenoci religijnej byy wwczas wystarczajcym powodem, by
kogo zabi. Poza wyznaniem tak naprawd nic tych ludzi nie dzielio. Przez
lata zmienio si niewiele. Salman Rushdie tak by poruszony niedawn fal
midzyreligijnych masakr, jaka wstrzsna Indiami, e artykuowi, w ktrym o
tym pisa, nada tytu <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Religion, as ever,
is the poison in India's blood </i>[Religia-jak zawsze - zatruwa krew Indii]<a
style='mso-endnote-id:edn215' href="#_edn215" name="_ednref215" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[215]</span></span><![endif]></span></span></a>. Oto ostatnie
zdania jego tekstu:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Czy zatem jest cokolwiek godnego szacunku w tym wszystkim,
w rnych zbrodniach popenianych kadego dnia na caym wiecie z budzcym
groz imieniem Boga na ustach? Jake sprawnie i z jak tragicznymi skutkami
religia wznosi nowe totemy i jake chtnie dla nich zabijamy! A kiedy ju to
robimy wystarczajco czsto, znieczula nas to tak bardzo, e nastpnym razem
jest nam tylko atwiej. Problem Indii jest problemem caego wiata, a to, co
dzieje si w Indiach, dzieje si w imi Boga. To Bg jest problemem.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie uwaam
oczywicie, by przemona ludzka skonno do wewntrzgrupowej lojalnoci i
skierowanej na zewntrz wrogoci zanika, gdyby nie byo religii (zachowanie
kibicw rywalizujcych druyn to przykad mniejszego kalibru, cho nawet i w
tym przypadku podziay przebiegaj czasem wzdu religijnych granic, jak w
przypadku Celticu Glasgow i Glasgow Rangers). Takim kryterium podziau moe by
te jzyk <i style='mso-bidi-font-style:normal'>(casus </i>Belgii) czy podziay
plemienne, bardzo silne zwaszcza w Afryce. Religia jednak nasila te podziay i
pogbia szkody, jakie powoduj, i to na co najmniej trzy sposoby:
Etykietowanie dzieci -ju od najmodszego wieku mwi si na przykad o
katolickich dzieciach" lub protestanckich dzieciach". Tymczasem to
zdecydowanie za wczenie, by dziecko mogo mie jakikolwiek pomys, co myli o
religii (do kwestii religijnego molestowania dzieci wrc szerzej w Rozdziale
9.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:35.45pt;text-indent:-14.15pt;mso-list:l25 level1 lfo36;tab-stops:
35.45pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Segregacja w szkoach - system edukacyjny
(znw czsto od bardzo wczesnego wieku) zorganizowany jest tak, e dzieci stykaj
si wycznie z czonkami wasnej wsplnoty religijnej i s odseparowane od
dzieci, ktrych rodziny wyznaj inne religie. Nie byoby wielk przesad
stwierdzenie, e gdyby w Irlandii Pnocnej zakazano szk wyznaniowych,
problemy znikyby w cigu kilku generacji.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:35.45pt;text-indent:-14.15pt;mso-list:l25 level1 lfo36;tab-stops:
35.45pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zakaz (a raczej tabu) maestw
mieszanych" - to bardzo wzmacnia dziedziczone przez kolejne pokolenie
spory i rodowe wendety. Tam, gdzie zwiksza si liczba maestw midzy
czonkami skconych grup, przebieg konfliktu agodnieje.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Glenarm w
Pnocnej Irlandii to siedziba earlw Antrim. Tylko raz, przynajmniej za
pamici yjcych, zdarzyo si co niewyobraalnego - earl polubi katoliczk!
Natychmiast we wszystkich domach w wiosce opuszczono okiennice na znak aoby.
Obawa przed zym maestwem" jest te bardzo powszechna wrd
religijnych ydw. Nie przypadkiem izraelskie dzieci z badania Tamarina
tragiczne konsekwencje asymilacji" wymieniay jako podstawowy argument w
obronie tego, co Jozue uczyni w Jerycho. A kiedy ju dochodzi do lubu
przedstawicieli rnych wyzna, obie strony pene s zych przeczu co do losw
mieszanego maestwa", a pniej nierzadko koczy si to wszystko
ktniami, jak ma by wychowywane dziecko. Kiedy sam byem dzieckiem i
zapalaem wieczki w Kociele anglikaskim, kto mi powiedzia - a ja wpadem w
osupienie, pamitam jak dzi - e regu jest, i jeli jedno z maonkw
naley do Kocioa rzymskokatolickiego, a drugie do anglikaskiego, to dziecko
zawsze wychowywane jest na katolika. Doskonale rozumiaem, dlaczego ksia obu
wyzna mogli na to naciska, ale nie mogem (i nadal nie potrafi) poj tej
asymetrii. Dlaczego anglikascy kapani nie wywalczyli w tej kwestii
sprawiedliwego traktowania? Moe byli po prostu mniej bezwzgldni? Moe mj
stary szkolny kapelan czy Our Padre" Betjeemana byli zbyt uprzejmymi
ludmi...</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Socjologowie od
do dawna badaj religijn homogami (zawieranie zwizkw w obrbie jednej
grupy wyznaniowej) i heterogami (zwizki midzywyznaniowe). Niedawno Norval D.
Glenn z University of Texas w Austin zebra takie badania prowadzone od roku
1978 i cznie przeanalizowa ich wyniki<a style='mso-endnote-id:edn216'
href="#_edn216" name="_ednref216" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[216]</span></span><![endif]></span></span></a>. Analiza
wykazaa istnienie statystycznie istotnej tendencji do zawierania
homogamicznych maestw wrd chrzecijan (protestanci eni si z protestantkami,
a katolicy z katoliczkami; i nie chodzi o efekt chopaka z ssiedztwa"),
ale jeszcze silniejsza okazaa si ta zaleno u ydw. W jednym z bada na
6021 analizowanych kwestionariuszy w 140 przypadkach respondenci okrelili si
jako ydzi i z tej grupy 85,7% polubio rwnie ydw; to znacznie wicej, ni
mona oczekiwa w przypadku innych grup wyznaniowych. Oczywicie trudno uzna
ten wynik za zaskakujcy - ortodoksyjni ydzi s bardzo silnie zniechcani do
mieszanych maestw, a w Ameryce to tabu znajduje nawet wyraz w licznych
dowcipach o ydowskich matkach ostrzegajcych swoich synw przed tymi blond
bestiami, ktre tylko czekaj, by ich usidli. A co w tej kwestii maj do
powiedzenia amerykascy rabini? Oto trzy przykadowe cytaty.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo16;tab-stops:11.5pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie udzielam lubw maestwom
midzywyznaniowym.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo16;tab-stops:11.5pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Udzielam lubu tylko wwczas, gdy para
owiadczy, e wychowa dzieci w wierze ydowskiej.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo16;tab-stops:11.5pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Udzielam lubu tylko wwczas, gdy para
uczestniczy w nauczaniu przedmaeskim.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Niewielu
rabinw zgadza si udzieli lubu wsplnie z katolickim ksidzem (i jest na
nich spory popyt).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nawet gdyby
religia nie czynia adnych innych szkd, to jej niczym nieuzasadniona,
bezsensowna skonno do wzmacniania podziaw - wiadomie kultywowana
afirmacja naturalnej ludzkiej tendencji do faworyzowania wasnej grupy i
odrzucania obcych - wystarczyaby, by uzna j za wany or za na Ziemi.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723664"></a><a name="_Toc184498985"><span style='mso-bookmark:
_Toc185723664'>Zeitgeist a moralno</span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W poprzednich
podrozdziaach staraem si wykaza, e rdem naszego poczucia moralnego
(take osb wierzcych) w rzeczywistoci nie s adne wite ksigi, nawet
jeli s ludzie na tyle naiwni, by tak sdzi. Na jakiej podstawie zatem -
nasuwa si pytanie - decydujemy o tym, co dobre, a co ze? Niezalenie od tego,
jakiej udzielimy odpowiedzi, trudno zaprzeczy, e w kwestiach dobrego i zego
postpowania panuje dzi <i style='mso-bidi-font-style:normal'>consensus </i>i
to <i style='mso-bidi-font-style:normal'>consensus </i>zadziwiajco
rozpowszechniony. Co wicej, nie ma on adnych wyranych zwizkw z wiar
religijn, mimo e obejmuje rwnie wikszo ludzi uznajcych si za osoby
wierzce (take tych, ktrzy sdz, e swoje poczucie moralne czerpi z Pisma).
Z kilkoma znamiennymi wyjtkami, jak afgascy talibowie czy ich odpowiednicy
wrd chrzecijaskich fundamentalistw, wikszo udzi, przynajmniej
oficjalnie, akceptuje dzi pewien do szeroki zestaw liberalnych wartoci
etycznych. Wikszo z nas przynajmniej stara si nie krzywdzi innych bez
potrzeby; wierzymy w wolno sowa i bronimy jej nawet wwczas, gdy nie
zgadzamy si z tym, co kto mwi; pacimy podatki; nie oszukujemy i nie
zabijamy; nie popeniamy kazirodztwa i raczej nie czynimy innym tego, co nam
niemie. Cz tych dobrych zasad mona odnale w rnych witych ksigach,
tyle e zwykle skryte s w nich pord wielu innych zalece, ktrych aden
przyzwoity czowiek nigdy nie zaakceptuje. wite ksigi nie podaj za adnych
regu, ktre pozwoliyby odrni przykazania moralne od niemoralnych.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>T konsensualn
etyk mona by sprbowa wyrazi pod postaci Nowych Dziesiciu
Przykaza". Wiele osb </span><span style='font-family:"Times New Roman"'>prywatnych,
organizacji i instytucji podjo ju tak prb. Rezultaty w bardzo licznych
przypadkach okazay si wielce do siebie zblione i kadorazowo nosiy na sobie
bardzo wyrane pitno czasw, w jakich yli ludzie tworzcy taki zestaw
przykaza. Oto na przykad jedna z wspczesnych propozycji Nowych Dziesiciu
Przykaza", cignita przeze mnie z ktrej z ateistycznych witryn<a
style='mso-endnote-id:edn217' href="#_edn217" name="_ednref217" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[217]</span></span><![endif]></span></span></a>:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo16;tab-stops:11.5pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-family:"Times New Roman"'>Nie
czy drugiemu niczego, czego nie chciaby, by inni czynili tobie.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo16;tab-stops:11.5pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-family:"Times New Roman"'>We
wszystkich przypadkach staraj si unika krzywdzenia innych.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo16;tab-stops:11.5pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-family:"Times New Roman"'>Podchod
do swoich blinich i wszystkich ywych istot, do caego wiata wreszcie z
mioci, uczciwie, z wiernoci i szacunkiem.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo16;tab-stops:11.5pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-family:"Times New Roman"'>Zawsze
dostrzegaj zo i daj sprawiedliwoci, ale zawsze bd te gotw wybaczy zy
czyn, gdy kto przyzna si i szczerze go auje.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo16;tab-stops:11.5pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-family:"Times New Roman"'>Niech
w yciu zawsze towarzyszy ci rado i zachwyt.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo16;tab-stops:11.5pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-family:"Times New Roman"'>Sprawdzaj
wszystko. Zawsze bd gotw konfrontowa swoje przekonania z rzeczywistoci i
zmieni je, nawet te, ktre ci s najdrosze, jeli fakty im przecz.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo16;tab-stops:11.5pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-family:"Times New Roman"'>Nigdy
nie prbuj zamkn innym ust i nie unikaj inaczej mylcych; szanuj prawo
innych do niezgadzania si z tob.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo16;tab-stops:11.5pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-family:"Times New Roman"'>Nie
wierz w nic lepo.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Ta niewielka kolekcja nie jest dzieem adnego mdrca,
proroka czy zawodowego etyka. To po prostu do sympatyczny efekt pracy
ktrego z internautw, ktry postanowi zebra w jednym miejscu wspczesne
prawida dobrego ycia i nada im ksztat wzorowany na biblijnych dziesiciu
przykazaniach. Cao pochodzi z pierwszej strony, jak wywietlia moja
wyszukiwarka, gdy wpisaem Nowe Dziesi Przykaza". Uznaem, e nie ma
po co szuka dalej. W sumie z powysz list zgodzi si dzi kady normalny,
przyzwoity czowiek. Oczywicie niektrzy uznaliby za niezbdne jakie
modyfikacje. Na przykad filozof John Rawls zaproponowaby pewnie doczenie
czego w tym stylu: Postpuj zgodnie z zasadami, ktre moesz zaakceptowa
niezalenie od tego, czy jeste pierwszy, czy ostatni w porzdku
dziobania". (Za realizacj tej zasady mona uzna system dzielenia
jedzenia u Inuitw - ten, kto kroi potraw, bierze ostatni kawaek.)</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Do mojej wasnej listy ulepszonych dziesiciu przykaza
wybrabym niektre z powyszych, ale sprbowabym znale te miejsce dla kilku
nowych, na przykad:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-21.25pt;mso-list:l9 level1 lfo37;tab-stops:
11.05pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-family:"Times New Roman"'>Czerp
przyjemno ze swojego ycia seksualnego (o ile nie krzywdzisz nim innych) i
pozwl innym na to samo, niezalenie od tego, jakie maj upodobania - cudze
preferencje seksualne to nie twoja sprawa.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-21.25pt;mso-list:l9 level1 lfo37;tab-stops:
11.05pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-family:"Times New Roman"'>Nie
dyskryminuj nikogo na podstawie pci, rasy ani (przynajmniej tak dugo, jak to
moliwe) gatunku.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-21.25pt;mso-list:l9 level1 lfo37;tab-stops:
11.05pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-family:"Times New Roman"'>Nie
indoktrynuj wasnych dzieci. Naucz je myle samodzielnie, naucz je ocenia
dowody i naucz je nie zgadza si z tob.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:42.55pt;text-indent:-21.25pt;mso-list:l9 level1 lfo37;tab-stops:
11.3pt;background:white'><![if !supportLists]><span style='font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-family:"Times New Roman"'>Myl
o przyszoci w skali duszej ni twoje ycie. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;tab-stops:11.3pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Nie chodzi tu jednak o kolejno czy
jakie drobne rnice. Wane przede wszystkim, e od czasw biblijnych
uczynilimy <i style='mso-bidi-font-style:normal'>istotny </i>krok naprzd
(przynajmniej wikszo z nas). Niewolnictwo, na przykad, ktrego w Biblii i
przez dugie jeszcze stulecia potem nikt nie kwestionowa, w krajach
cywilizowanych zostao zakazane w dziewitnastym stuleciu. Wszystkie
cywilizowane kraje akceptuj dzi rzecz praktycznie niewyobraaln do lat
dwudziestych XX wieku, czyli prawa wyborcze dla kobiet. We wspczesnych
owieconych spoeczestwach (kategoria ta w sposb oczywisty nie obejmuje na
przykad Arabii Saudyjskiej) kobiety nie s ju traktowane jak wasno, a tak
wanie byo w czasach biblijnych. Zgodnie z kadym wspczesnym kodeksem
karnym Abraham zostaby oskarony o maltretowanie dziecka, a gdyby zrealizowa
swj plan i powici syna, dostaby wyrok za morderstwo z premedytacj. A
przecie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>mores, </i>obyczajowo tamtych
czasw, jego zachowanie, posuszestwo wobec boych polece, uznawaa za wrcz
godne podziwu. Tak wic my </span><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>wszyscy - wierzcy i nie - bardzo
zmienilimy nasze kryteria dobra i za. Jaka jest natura tych zmian, co je
powoduje?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W kadej
kulturze wyania si pewien tajemniczy konsens, zmieniajcy si z upywem
kolejnych dekad. Nie bdzie to przejawem pretensjonalnoci, jeli posu si w
tym momencie zapoyczonym z niemieckiej filozofii okreleniem <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Zeitgeist </i>- duch czasw. danie rwnych
praw dla kobiet jest dzi uniwersaln cech wszystkich demokracji, ale prawne
umocowanie tych da jest szokujco wrcz niedawne. Oto na przykad, kiedy
kobiety uzyskay prawa wyborcze:</span><span style='font-size:1.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt'><o:p></o:p></span></p>
<table class=MsoNormalTable border=0 cellspacing=0 cellpadding=0
style='margin-left:2.0pt;border-collapse:collapse;mso-padding-alt:0cm 2.0pt 0cm 2.0pt'>
<tr style='mso-yfti-irow:0;mso-yfti-firstrow:yes;mso-yfti-lastrow:yes;
height:137.3pt'>
<td width=198 valign=top style='width:148.85pt;background:white;padding:0cm 2.0pt 0cm 2.0pt;
height:137.3pt'>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Nowa Zelandia</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Australia</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Finlandia</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Norwegia</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>USA</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Wielka Brytania</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Francja</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Belgia</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Szwajcaria</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>Kuwejt</span></p>
</td>
<td width=265 valign=top style='width:7.0cm;background:white;padding:0cm 2.0pt 0cm 2.0pt;
height:137.3pt'>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:
6.0pt;margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'>1893 1902 1906 1913 1920 1928 1945 1946
1971 2006<a style='mso-endnote-id:edn218' href="#_edn218" name="_ednref218"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:
"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:
AR-SA;layout-grid-mode:line'>[218]</span></span><![endif]></span></span></a></span></p>
</td>
</tr>
</table>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Rozkad dat
obejmujcy wicej ni stulecie, to przejaw zmieniajcego si <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Zeitgeist. </i>Podobne przemiany wida w
naszym stosunku do kwestii rasowych. Kady Brytyjczyk (i nie tylko) z pocztkw
XX wieku wedug dzisiejszych kryteriw uznany by zosta za rasist. W tamtych
czasach wikszo ludzi wierzya, e czarni (do ktrej to kategorii zaliczano
nie tylko bardzo zrnicowanych pod wzgldem rasowych Afrykanw, ale i zupenie
z nimi niespokrewnionych Hindusw, australijskich Aborygenw i mieszkacw
Melanezji) pod kadym wzgldem ustpuje biaym; z jedn moe rnic -
przyznawano im lepsze poczucie rytmu, co trudno ocieni inaczej ni jako
przejaw protekcjonalizmu. W latach dwudziestych odpowiednikiem dzisiejszego
Jamesa Bonda by czarujcy i niefrasobliwy bohater marze wszystkich chopcw,
Bulldog Drummond. W jednej z powieci tego cyklu, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>The Black Gang, </i>Drummond mwi o ydach, cudzoziemcach i innych
brudasach". W scenie finaowej <i style='mso-bidi-font-style:normal'>The
Female of the Species </i>Drummond wystpuje w przebraniu Pedra, czarnego sugi
arcyzbrodniarza. Gdy, ku zaskoczeniu tak czytelnika, jak i samego arcyotra,
ujawnia sw maskarad, c czytamy Nie, jak kto mgby pomyle: Mylisz,
psie, em Pedro. Jake mao wiesz - jam twj arcywrg Drummond, tylkom
przyczerni sobie twarz!". Pada kwestia zupenie inna: Nie kada broda
jest faszywa, ale kady czarnuch cuchnie. Ta broda jest prawdziwa,
kochaniutki, ale czarnuch nie mierdzi. Co tu wic nie gra!". Czytaem te
ksiki w latach pidziesitych, trzydzieci lat po tym, gdy zostay napisane,
i byem zafascynowany akcj, nie dostrzegaem natomiast adnego rasizmu. Dzi
byoby to niewyobraalne.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Thomas Henry
Huxley w swojej epoce uznawany by za owieconego i postpowego liberaa. Ale
to nie byy nasze czasy. Zobaczmy, co pisa TH. Huxley w roku 1871:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>aden racjonalnie mylcy czowiek dysponujcy wystarczajc
wiedz o wiecie nie byby w stanie uwierzy, e przecitny Negr dorwnuje
biaemu czowiekowi, nie mwic ju o tym, by mg go przewysza. A jeli to
jest prawd, to najzupeniej niemoliwe, by nasz prognatyczny powinowaty -
nawet wwczas, gdy jego sytuacja si poprawi i nie bdzie ju poddawany
opresji, gdy bdzie mia szanse stan do uczciwej walki na intelekt, a nie na
ugryzienia - mg kiedykolwiek sprosta wyposaonemu w wikszy mzg i mniejsze
szczki rywalowi. Najwysze miejsce w hierarchii ludw cywilizowanych na zawsze
pozostanie poza zasigiem naszych ciemnoskrych kuzynw<a style='mso-endnote-id:
edn219' href="#_edn219" name="_ednref219" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[219]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dobrzy
historycy oczywicie doskonale wiedz, e nie mona ocenia sdw z
przeszoci, kierujc si kryteriami wasnej epoki. Abraham Lincoln rwnie
znacznie wyprzedza swoje czasy, ale jego pogldy na kwesti rasow dla nas
stanowiyby kwintesencj najgorszego rasizmu. Oto fragment przedwyborczej
debaty Lincolna z Stephenem A. Douglasem z roku 1858:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Musz podkreli, e ani nie jestem, ani nigdy nie byem - i
to w adnej formie-zwolennikiem spoecznej czy politycznej rwnoci biaej i
czarnej rasy. Nie jestem te i nigdy nie byem skonny da czarnym prawa gosu
lub czyni z nich sdziw, ani te pozwoli im peni jakiekolwiek urzdy lub
polubia biaych ludzi. Doda w tym miejscu musz, e uwaam, i biaa i
czarna rasa rni si pod wzgldem cech fizycznych, i wierz, e za spraw tych
rnic te dwie rasy nigdy nie bd y wsplnie na warunkach spoecznej i
politycznej rwnoci. Z tego to wanie powodu niemonoci bycia rwnym wnosz,
i jako e te dwie rasy musz y obok siebie, jedna z nich musi by wysza,
druga za podporzdkowana. I tak jak kady czowiek uwaam, e pozycja wysza
zawarowana by musi dla biaej rasy<a style='mso-endnote-id:edn220'
href="#_edn220" name="_ednref220" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[220]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Gdyby Huxley i <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Lincoln </i>urodzili si i ksztacili w
naszych czasach, te wiktoriaskie pogldy enowayby ich na pewno rwnie mocno,
jak nas. Zacytowaem je wycznie po to, by ukaza, jak bardzo zmienia si <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Zeitgeist. </i>A skoro Huxley, jeden z
najwiatlejszych umysw swojej epoki, i Lincoln, czowiek, ktry da wolno
niewolnikom, myleli w ten sposb, to co musia myle przecitny poddany
krlowej Wiktorii! Jeeli cofniemy si jeszcze o stulecie, przekonamy si, e
Waszyngton, Jefferson i inni wielcy Owiecenia sami trzymali niewolnikw. C,
duch czasw nie stoi w miejscu, zmienia si nieubaganie - tylko my czasem tego
nie dostrzegamy i traktujemy jako oczywisto przemiany, ktre w rzeczywistoci
s zoonym zjawiskiem rzdzcym si wasnymi prawami.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mona te poda
wiele innych przykadw. Kiedy biali eglarze wyldowali na Mauritiusie,
spotkali tam zupenie niegrone dodo. Nie przyszo im do gowy nic lepszego, ni
zatuc ptaki pakami na mier. Nawet nie po to, by je zje (pono miso byo
niesmaczne). Zapewne dla tych ludzi gonienie biednego nielota i walenie go
pak w gow byo zupenie normalnym zachowaniem. Dzi byoby to nie do
pomylenia, a doprowadzenie do wyginicia jakiego wspczenie yjcego
odpowiednika dodo, nie mwic ju o wiadomym wybijaniu zwierzt, powszechnie
uznawane jest za tragedi, o ile nie zbrodni.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Tak wanie
tragedi - zgodnie przynajmniej z wspczesnymi standardami kulturowymi - jest
niedawne wymarcie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Thylacinus, </i>czyli
wilka tasmaskiego. Nikt ju nie pamita, e do 1909 wypacano nagrod za
odstrzelenie tego zwierzcia. W powieciach z epoki wiktoriaskiej so",
lew" czy antylopa" (zwykle zreszt wystpujce wanie w liczbie
pojedynczej) stanowiy element sportowego wyzwania, gry; a jeeli to gra, to
c mona zrobi lepszego ni strzela. Nie z godu. Nie w samoobronie. Dla
sportu. Lecz <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Zeitgeist </i>si zmieni.
Oczywicie bogaci (i brzuchaci) sportsmeni" nadal mog z siedzenia
swojego land-rovera postrzela w Afryce do dzikich zwierzt" i nawet
zabra wypchane trofeum" do domu, ale musz za to bardzo sono zapaci,
a jeszcze do powszechnie s przedmiotem pogardy. Ochrona przyrody i ochrona
rodowiska weszy dzi do kanonu powszechnie akceptowanych wartoci i moralna
ranga tego nakazu dorwnuje niegdysiejszym przykazaniom nakazujcym wicenie
szabatu czy zakazujcym przedstawiania ludzkiej postaci.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Szalone lata
szedziesite kojarz nam si gwnie ze swobod obyczajow. Tymczasem jeszcze
na pocztku tej dekady oskaryciel wygaszajcy mow w procesie o zakaz
rozpowszechniania <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Kochanka lady Chaterley
</i>przemawia do awy przysigych nastpujcymi sowy: Czy zgodzilibycie
si, by wasi modzi synowie, a nawet mode crki - tak, w naszych czasach nie
tylko chopcy potrafi czyta, dziewczta rwnie (on naprawd co takiego
powiedzia! !!) - signli do tej ksiki? Czy kto z was pooyby t ksik
na stoliku we wasnym domu? Czy chcielibycie, by czytay j wasze ony lub
wasza suba?". Zwaszcza to ostatnie retoryczne pytanie ukazuje, jak
szybko zmienia si duch czasw.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Amerykaska
inwazja na Irak jest powszechnie potpiana z powodu liczby ofiar wrd ludnoci
cywilnej, a przecie mwimy tu o liczbach rnicych si o rzdy wielkoci od
tego, co nikogo nie dziwio jeszcze w czasach II wojny wiatowej. Donald
Rumsfeld, dzi odsdzany od czci i wiary, wwczas uznany by zosta za liberaa
o gobim sercu. Co, jak wida, zmienio si w cigu tych paru dziesicioleci.
Zmienio si w nas wszystkich, a ta zmiana nie ma adnego zwizku z adnym z
religijnych wyzna - jeli ju, nastpia wbrew religii, a nie za jej spraw.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Kierunek tych
zmian jest do wyrany i rozpoznawalnie stay, a wikszo z nas ocenia go
jako postp. Nawet Adolf Hitler, powszechnie uznawany za uosobienie
bezgranicznego za, ustpuje" pod pewnymi wzgldami Kaliguli czy
Dyngis-chanowi. Bez wtpienia Hitler zabi wicej ludzi ni chan Mongow, ale
mia do dyspozycji XX-wieczn technik. Czy jednak Hitler czerpa <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>osobist przyjemno z </i>przygldania si
swym ofiarom zalanym krwi i zami", co bez wtpienia bardzo bawio
Dyngis-chana? Chyba nie - osdzamy Hitlera jako wcielenie za, kierujc si
wspczesnymi kryteriami, to moralny <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Zeitgeist
</i>jest dzi zupenie inny ni w czasach Kaliguli, tak samo, jak zmienia si
przez ten czas technika. Hitler jest dla nas tym, czym jest, gdy zmieniy si
nasze standardy - zagodnielimy.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Kiedy byem
mody, wielu ludzie zupenie bezrefleksyjnie posugiwao si obraliwymi
przezwiskami czy stereotypami - abojad, makaroniarz, szkop, brudas, ydek,
czarnuch, Japoniec, tek byy na porzdku dziennym. Nie twierdz oczywicie,
e dzi sowa te wyszy z uycia, ale w krgach cywilizowanych jest to
powszechnie potpiane. Jeli w jakim angielskim tekcie znajdziemy sowo
negro" uyte nie w obraliwym znaczeniu, mwi nam to wiele o tym, kiedy
tekst w powsta. Bardzo szanowany teolog z Cambridge A.C. Bouguet tak
rozpocz niegdy rozdzia o islamie zamieszczony w tomie <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Comparative Religion: </i>Semita nie jest z urodzenia monoteist, jak
sdzono jeszcze w poowie XIX wieku. W istocie jest animist".
Koncentracja na rasie (a nie na kulturze) i znamienne uycie liczby
pojedynczej, co pozwalao zredukowa ca populacj do jednego konkretnego
typu", w czasach Bougueta wyranie nikogo nie raziy. To po prostu
subtelny wskanik zmieniajcego si ducha czasw. Dzi nie odwayby si tak
napisa aden profesor teologii (ani jakiejkolwiek innej dyscypliny). Te drobne
oznaki innych <i style='mso-bidi-font-style:normal'>tempora </i>i innych <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>mores </i>wystarcz nam jednak, by by
pewnym, e Bouquet pisa swoje dzieo najpniej w poowie dwudziestego wieku.
I rzeczywicie - by to rok 1941.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Cofnijmy si o
kolejne cztery dekady, a odmienno standardw dostrzeemy ju goym okiem.
Cytowaem ju tu utopi H.G. Wellsa <i style='mso-bidi-font-style:normal'>New
Republic. </i>Zacytuj jeszcze jeden fragment tej ksiki, gdy stanowi on
naprawd szokujc ilustracj przemian, o ktrych tu mwi:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>A co Nowa Republika uczyni z rasami niszymi? Jak poradzi
sobie z czarnymi [...] tymi [...] ydami? Czy te chmary czarnych, brzowych,
brudnobiaych czy tych nadadz si do nowych porzdkw? No c, wiat jest
wiatem, a nie instytucj charytatywn, i moim zdaniem oni bd musieli znikn
[...] System etyczny za ludzi Nowej Republiki, etyka, ktra rzdzi bdzie
wiatowym pastwem, uksztatowana bdzie tak, by sprzyja przede wszystkim
rozmnaaniu tego, co najlepsze, najwydajniejsze i najpikniejsze w caej
ludzkiej rasie - piknym i silnym ciaom, czystym i potnym umysom. [...] Jak
dotd natura wynalaza tylko jedn metod ksztatowania wiata, dziki ktrej
sabo nie wyradza si w sabo. T metod jest mier [...] Obywatelom Nowej
Republiki [...] przywieca bd ideay, za ktre warto zabi.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Te sowa
zapisane zostay w roku 1902. W swoich czasach Wells powszechnie uchodzi za
postpowca. Na przeomie wiekw taka argumentacja, cho moe nie powszechnie
akceptowana, nie wzbudziaby adnych powanych zastrzee, gdyby kto posuy
si ni na eleganckim przyjciu. Dla nas, wspczesnych czytelnikw, to istny
horror. atwo jednak w tym kontekcie dostrzec, e Hitler, jakkolwiek potworny
moe nam si wydawa, nie odstawa od swoich czasw tak bardzo, jak chcemy to
widzie dzi. Oto jak szybko zmienia si <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Zeitgeist;
</i>jak szybko i jak szeroko; i jak gboka jest ta zmiana.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Skd zatem
bior si te powizane i stae przemiany wiadomoci spoecznej? Nie mnie na to
pytanie odpowiada. Z mojego punktu widzenia absolutnie wystarczajce jest, i
na pewno nie wynikaj one z religii. Gdybym za ju mia wysnuwa jak teori,
zaczbym chyba od nastpujcego problemu - naley wyjani, jak to si dzieje,
e zmiany owego moralnego <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Zeitgeist </i>obejmuj
w sposb zsynchronizowany tak wielkie grupy ludzi, i dlaczego zmierzaj one z
grubsza w jednym kierunku? Skd synchronizacja? Ot te nowe wartoci wdruj
midzy ludzkimi umysami podczas rozmw przy barze i popoudniowych przyj, za
porednictwem ksiek i recenzji, gazet i programw radiowych i telewizyjnych,
a w naszym czasach take za porednictwem Internetu. Przemiany moralnego
klimatu bardzo szybko znajduj wyraz w artykuach prasowych, radiowych talk
show, w przemwieniach politykw, w kabarecie i programach rozrywkowych, w
scenariuszach seriali, a wreszcie w gosowaniach parlamentw ustanawiajcych
prawa i w orzeczeniach sdw tworzcych interpretacj przepisw. Mona
oczywicie cay ten proces analizowa w kategoriach czstoci wystpowania
okrelonych memw w puli memowej, ale tego wtku nie bd tu rozwija.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Niektrzy z nas
pozostaj nieco w tyle za zmieniajcym si duchem czasw, inni potrafi nieco
go wyprzedzi. Pozostali jednak - a tych jest zdecydowana wikszo - wsplnie
wkroczyli w XXI wiek i dzi wszyscy pod tym wzgldem o wiele dugoci
wyprzedzamy naszych blinich z czasw redniowiecza, wspczesnych Abrahama, a
nawet naszych bardzo nieodlegych przodkw z lat 20. XX wieku. Ta fala toczy
si nieubaganie i nawet ci, ktrzy niegdy byli u jej czoa (T.H. Huxley bez
wtpienia by w awangardzie swoich czasw), dzi pozostali daleko z tyu.
Oczywicie rzeka postpu nie pynie prostym, uregulowanym nurtem, jej wody
czasem rozlewaj si szeroko, a czasem nawet zawracaj, tak jak to zdarzyo si
w Stanach Zjednoczonych na pocztku XXI wieku po objciu wadzy przez now
administracj. W duszej skali czasowej jednak kierunek zmian jest stay i
moemy by pewni, e trend ten bdzie kontynuowany.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Czemu tak si
dzieje, skd bierze si ten stay postp? Nie wolno lekceway na przykad roli
jednostek, przywdcw, ktrzy potrafi wyprzedzi swoje czasy i pocign za
sob innych. W USA idea rwnoci ras promowany by przez politycznych liderw,
wybitne jednostki kalibru Martina Luthera Kinga, ale te przez ludzi show
biznesu, sportowcw i inne publiczne postaci, jak Paul Robeson, Sidney Poitier,
Jesse Owens czy Jackie Robinson. Wczeniej likwidacja niewolnictwa i
emancypacja kobiet rwnie wiele zawdziczay charyzmatycznym liderom. Byli
wrd nich ludzie religijni, byli te niewierzcy. W wielu przypadkach kwestia
przekona religijnych bya w ogle nieistotna - King by chrzecijaninem, ale
swoj filozofi walki bez uycia przemocy zaczerpn od Gandhiego, ktry
chrzecijaninem na pewno nie by.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Do tego
wszystkiego dochodzi rosncy poziom wyksztacenia, a zwaszcza coraz
powszechniejsze zrozumienie faktu, i wszystkich nas czy - niezalenie od
rasy i pci - to samo czowieczestwo. Te gboko niebiblijne idee zawdziczamy
w znacznym stopniu naukom biologicznym, przede wszystkim ewolucjonizmowi.
Jednym z powodw, dla ktrych czarni i kobiety (a w hitlerowskich Niemczech
ydzi i Cyganie) byli traktowani nieludzko, byo to, i grupom tym nie
przyznawano penego czowieczestwa. Filozof Peter Singer w ksice <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Wyzwolenie zwierzt </i>nakania nas w
sposb wielce przekonujcy do przejcia w naszej refleksji moralnej na poziom
ponadgatunkowy, do traktowania podobnie jak nauczylimy si odnosi do ludzi
rwnie wszystkich innych gatunkw, ktrych mzgi rozwinite s w sposb
dostateczny, by takie traktowanie potrafiy doceni. By moe tu wanie kryje
si podpowiedz, w ktr stron zmierza bdzie <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Zeitgeist </i>przyszych stuleci. W pewnym sensie byaby to naturalna
ekstrapolacja wczeniejszych reform obejmujcych zniesienie niewolnictwa i
rwnouprawnienie kobiet.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Moja amatorska
wiedza socjologiczna i psychologiczna to na pewno o wiele za mao, by wyjani
te stae i znamienne przemiany ducha czasw. Jak ju pisaem, na uytek
rozwaa tu prowadzonych zupenie wystarczy uzna, e po pierwsze zmiany te bez
wtpienia zachodz (i jest to obserwowalny fakt), a po drugie, ich kierunku nie
okrela adna religia (a ju na pewno nie adne pismo wite). Prawdopodobnie
zreszt nie kieruje nimi aden pojedynczy czynnik, adne prawo cienia
moralnego". Moe ju prdzej mamy tu do czynienia z czym na ksztat prawa
Moore'a, opisujcego wykadniczy wzrost mocy obliczeniowej komputerw.
Niezalenie jednak od tego, z jakich wzgldw tak wanie si dzieje, oczywiste
przemiany ducha czasw i moralny postp, ktrego jestemy wiadkami, to
argument zupenie wystarczajcy, by odrzuci przekonanie, e potrzebujemy Boga,
by by dobrzy albo by mc rozpozna dobro.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723665"></a><a name="_Toc184498986"><span style='mso-bookmark:
_Toc185723665'>A co z Hitlerem i Stalinem - czy nie byli ateistami?</span></a><span
style='mso-bookmark:_Toc185723665'></span><span style='mso-bookmark:_Toc184498986'></span><span
style='font-weight:normal;mso-bidi-font-weight:bold'><o:p></o:p></span></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><i style='mso-bidi-font-style:
normal'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:
"Times New Roman"'>Zeitgeist </span></i><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>si zmienia i s to
zmiany w dobrym kierunku, ale, jak ju mwiem, wody tej rzeki czasem rozlewaj
si szeroko, a czasem nawet cofaj si. Takie wanie cofanie si, gbokie i
przeraajce, obserwowalimy w epoce dwudziestowiecznych dyktatur. Wane
jednak, by odrni immanentne zo takich postaci jak Hitler czy Stalin od
Potnych narzdzi, jakimi ci ludzie mogli si posuy do realizacji swoich
niecnych celw. Pisaem wyej, e idee i cele Hitlera nie byy w sposb
oczywisty czym bardziej zym ni rne pomysy Kaliguli (albo kilku wyjtkowo
okrutnych otomaskich sutanw, o ktrych przeraajcych wyczynach przeczyta
mona na przykad w <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Lords of the Golden
Horn </i>Noela Barbera). Hitler mia po prostu do swojej dyspozycji
dwudziestowieczn bro i dwudziestowieczn technologi komunikacyjn. Co
oczywicie nie zmienia faktu, e z kadego punktu widzenia Hitlera i Stalina
uzna naley za ludzi wyjtkowo zych.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Hitler i
Stalin byli ateistami! Co pan na to powie?" - to pytanie pojawia si
praktycznie po kadym moim publicznym wykadzie i po kadej audycji powiconej
kwestiom religijnym, w ktrej bior udzia. Zwykle zadawane jest w tej wanie
formie, zadzierystym do tonem, i najwyraniej nikomu nie przeszkadza, e
opiera si ono na dwch zaoeniach. Ot ma ono sens nie tylko wtedy, gdy
przyjmiemy, e (1) Hitler i Stalin byli ateistami, ale jeszcze (2) czynili to, co
<i style='mso-bidi-font-style:normal'>czynni, poniewa </i>byli ateistami.
Zaoenie (1) jest prawdziwe w przypadku Stalina, do wtpliwe jednak w
odniesieniu do Hitlera. Nie ma to jednak w sumie adnego znaczenia, bo
zaoenie (2) jest po prostu faszywe. Czysta logika wskazuje, e nie ma adnego
zwizku midzy (1) i (2). Nawet bowiem jeli zgodzimy si z tez, e Hitlera i
Stalina czyy ateistyczne pogldy, to obaj te mieli wsy (Saddam Hussein
rwnie) - czy co z <i style='mso-bidi-font-style:normal'>tego </i>wynika?
Jeli chcemy zada naprawd wane pytanie, to <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>nie </i>powinno nas interesowa, czy jaki wyjtkowo zy (lub dobry)
osobnik by ateist (lub jednostk wielce pobon). Nie chodzi o to, by zlicza
nikczemnikw jednego po drugim i potem podawa wyniki, kto wygra w
oglnowiatowym konkursie niegodziwoci. Z faktu, e nazistowscy onierze
nosili na paskach inskrypcj <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Gott mit
Uns, </i>nic w praktyce nie wynika, przynajmniej dopki nie zbadamy tego
znacznie gbiej. Zatem problem nie w tym, czy Hitler lub Stalin byli ateistami
- prawidowe pytanie brzmi: czy ateizm systematycznie zmusza ludzi do czynienia
za.</span></p>
</div>
<span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'><br clear=all
style='page-break-before:always;mso-break-type:section-break'>
</span>
<div class=Section13>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ot na rzecz
takiej tezy nie ma dosownie adnych dowodw.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Stalin
rzeczywicie by ateist, tu nie ma w zasadzie adnych wtpliwoci. Co prawda
ksztaci si prawosawnym seminarium, a jego matka nigdy nie krya
rozczarowania, e nie ukoczy edukacji i nie wstpi na ciek kapastwa
(Stalina, wedug Alana Bullocka, te jej ale bardzo bawiy<a style='mso-endnote-id:
edn221' href="#_edn221" name="_ednref221" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[221]</span></span><![endif]></span></span></a>). Moe
to wanie pobyt w seminarium uksztatowa w Stalinie tak zgryliwo nie
tylko wobec prawosawia, ale wobec caego chrzecijastwa i wszelkich religii.
Nie ma jednak adnych dowodw, e brutalno przywdcy wiatowego
komunizmu" wynikaa z jego ateizmu. Prawdopodobnie nie bya te
konsekwencj edukacji odebranej w seminarium, chyba e uznamy, i to tam
wanie nauczono go wierzy w przeznaczenie, lepo ufa autorytetom i
akceptowa zasad, e cel uwica rodki.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mit o ateizmie
Hitlera jest na tyle rozpowszechniony, e wielu ludzi uznaje go za fakt
historyczny i zwaszcza rni religijni apologeci bezczelnie to wykorzystuj.
Tymczasem sprawa jest znacznie bardziej skomplikowana. Adolf Hitler przyszed
na wiat w katolickiej rodzinie, chodzi do katolickiej szkoy i jeszcze jako
dziecko regularnie uczszcza do kocioa. (To oczywicie w sumie ma niewielkie
znaczenie - nic by nie zmienio, gdyby zerwa z kocioem, podobnie jak Stalin
odszed od cerkwi po porzuceniu tyfliskiego seminarium). Hitler jednak -
przynajmniej oficjalnie - nigdy nie wyrzek si katolicyzmu, a liczne
przesanki pozwalaj wnosi, e w pewnym sensie do koca ycia pozosta
czowiekiem wierzcym, cho nie w wiar katolick, a bardziej moe w jak
szczegln posta boskiej opatrznoci. Oto zreszt jak sam Hitler opisuje w <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Mein Kampf </i>wasne reakcje na wybuch I
wojny wiatowej: Padem na kolana i z gbi serca dzikowaem niebiosom
zaask ycia w takim momencie"<a style='mso-endnote-id:edn222'
href="#_edn222" name="_ednref222" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[222]</span></span><![endif]></span></span></a>. No
dobrze, kto mgby powiedzie - w 1914 Hitler mia dwadziecia pi lat; moe
pniej si zmieni?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W roku 1920
Adolf Hitler mia ju lat trzydzieci jeden. Jego wczesny bliski
wsppracownik (a potem zastpca Fuhrera) tak napisa wwczas w licie do
premiera Bawarii: Osobicie znam pana Hitlera i blisko z nim wsppracuj.
Mog zarczy o jego wielkim charakterze i rwnie gbokiej dobroci. Poza tym
to czowiek wierzcy i dobry katolik"<a style='mso-endnote-id:edn223'
href="#_edn223" name="_ednref223" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[223]</span></span><![endif]></span></span></a>. No, c
- skoro Hess zdecydowanie si pomyli co do wielkiego charakteru" i
gbokiej dobroci" pana Hitlera", moe i pobdzi z tym dobrym
katolikiem". Trudno zreszt w jakimkolwiek kontekcie uy sowa
dobry" wobec wodza nazistw (cho w tym momencie przypomnia mi si
wanie jeden z najbezczelniejszych argumentw na rzecz ateizmu Hitlera, jaki
zdarzyo mi sysze. Brzmiao to mniej wicej tak: Hitler by zym czowiekiem,
a chrzecijastwo uczy dobra - zatem Hitler nie mg by chrzecijaninem!).
Mog jednak ostatecznie zgodzi si z tym, e gdy Gring oznajmi, i Tylko
katolik mg zjednoczy Niemcy", mia na myli katolickie wychowanie
Hitlera, a nie jego przekonania religijne.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Przemawiajc w
Berlinie w roku 1933, Adolf Hitler powiedzia: Jestemy gboko przekonani, e
ludzie chc i potrzebuj wiary. Dlatego wanie podjlimy walk z ruchem
ateistycznym i nie s to tylko puste deklaracje - wyplenimy go z
korzeniami"<a style='mso-endnote-id:edn224' href="#_edn224"
name="_ednref224" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[224]</span></span><![endif]></span></span></a>. Jak si
wydaje, oznacza to, e Hitler, jak wielu innych, wierzy w wiar", cho warto
pamita, i jeszcze w roku 1941 owiadczy swojemu adiutantowi, generaowi
Gerhardowi Engelowi, e zawsze pozostanie katolikiem".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nawet jeli
Adolf Hitler nie by prawowiernym chrzecijaninem, trudno zaprzeczy, e
pozostawa pod silnym wpywem doktryny chrzecijaskiej, zwaszcza gdy
pomylimy o dugiej w tej wierze tradycji oskarania ydw o zabicie Chrystusa.
W jednym z monachijskich wystpie z roku 1923 Hitler powiedzia: Pierwsze, co
musimy zrobi, to ocali [Niemcy] przed ydami, ktrzy doprowadzaj nasz kraj
do ruiny [...] Musimy ocali Niemcy przed cierpieniem, jakiego zazna Ten,
ktry odda ducha na Krzyu"<a style='mso-endnote-id:edn225'
href="#_edn225" name="_ednref225" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[225]</span></span><![endif]></span></span></a>. John
Toland, autor <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Adolf Hitler: The
Definitive Biography, </i>tak opisuje religijne motywacje zarzdzonego przez
Fuhrera ostatecznego rozwizania":</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Hitler mimo jawnie okazywanej niechci do rzymskokatolickiej
hierarchii by jej wiernym uczniem w sensie przekonania, e ydzi ponosz win
za zabicie Boga. Ich eksterminacja nie bya zatem dla niego czynem sprzecznym z
sumieniem, on bowiem w sumieniu swoim dziaa jako karzca rka boskiej
sprawiedliwoci. Podkrela tylko, by dziaa nie z pobudek osobistych i bez
niepotrzebnego okruciestwa.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Chrzecijaska
nienawi do ydw nie naley wycznie do tradycji katolickiej. Zajadym
antysemit by te Marcin Luter, ktry na Sejmie <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>w </i>Wormacji <i style='mso-bidi-font-style:normal'>owiadczy: </i>Wszyscy
ydzi powinni zosta wyrzuceni z Rzeszy". Luter napisa zreszt ca
ksik o kwestii ydowskiej <i style='mso-bidi-font-style:normal'>(O ydach i
ich kamstwach) </i>i wiele wskazuje, e Hitler zna to dzieo" - Luter
okreli tam ydw jako plemi mijowe", a tej samej frazy uy Hitler w
swojej synnej mowie z 1922 roku, w ktrej zreszt wiele razy okrela si
mianem chrzecijanina:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Moje uczucia jako chrzecijanina wiod mnie do mojego Pana i
Zbawcy, w ktrym dostrzegam wielkiego wojownika. Wiod mnie ku czowiekowi,
ktry - cho samotny i otoczony kilkoma zaledwie uczniami - rozpozna, czym s
ydzi i wezwa ludzi do walki z nimi. Czowieka, ktry - na Boga - wielko sw
okaza, nie cierpic, ale walczc. Z bezgraniczn mioci jako czowiek i
chrzecijanin czytam te sowa Pisma, ktre ukazuj Pana w caej Jego potdze,
gdy wreszcie powsta i biczem wygna ze wityni cae to plemi mijowe. Jake
wspaniaa bya Jego walka o wiat wolny od ydowskiej trucizny. Dzi, po dwch
tysicach lat, w najgbszych porywach mego serca z niezgbion pewnoci
wiem, i wanie po to On przela sw krew na Krzyu. Jako chrzecijanin nie
mog pozwoli si oszukiwa. Jako chrzecijanin mam obowizek walczy o prawd
i sprawiedliwo [...JA jeli trzeba czego jeszcze, by wykaza suszno
naszych dziaa, to spjrzcie na to, ile wok nas cierpienia. Jako
chrzecijanin mam obowizki wobec wasnego narodu<a style='mso-endnote-id:edn226'
href="#_edn226" name="_ednref226" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[226]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oczywicie
rwnie dobrze Hitler mg wzi plemi mijowe" nie od Lutra, a bezporednio
od Mateusza (3,7), skd zapewne zaczerpn je sam Luter. Jeli za kto
chciaby wicej dowodw, e przeladowania ydw byy dla Hitlera realizacj
boego planu, to przyszy Fuhrer wprost mwi o tym w <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Mein Kampf: </i>I odtd wanie uwierzyem, e dziaam zgodnie z wol
Wszechmocnego Stwrcy, e bronic si przed ydami, speniam dzieo Boe".
To sowa z roku 1925. To samo powtrzy Hitler, przemawiajc w Reichstagu w
1938, i to samo powtarza a do mierci.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Rozmowach przy stole </i>znale mona wiele
cytatw z Hitlera o dokadnie przeciwnej wymowie, zajadle wrcz
antychrzecijaskiej. Oto na przykad kilka wybranych wypowiedzi Fiihrera z
roku 1941:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Najgorszy cios, jaki spotka dotd ludzko, to
chrzecijastwo. Bolszewizm to dziecko chrzecijastwa z nieprawego oa. Jedno
i drugie to ydowski wynalazek. To chrzecijastwo wanie wprowadzio kamstwo
do religii [...] wiat antyczny by tak czysty, jasny i pogodny, bo oszczdzone
mu zostay dwie najwiksze plagi-syfilis i chrzecijastwo. W tym wietle nie
mamy powodw, aby pragn, by Wosi czy Hiszpanie uwolnili si od narkotyku
chrzecijastwa. Bdmy lepiej jedynym narodem, ktry jest uodporniony na t
chorob.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Rozmowach przy stole </i>znale mona
jeszcze wiele tego typu wypowiedzi. Hitler czsto porwnuje tu chrzecijastwo
z bolszewizmem, wskazuje te na analogi midzy witym Pawem a Karolem
Marksem (za kadym razem podkrela, e obaj byli ydami; zabawne, e
rwnoczenie bardzo stanowczo kwestionuje ydowsko samego Chrystusa). Cakiem
moliwe, e w okolicach roku 1941 Fuhrer przey jakie zaamanie wiary albo
rozczarowa si do chrzecijastwa. A moe to nagromadzenie sprzecznych
wypowiedzi wiadczy po prostu o tym, i by oportunistycznym garzem, ktremu
nie mona wierzy w ani jedno sowo.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Niewykluczone
te, e niezalenie od wasnych deklaracji i opinii wsppracownikw Hitler
wcale nie by czowiekiem religijnym, a po prostu cynicznie wykorzystywa
uczucia religijne swoich suchaczy. Pewnie zgodziby si z Napoleonem, ktry
powiedzia kiedy, e religia to doskonae narzdzie do utrzymywania ludzi w
posuszestwie, albo z Senek Modszym (Dla ludu religia jest prawd, dla
mdrcw faszem, a dla wadcw jest po prostu uyteczna"). Nikt raczej nie
zaprzeczy, e by to czowiek zdolny do takiej hipokryzji. Nawet jeli taka
wanie bya motywacja jego udawanej religijnoci, nie sposb zapomnie, e to
nie sam Hitler by wykonawc zlecanych przez siebie okruciestw. Te
przeraajce czyny popeniali jego onierze oraz oficerowie i wikszo z nich
bez wtpienia bya chrzecijanami, a to wanie powszechno chrzecijastwa w
narodzie niemieckim ma podstawowe znaczenie dla hipotezy, ktrej chc tu
dowie, hipotezy wyjaniajcej hipokryzj Hitlera w kwestiach religijnych.
Moe na przykad Fuhrer uzna, e musi publicznie okazywa przywizanie do
religii chrzecijaskiej, gdy w przeciwnym razie jego reim nie uzyska
poparcia od Kocioa? Jest bowiem faktem, i poparcie takie, i to na wiele
sposobw, narodowi socjalici otrzymali, choby przez fakt, i papie Pius IX
nigdy publicznie nazizmu nie potpi<a style='mso-endnote-id:edn227'
href="#_edn227" name="_ednref227" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[227]</span></span><![endif]></span></span></a>, co do
dzi jest dla Kocioa rzymskokatolickiego rdem powanej konsternacji. Mamy
zatem dwie moliwoci - albo Hitler szczerze deklarowa swoj religijno, albo
udawa, by (co mu si powiodo) zapewni sobie wspprac niemieckich
chrzecijan i niemieckiego Kocioa. W obu przypadkach trudno uzna, e
niewyobraalne zo hitleryzmu w jakikolwiek sposb moe by wyprowadzane z
ateizmu wodza nazistw.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nawet jednak w
czasach, gdy zacz si ju odcina od chrzecijastwa, Hitler nie przesta
odwoywa si w swoich wystpieniach do Opatrznoci, mistycznego bytu, ktry,
jak wierzy, powierzy mu bo misj poprowadzenia Niemcw Czasem odwoywa si
do Opatrznoci, czasem wprost do Boga. Na przykad w mowie triumfalnej, ktr
wygosi w Wiedniu bezporednio po <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Anschlussie,
</i>powoa si bezporednio na samego Boga: Wierz - owiadczy- e to sam
Bg wysa std modego chopca do Niemiec, tam pozwoli mu dorosn i sta si
przywdc narodu po to, aby mg powrci do swej ojczyzny i przyczy j z
powrotem do Rzeszy"<a style='mso-endnote-id:edn228' href="#_edn228"
name="_ednref228" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[228]</span></span><![endif]></span></span></a>. W
listopadzie roku 1939 w Monachium zorganizowano zamach na Hitlera. Za swoje
ocalenie Fuhrer dzikowa Opatrznoci, na skutek interwencji ktrej, jak
owiadczy, wyjtkowo zmieni plany. Jestem szczliwy - powiedzia. - Moje
wczeniejsze ni zwykle wyjcie z Burgerbraukeller to nieomylny znak, e
Opatrzno pragnie, bym zrealizowa swj plan."<a style='mso-endnote-id:
edn229' href="#_edn229" name="_ednref229" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[229]</span></span><![endif]></span></span></a> Po tym
wanie nieudanym zamachu arcybiskup Monachium kardyna Michael Faulhaber w
podlegej sobie katedrze zarzdzi odprawienie uroczystej mszy dzikczynnej.
Odpiewano <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Te Deum </i>i odprawiono
mody, by w imieniu caej diecezji podzikowa Boskiej Opatrznoci za cudowne
ocalenie Fuhrera". Niektrzy zwolennicy Hitlera (przy poparciu midzy
innymi Goebbelsa) prbowali wrcz nazizm przeksztaci w religi - oto
wystpienie szefa nazistowskich zwizkw zawodowych; nie tylko jzyk, ale nawet
kadencja zaczerpnite s bezporednio z Ojcze Nasz i z Credo:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Adolfie Hitlerze! Z Tob tylko si jednoczymy i w tej
godzinie chcemy luby nasze odnowi. Na tej Ziemi tylko w Ciebie wierymy. I
wierzymy, e narodowy socjalizm jest jedyn drog do zbawienia naszego ludu.
Wierzymy w Pana Boga w niebiesiech, ktry stworzy nas, prowadzi nas i obdarza
nas swym bogosawiestwem. I wierzymy te, e to On zesa nam Adolfa Hitlera,
aby Niemcy stay si podstaw caej wiecznoci<a style='mso-endnote-id:edn230'
href="#_edn230" name="_ednref230" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[230]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W wanej i
wstrzsajcej ksice <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Humanity: a Mora
History ofthe Twentieth Century </i>[Ludzko: historia moralna XX wieku] (Yale
University Press 2001) Jonathan Glover zajmuje si te komunizmem. Jak pisze,
wielu ludzi ywio czysto religijny kult Stalina. Oto sowa jednego z
litewskich pisarzy:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Podszedem do portretu Stalina, zdjem go ze ciany,
postawiem na stole, i, oparszy gow na doniach, patrzyem i medytowaem. Co
powinienem zrobi? Twarz Wodza bya pogodna jak zwykle, ale zarazem pena
dostojestwa. Jego oczy patrzyy przez czowieka na wylot. To spojrzenie
przechodzio przez mj niewielki pokj i obejmowao cay wiat [...]. Kady
wknem mojego ciaa, kadym nerwem i kad kropl krwi czuem w tym momencie,
e w caym Wszechwiecie nie ma nic poza tym najdroszym i umiowanym obliczem.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Takie
quasi-religijne eulogie nieustannie przeplataj si w ksice Glovera z opisami
najstraszliwszych zbrodni i okruciestw Stalina.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Stalin by
ateist, Hitler chyba jednak nie, a nawet jeli by, najwaniejszy wniosek z
analizy obu tych przypadkw jest do oczywisty -jednostki mog dokonywa
czynw strasznych, ale nie czyni tego w imi ateizmu. Stalin i Hitler
popenili rzeczy przeraajce w imi (odpowiednio) dogmatycznego marksizmu i
chorej i najzupeniej nienaukowej teorii eugeniki (wzbogaconej
post-Wagnerowskimi bzdurami). W ludzkiej historii byo bardzo wiele wojen
religijnych i wszystkie toczono w imi religii. Jako za nie potrafi
przypomnie sobie wojny toczonej w imi ateizmu, czyli braku wiary. Powodem
wojen bywaa chciwo, ambicje polityczne, uprzedzenia etniczne i rasowe,
nienawi lub zemsta albo przesiknita patriotyzmem wiara w przeznaczenie
jakiej nacji. Lepszego jeszcze pretekstu walczcym dostarczaa czsto
niewzruszona wiara w prawdziwo jednej, wasnej religii wsparta do tego wit
ksig wprost potpiajc wszystkich heretykw i skazujc wyznawcw innych
religii na mier, a do tego gwarantujc onierzom Boga pewne miejsce w
niebie mczennikw. Sam Harris z waciw sobie precyzj i przenikliwoci tak
pisze w <i style='mso-bidi-font-style:normal'>The End of Faith:</i></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Niebezpieczestwo wiary religijnej bierze si std, e za
jej spraw skdind cakiem normalnym w innych warunkach ludziom zdarza si
zakosztowa owocu szalestwa i uwierzy, e to <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>wity owoc. </i>Kolejne pokolenia dzieci uczy si, e przekonania
religijne nie musz by uzasadniane w taki sam sposb, jak wszystkie inne przez
nas ywione, to za sprawia, e ca nasz cywilizacj nieustannie atakuj
tysiczne niedorzecznoci. Nawet dzi jeszcze zabijamy si za spraw ksig
napisanych setki czy tysice lat temu. Jak co tak tragicznie absurdalnego
mogo si zdarzy?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>A czy kto
kiedy ruszy do boju w imi <i style='mso-bidi-font-style:normal'>braku </i>wiary?</span></p>
</div>
<span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'><br clear=all
style='page-break-before:always;mso-break-type:section-break'>
</span>
<div class=Section14>
<h1><a name="_Toc185723666"></a><a name="_Toc184498987"></a><a
name="_Toc184498507"></a><a name="_Toc184498128"></a><a name="_Toc184497810"></a><a
name="_Toc184497368"></a><a name="_Toc184496652"></a><a name="_Toc184496100"><span
style='mso-bookmark:_Toc184496652'><span style='mso-bookmark:_Toc184497368'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497810'><span style='mso-bookmark:_Toc184498128'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498507'><span style='mso-bookmark:_Toc184498987'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723666'><span style='mso-bidi-font-family:Arial;
mso-bidi-font-weight:bold'>Rozdzia smy<br>
</span>CO JEST ZEGO W RELIGII? SKD TA WROGO?</span></span></span></span></span></span></span></a></h1>
<p class=MsoNormal align=right style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;
margin-bottom:6.0pt;margin-left:0cm;text-align:right;background:white'><i
style='mso-bidi-font-style:normal'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";color:#993300'>Religia zdoaa skutecznie
przekona ludzi, e jest sobie pewien niewidzialny czowiek </span></i><span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
color:#993300'>- <i style='mso-bidi-font-style:normal'>gdzie tam w niebie </i>-
<i style='mso-bidi-font-style:normal'>ktry pilnie baczy na wszystko, co
robisz, i obserwuje ci kadej minuty i kadego dnia. w niewidzialny czowiek
ma specjaln list, na ktrej jest wypisanych dziesi rzeczy, ktrych on nie
chce, eby robi. A jeli zrobisz ktr z tych rzeczy, to ma take specjalne
miejsce, pene dymu i ognia i pomieni i tortur i mczarni, gdzie wyle ci,
by trwa tam i cierpia i smay si, i krztusi, i mczy a po wieczno...
Ale ten czowiek ci kocha!</i></span><span style='color:#993300'><span
style='mso-tab-count:1'> </span><br>
</span><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
color:#993300'>George Carlin<a style='mso-endnote-id:edn231' href="#_edn231"
name="_ednref231" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
color:#993300;mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:
AR-SA;layout-grid-mode:line'>[231]</span></span><![endif]></span></span></a></span><span
style='color:#993300'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Z natury nie
jestem zwolennikiem konfrontacji. Nie uwaam te, by ostra konfrontacja dobrze
suya dochodzeniu do prawdy, i choby z tego powodu zwyke odmawiam
uczestnictwa w formalnych debatach. Czasem jednak bywa inaczej. Gdy na przykad
zaproszono mnie do debaty z arcybiskupem Yorku, poczuem si zaszczycony i
wyraziem zgod. Russell Stannard, lekarz i czowiek gboko wierzcy,
przedrukowa pniej w swojej ksice <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Doing
away with God? </i>[Pozbywajc si Boga?] list, ktry napisa wtedy do
Observera":</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Szanowny Panie! W wielkanocnym numerze Observera" wasz
naukowy korespondent pod triumfalistycznym nagwkiem Bg zaj mao
zaszczytne drugie miejsce, ustpujc majestatowi nauki" zamieci
informacje, jak to Richard Dawkins intelektualnie zdruzgota" arcybiskupa
Yorku podczas debaty powiconej nauce i religii. Moglimy przeczyta te o
zadowolonych z siebie ateistach" i lwy 10; chrzecijanie 0".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Stannard by na
bakier z Observerem", bo gazeta ta odmwia zamieszczenia relacji z
innego spotkania, w ktrym uczestniczylimy my obaj, a take biskup Birmingham
i wybitny kosmolog, czonek Royal Society, sir Hermann Bondi. To spotkanie nie
miao ju charakteru publicznej debaty i byo duo bardziej konstruktywne. W
sumie zgadzam si nawet z potpiajcym tonem Stannarda w cytowanym wyej
licie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W szczeglnoci
za z powodw, ktre omwiem szerzej w <i style='mso-bidi-font-style:normal'>A
Devil's Chaplain, </i>nigdy nie uczestnicz w publicznych debatach z
kreacjonistami<a style='mso-endnote-id:edn232' href="#_edn232" name="_ednref232"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[232]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Jednak, mimo tej gbokiej niechci do walk gladiatorw, stao si tak, e
utara si opinia o mnie jako czowieku wyjtkowo napastliwym w stosunku do
religii. Zdarza si, e znajomi, ktrzy zgadzaj si ze mn, e Boga nie ma, e
nie potrzebujemy religii, by zachowywa si moralnie, oraz e pochodzenie
religii i moralnoci mona wyjani w kategoriach innych ni metafizyczne,
podchodz do mnie i z lekk konsternacj pytaj: Skd w tobie tyle wrogoci? Co
jest twoim zdaniem zego w religii? Czy rzeczywicie czyni ona tak wiele szkd,
e musisz z ni walczy? Czemu nie dasz jej spokoju, w kocu przecie nie
czepiasz si astrologii, energetyzujcych piramid czy linii geomantycznych?<a
style='mso-endnote-id:edn233' href="#_edn233" name="_ednref233" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[233]</span></span><![endif]></span></span></a> A to
przecie taki sam nieszkodliwy nonsens!</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>No, c, w
takiej sytuacji odpowiadam zwykle, e wrogo, jak ja czy inni ateici
okazujemy czasem religii, ogranicza si tylko do sw - nie zamierzamy nikogo
bombardowa, nie chcemy obcina gw, kamienowa ani pali na stosie, nie
szykujemy si do krzyowania ani nie uczymy pilotau, by wbi si w jakie
drapacze chmur wycznie z powodu rozbienoci teologicznych. Moim
interlokutorom taka deklaracja zwykle jednak nie wystarcza. Czsto sysz
jeszcze co w tym stylu: Czy ta wrogo nie wiadczy, e jeste po prostu
ateistycznym fundamentalist, takim samym jak ci, ktrych atakujesz<a
style='mso-endnote-id:edn234' href="#_edn234" name="_ednref234" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[234]</span></span><![endif]></span></span></a>, tyle e
z przeciwnym znakiem?".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Poniewa takie
oskarenie o fundamentalizm powtarza si wyjtkowo czsto, chc w tym miejscu
ostatecznie je obali.<o:p></o:p></span></p>
<h2><a name="_Toc185723667"></a><a name="_Toc184498988"></a><a
name="_Toc184498508"></a><a name="_Toc184498129"></a><a name="_Toc184497811"></a><a
name="_Toc184497369"></a><a name="_Toc184496653"></a><a name="_Toc184496101"><span
style='mso-bookmark:_Toc184496653'><span style='mso-bookmark:_Toc184497369'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497811'><span style='mso-bookmark:_Toc184498129'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498508'><span style='mso-bookmark:_Toc184498988'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723667'>Fundamentalizm a obalanie nauki</span></span></span></span></span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Fundamentalici
wiedz, e maj racj, poniewa poznali prawd ze witej ksigi i z gry mog
mie pewno, e prawdy tej nie sposb zakwestionowa. Prawda witej ksigi
jest aksjomatem, a nie ostatecznym rezultatem procesu rozumowania. Ksiga jest
wita, a jeli fakty jej przecz, trzeba pozby si faktw, nie ksigi.
Natomiast ja -jako naukowiec - wierz (na przykad w ewolucj) nie dlatego, e
tak nakazuje mi jaka wita ksiga, tylko z tej przyczyny, e badaem dowody.
To zasadnicza rnica. Ludzie wierz ksikom o ewolucji nie dlatego, e s to
wite ksigi. Wierz, poniewa w tych ksikach mona znale przytaczajc
liczb wzajemnie si wspierajcych i powizanych ze sob dowodw i wiadectw. W
zasadzie kady moe je zreszt sam zweryfikowa. Kiedy w naukowej ksice
pojawia si bd, kto go odkrywa i koryguje w innych tekstach. W przypadku
witych ksig taka rzecz nigdy si nie zdarza.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Filozofowie, a
zwaszcza filozofowie-amatorzy o niewielkiej wiedzy (cho bardziej jeszcze
rne ofiary kulturowego relatywizmu"), na taki argument zwykle strasznie
si burz: przecie ta naukowa wiara w <i style='mso-bidi-font-style:normal'>dowd
</i>to czystej wody fundamentalizm! Szczegowo ju podyskutowaem sobie z
takim przekonaniem gdzie indziej, tu wic tylko streszcz wykorzystane
wczeniej argumenty. We wasnym yciu wszyscy wierzymy w dowody, niezalenie od
tego, w co kae nam wierzy nasza amatorska filozofia. Jeli zostaj oskarony
o morderstwo i prokurator gronym tonem pyta, czy to prawda, e w nocy, kiedy
popeniono zbrodni, byem w Chicago, niewiele mi da uciekanie si do
filozoficznych wybiegw w stylu To zaley, jakie znaczenie sowa prawda mamy
tu na myli". Ani zastosowanie antropologicznego relatywizmu: Tylko w
waszym zachodnim, naukowym sensie okrelenia by gdzie, mona powiedzie, e
rzeczywicie byem w Chicago". U Bongolojczykw bycie gdzie oznacza co
zupenie innego -jest si naprawd gdzie tylko wwczas, jeli jeste
namaszczonym starszym plemienia i masz prawo wciga uandu z woreczka z
wysuszonej kolej moszny"<a style='mso-endnote-id:edn235' href="#_edn235"
name="_ednref235" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[235]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Moe naukowcy
rzeczywicie bywaj fundamentalistami, kiedy przychodzi do definiowania terminu
prawda" w kategoriach abstrakcyjnych. Ale nie tylko oni. Sam jestem
rwnie fundamentalistyczny, kiedy mwi, e ewolucja jest prawdziwa, jak
wwczas, gdy twierdz, e Nowa Zelandia ley na pkuli poudniowej. Wierzymy w
ewolucj, poniewa popieraj j dowody, ale z dnia na dzie porzucilibymy t
wiar, gdyby pojawiy si nowe wiadectwa empiryczne jej przeczce. Czy jakikolwiek
fundamentalista powiedziaby co takiego?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Bardzo atwo
pomyli fundamentalizm z pasj. Rzeczywicie, zdarza mi si z pasj broni
ewolucji przed fundamentalistami-kreacjonistami, ale nie dlatego, e atakuj
fundamentalizm rywalizujcy z moim wasnym, tylko dlatego, zeza ewolucj
przemawiaj wszelkie dostpne dowody i szewska pasja ogarnia mnie na myl, e
mj oponent tego nie widzi - a moe raczej nie chce tego zobaczy, bo przecz
jego witej ksidze. A moja pasja tylko ronie, gdy uwiadamiam sobie, jak
wiele biedni fundamentalici i ci wszyscy, ktrzy znaleli si pod ich wpywem,
<i style='mso-bidi-font-style:normal'>trac. </i>Prawdy ewolucji, tak samo jak
wiele innych naukowych prawd, s tak niewyobraalnie fascynujce i pikne. Czy
nie jest osobist tragedi a do mierci by tego wszystkiego pozbawionym?
Nadal dziwicie si, e doprowadza mnie to do pasji? Czy mgbym zachowywa si
inaczej? Podkrelam jednak, e moje pogldy na ewolucj nie s
fundamentalizmem, nie s <i style='mso-bidi-font-style:normal'>wiar, </i>gdy
jestem absolutnie przekonany, jestem wicej ni pewien, e porzucibym je w
kadej chwili i to z przyjemnoci, gdyby tylko znalazy si wiadczce przeciw
nim dowody.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Takie rzeczy
zreszt si zdarzaj. Wspominaem ju w tej ksice o pewnym bardzo szanowanym
pracowniku naukowym oksfordzkiej katedry zoologii, z ktrym zetknem si w
latach studiw. Ot przez dugie lata ten starszy ju pan gboko wierzy i z
pasj broni pogldu, e aparat Golgiego (wewntrzkomrkowa struktura
dostrzegalna pod mikroskopem) nie istnieje, e to laboratoryjny artefakt,
iluzja. W tych latach obowizywa zwyczaj, e w kady poniedziaek caa katedra
spotykaa si, by wysucha wykadu jakiego zaproszonego gocia. Pewnego
poniedziaku w charakterze wykadowcy wystpi amerykaski biolog komrkowy,
ktry przedstawi absolutnie przekonujce dowody realnego istnienia aparatu
Golgiego. Gdy wykad si skoczy, bohater mojej opowieci wyszed na rodek
auli, podszed do katedry, ucisn do Amerykaninowi i - z pasj w gosie -
powiedzia: Drogi przyjacielu, dzikuj ci! Teraz ju wiem, e przez
pitnacie lat si myliem". Wszyscy zaczlimy bi brawo. aden
fundamentalista nie zdobyby si na co takiego. (Po prawdzie, to spora cz
ludzi nauki rwnie nie.) Ale naukowcy przynajmniej formalnie akceptuj taki
idea, w odrnieniu od na przykad politykw, ktrzy zapewne uznaliby ten
przypadek za racy przykad nagej zmiany pogldw. Ilekro przypominam sobie
t histori, wzruszenie ciska mi gardo.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jako naukowiec
odczuwam wrogo wobec wszystkich religijnych fundamentalizmw, gdy deprawuj
one nauk. Religijny fundamentalizm uczy nas nie zmienia zdania i nie pragn
nawet dostpnej wiedzy, niezalenie od tego, jak mogaby by ekscytujca;
podwaa nauk i osabia intelekt. Najsmutniejszy przykad, jaki dla
uzasadnienia tego twierdzenia <i style='mso-bidi-font-style:normal'>mog
przytoczy, </i>to historia amerykaskiego geologa Kurta Wise'a, ktry dzi
jest szefem Center for Origins Research w Bryan College (Dayton, Tennessee).
(Nieprzypadkowo patronem tej szkoy jest William Jennings Bryan, oskaryciel
nauczyciela Johna Scopesa podczas synnego mapiego procesu" w Dayton w
1925). Wise bez kopotu mg zrealizowa swoje modziecze ambicje zdobycia
profesury z geologii na jakim prawdziwym uniwersytecie, ktrego mottem byoby
Myl krytycznie", a nie oksymoron widniejacy na jednej z internetowych
witryn Bryan College: Myl krytycznie i biblijnie". Wszystko na to
wskazywao - ukoczy prawdziwe studia na University of Chicago, pniej zrobi
doktorat z geologii i paleontologii na Harvardzie, jego opiekunem naukowym by
za sam Stephen Jay Gould. Reasumujc, Kurt Wise by modym, bardzo obiecujcym
naukowcem ze wietnymi kwalifikacjami i wydawaoby si, e kariera naukowa stoi
przed nim otworem.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>I wtedy wanie
wszystko runo. Katastrofa nie przysza z zewntrz, narodzia si w rodku
czowieka, w umyle, umyle fatalnie wrcz osabionym i omamionym wskutek
fundamentalistycznego religijnego wychowania, za spraw ktrego Wise czu si
zmuszony wierzy, e Ziemia - przedmiot jego geologicznych studiw w Chicago i
na Harvardzie - ma co najwyej dziesi tysicy lat. By oczywicie zbyt
inteligentny, by nie dostrzec nierozwizywalnego konfliktu midzy wasn
religi a wasn wiedz. Pewnego dnia, gdy bl ten sta si ju nie do
zniesienia, Wise postanowi rozwiza problem za pomoc pary noyczek. Wzi do
rki Bibli i - dosownie - wyci kady fragment, ktry musiaby znikn,
gdyby prawdziwa bya naukowa wizja wiata. Gdy skoczy z tym niewypowiedzianie
uczciwym, a przy tym jake pracochonnym zajciem, z Biblii pozostao tak niewiele,
e musia przyzna, i:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>cho staraem si, jak mogem, i pozostawiaem nawet
nietknite marginesy, niemoliwym okazao si poprawienie Biblii bez
podzielenia jej na dwie czci. Musiaem zatem podj decyzj - ewolucja albo
Pismo. Albo Biblia mwi prawd i teoria ewolucji jest faszywa, albo ewolucja
jest prawd, a wtedy musz wyrzuci Bibli [...] Tej nocy postanowiem przyj
Sowo Boe i odrzuci wszystko, co mu przeczy. Z wielkim alem poegnaem si
wic z wszystkimi marzeniami i nadziejami, jakie pokadaem w nauce.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>To bardzo
smutne - opowie o aparacie Golgiego wzbudza we mnie zawsze podziw i eufori,
dzieje Kurta Wise'a budz tylko ao; ao i pogard. To, co uczyni
wasnej karierze (i wasnemu szczciu), uczyni samochcc; byo to niepotrzebne
i tak atwe do uniknicia. Wystarczyo wyrzuci Bibli - albo interpretowa j
symbolicznie czy te alegorycznie, jak czyni teologowie. Tymczasem Wise
dokona rzeczy zaiste fundamentalistycznej - odrzuci nauk, dowody i rozum, a
wraz z nimi odrzuci wasne marzenia i nadzieje. By moe zreszt mamy w tym
przypadku do czynienia z czym wrd fundamentalistw niespotykanym - Kurt Wise
jest w tym wszystkim uczciwy, niszczco, bolenie i przeraajco uczciwy.
Dajcie mu Nagrod Templetona - to chyba pierwszy, ktry na ni rzetelnie
zasuy! Wise bowiem odway si publicznie powiedzie to, co do tej pory
chtniej byo skrywane, do czego fundamentalici niechtnie si przyznawali,
kiedy ktry z nich styka si z naukowymi dowodami przeczcymi prawdom wiary.
Przemy sowa Wise'a na tak oto peror:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Jakkolwiek nie ma naukowych dowodw na rzecz modej Ziemi,
jestem kreacjonist wierzcym w mod Ziemi, bo tak rozumiem Pismo. W szkole
jeszcze, wsplnie z moimi nauczycielami, wiedziaem, e gdyby wszystkie dowody
wiata przemawiay przeciw kreacjonizmowi, przyznabym to jako pierwszy, ale
pozostabym kreacjonist, bo tak mwi Sowo Boe. Tu stoj i inaczej nie mog<a
style='mso-endnote-id:edn236' href="#_edn236" name="_ednref236" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[236]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>To niemal jakby
cytowa Lutra przybijajcego swoje tezy na drzwiach katedry w Wittenberdze.
Mnie jednak biedny Kurt Wise bardziej przypomina Winstona Smitha z <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>1984, </i>podejmujcego heroiczn walk, by
uwierzy, e dwa plus dwa rwna si pi, poniewa tak powiedzia Wielki Brat.
Tylko e Winstona poddawano torturom, a dwjmylenie Wise'a narodzio si nie
pod presj fizycznych tortur, tylko imperatywu -jak wida dla wielu ludzi
rwnie niepokonanego - wiary; moe wic religia to co na ksztat psychicznej
tortury. Moja wrogo do religii wynika z tego, co uczynia Kurtowi Wise'owi.
Jeli co takiego mogo przydarzy si wyksztaconemu na Harvardzie geologowi,
to pomylcie tylko ojej gorzej wyksztaconych i sabiej uzbrojonych ofiarach.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Religijny
fundamentalizm dy do tego, by za wszelk cen wykorzeni efekty naukowego
wyksztacenia w umysach niezliczonych tysicy modych, niewinnych i penych
najlepszych intencji ludzi. Niefundamentalistyczna, wraliwa" religia
czego takiego nie czyni, ale przygotowuje grunt dla fundamentalizmu, uczc
dzieci od najmodszych lat, e niekwestionowanie prawd wiary jest cnot.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723668">Ciemna strona absolutyzmu</a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W poprzednim
rozdziale, prbujc wyjani stae zmiany moralnego <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Zeitgeist, </i>mwiem o panujcym dzi szerokim konsensie wrd
liberalnych, owieconych i przyzwoitych ludzi. Przyjem tym samym (do
optymistyczne, przyznam) zaoenie, e my wszyscy" z grubsza akceptujemy
ten konsens, cho niektrzy mocniej ni inni, a mwic my", miaem na
myli osoby, ktre mog sign po t ksik, wierzce i nie. Oczywicie
konsens w nie obejmuje wszystkich w ogle (i na pewno nie kady signie po
moj ksik). Absolutyzm, o czym musimy pamita, yje i ma si cakiem
dobrze. Wicej - rzdzi umysami bardzo wielu mieszkacw wspczesnego wiata,
zwaszcza w krajach muzumaskich, ale rwnie w rodzcym si wiecie
amerykaskiej teokracji (polecam ksik Kevina Phillipsa pod tym wanie
tytuem). Taki absolutyzm niemal wszdzie wywodzi si z silnej wiary
religijnej, to za zupenie wystarczajcy powd, by stwierdzi, e religia na
tym wiecie suy zu.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Stary Testament
najsurowsze niemal kary przewidywa za blunierstwo. W niektrych krajach
zasada ta obowizuje do dzi. Artyku 295-C pakistaskiego Kodeksu karnego
orzeka za t zbrodni" kar mierci. 18 sierpnia 2001 roku wyrokiem sdu
skazany zosta na mier za blunierstwo doktor Younis Shaikh, lekarz i
wykadowca akademicki. Jego wina polegaa na tym, e powiedzia swoim
studentom, i Mahomet nie by muzumaninem, zanim nie stworzy islamu, to za
uczyni dopiero w wieku lat czterdziestu. Jedenastu studentw donioso o zbrodni
Shaikha wadzom. Czciej zreszt ofiar oskare o blunierstwo padaj w
Pakistanie chrzecijanie. Jednym z nich by Augustine Ashiq Kingri"
Masih, skazany w Fajsalabadzie w roku 2000. Masihowi, chrzecijanino-, wi, nie
pozwolono polubi jego ukochanej, bya ona bowiem muzumank, a pakistaskie
prawo (to samo w sobie niewiarogodne!) zabrania wyznawczyniom islamu
wychodzenia za m za wyznawcw innych religii. W tej sytuacji Masih postanowi
przej na islam, ale oskarono go, e czyni to z przyziemnych powodw".
Niestety, materiay, z ktrych korzystam, nie precyzuj jednoznacznie, czy ju
to samo w sobie byo zbrodni gwn", czy te skazano go za co, co
pono mia powiedzie o moralnoci samego proroka. W kadym razie nie popeni
adnego czynu, ktry cignby na kar mierci w jakimkolwiek kraju, ktrego
prawodawstwo jest wolne od religijnej bigoterii.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W roku 2006
wyrok mierci za konwersj na chrzecijastwo usysza w Afganistanie Abdul
Rahman. Czy ten czowiek kogo zabi, skrzywdzi, ukrad co lub zniszczy?
Nie! On tylko zmieni zdanie. Przyj <i style='mso-bidi-font-style:normal'>pogldy,
</i>ktre nie podobaj si partii rzdzcej w jego kraju. Pamitajmy, e nie
mwimy tu o Afganistanie talibw, lecz o wyzwolonym" Afganistanie Hamida
Karzaja, ustanowionym przez stworzon przez Amerykanw koalicj. Rahmanowi
udao si ostatecznie unikn egzekucji, ale tylko na skutek wniosku o uznanie
go za niepoczytalnego i dziki bardzo silnym midzynarodowym naciskom. Abdul
Rahman uzyska pniej azyl polityczny we Woszech; musia wyjecha, gdy ba
si, e zostanie zamordowany przez jakich fanatykw dnych religijnej
sprawiedliwoci. Jeden z artykuw <i style='mso-bidi-font-style:normal'>konstytucji
</i>wyzwolonego" Afganistanu wprost mwi o tym, e kar za apostazj jest
mier. A przecie zmiana wyznania to nie krzywda wyrzdzona jakiejkolwiek
osobie lub rzeczy. To najczystszy przykad mylozbrodni, by znw posuy si
terminologi Orwellowskiego <i style='mso-bidi-font-style:normal'>1984, </i>ale
islamskie prawo nakazuje karaj na gardle". I tak si rzeczywicie
dzieje - 3 wrzenia 1992, jeli kto potrzebuje przykadu, w Arabii Saudyjskiej
odbya si publiczna egzekucja (poprzez cicie gowy) Sadiqa Abdula Karima
Malallaha, skazanego prawomocnym wyrokiem za apostazj i blunierstwo<a
style='mso-endnote-id:edn237' href="#_edn237" name="_ednref237" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[237]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Uczestniczyem
kiedy w telewizyjnej dyskusji z sir Iqbalem Sacranie (wspominaem ju o nim w
Rozdziale 1. jako o jednym z liderw umiarkowanych" islamistw w Wielkiej
Brytanii). Spytaem go, jak to jest z t kar mierci za apostazj. Wi si jak
piskorz, za wszelk cen prbowa zmieni temat, mwic, e czepiam si nieistotnych
detali, ale ani nie zaprzeczy, ani nie potpi tego procederu. I ten czowiek
otrzyma od rzdu brytyjskiego tytu szlachecki za zasugi dla wsppracy
midzy przedstawicielami rnych wyzna"!!!</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ale nie
popadajmy w samozadowolenie za spraw naszych chrzecijaskich korzeni. Jeszcze
w roku 1922 Brytyjczyk John William Gott skazany zosta na dziewi miesicy
cikich robt za blunierstwo (porwna Chrystusa do clowna). A trudno
uwierzy, ale blunierstwo nadal jest zbrodni zgodnie z obowizujcym w Wielkiej
Brytanii prawem precedensowym<a style='mso-endnote-id:edn238' href="#_edn238"
name="_ednref238" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[238]</span></span><![endif]></span></span></a> -jedna z
chrzecijaskich wsplnot prbowaa to nawet wykorzysta, domagajc si (w roku
2005!) ukarania BBC za emisj programu <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Jerry
Springer, the Opera.</i></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W Stanach
Zjednoczonych coraz wiksz karier robi ostatnio okrelenie amerykascy
talibowie", wystarczy zajrze do Google'a, by trafi na kilkanacie witryn
odwoujcych si do tego fenomenu. Mona na nich znale nader bogat kolekcj
cytatw z amerykaskich przywdcw religijnych i prawicowych politykw - w
skali bigoterii, okruciestwa i zwykej ohydy wypowiedzi te niepokojco
przypominaj sowa afgaskich talibw, ajatollaha Chomeiniego czy wahabickich
duchownych z Arabii Saudyjskiej. Szczeglnie bogatym rdem wyjtkowo
paranoicznych cytatw jest witryna The American Taliban", a wyrnienie
spord w niej cytowanych naley si bez wtpienia niejakiej Ann Coulter (moi
amerykascy przyjaciele zapewnili mnie, e to autentyczna osoba; to nie jest
dowcip z programu rozrywkowego), ktra stwierdzia: Powinnimy najecha ich
kraj, wybi przywdcw, a ca reszt nawrci na chrzecijastwo"<a
style='mso-endnote-id:edn239' href="#_edn239" name="_ednref239" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[239]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Jelibymy mieli przyznawa nagrody w tej konkurencji, to naleaoby te
uwzgldni kandydatur kongresmana Boba Dornana (Nie uywaj sowa gay, chyba
e chcesz zapyta, got AIDS yet? [masz ju AIDS?]", generaa Williama G.
Boykina (George Bush nie zosta wybrany przez wikszo amerykaskiego
elektoratu, to Bg powoa go na urzd prezydenta Stanw Zjednoczonych"),
czy wreszcie sekretarza stanu w administracji Ronalda Reagana z jego synn
deklaracj polityki ekologicznej USA (Nie musimy ju chroni rodowiska.
Drugie Przyjcie jest blisko!").</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Afgascy i
amerykascy talibowie to dobra ilustracja tego, co dzieje si, kiedy ludzie
dosownie i powanie traktuj to, co mwi ich wite pisma. To rwnie
przeraajca ilustracja, czym byby wiat teokracji wedug Starego Testamentu.
Ksika Kimberly'ego Blakera <i style='mso-bidi-font-style:normal'>The
Fundamentals of Extremism: The Christian Right in America </i>w caoci
powicona jest grobie, jak stanowi amerykascy talibowie (cho autor nie
posuguje si tym okreleniem).</span></p>
<h2><a name="_Toc185723669">Religia i homoseksualizm</a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W rzdzonym
przez talibw Afganistanie za homoseksualizm grozia mier - osdzonego
grzebano ywcem pod zwaem kamieni, gustowna egzekucja, doprawdy. Sama
zbrodnia" tymczasem to przecie akt czysto prywatny, czyn dobrowolnie
popeniany przez dwie w peni wiadome, dorose osoby, ktre nikogo nie
krzywdz. Karanie za co takiego to czysty przejaw religijnego absolutyzmu.
Moja ojczyzna te nie ma powodw do dumy - w Wielkiej Brytanii homoseksualizm
uznawany by za przestpstwo do roku 1967! W 1954 matematyk Alan Turing uwaany
wsplnie z Johnem von Neumannem za ojca nauk komputerowych, popeni
samobjstwo po tym, jak oskarono go o utrzymywanie stosunkw homoseksualnych.
Oczywicie Turing nie zosta pogrzebany pod zwalonym przez czog murem.
Oferowano mu wybr - dwa lata wizienia (atwo sobie wyobrazi, co by go tam
spotkao ze strony innych winiw) albo kuracja hormonalna, czyli chemiczna
kastracja, wskutek ktrej jeszcze dodatkowo wyrosyby mu piersi. Turing znalaz
trzecie wyjcie-jabko z cyjankiem potasu<a style='mso-endnote-id:edn240'
href="#_edn240" name="_ednref240" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[240]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Alan Turing by
mzgiem grupy, ktra zamaa Enigm, szyfr stosowany przez Niemcw w okresie II
wojny wiatowej. To oznacza, e mia w zwycistwie aliantw udzia wikszy ni
Eisenhower czy Churchill. Dziki Turingowi i jego wsppracownikom z Bletchley
Park alianccy dowdcy znali w najdrobniejszych szczegach hitlerowskie plany,
nim jeszcze nazistowscy dowdcy zdyli zacz wprowadza je w ycie. Po
wojnie, kiedy dokonania Turinga nie musiay ju by cile tajne", ten
czowiek powinien otrzyma najwysze odznaczenia i by czczony jako zbawca
narodu. Zamiast tego, w agodny, jkajcy si i nieco ekscentryczny geniusz
zosta zniszczony, skazany za zbrodni", ktr popenia w ciszy wasnego
mieszkania, za co, co nikogo nie mogo skrzywdzi. Tak to si dzieje, gdy
motywowani religijn wiar moralici z namitn pasj cigaj innych ludzi za
uczynki (albo nawet myli) najzupeniej <i style='mso-bidi-font-style:normal'>prywatne
</i>i dyskretne.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Postawa amerykaskich
talibw wobec homoseksualizmu jest klasycznym objawem ich religijnego
absolutyzmu. Posuchajmy, co ma ten temat do powiedzenia wielebny Jerry
Falwell, zaoyciel Uniwersytetu Wolnoci (Liberty University): AIDS nie jest
tylko kar, jak Pan zesa na homoseksualistw. Pan karze w ten sposb cae
spoeczestwo za tolerowanie homoseksualizmu"<a style='mso-endnote-id:
edn241' href="#_edn241" name="_ednref241" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[241]</span></span><![endif]></span></span></a>. To, co
pierwsze rzuca si w oczy u takich ludzi, to ich prawdziwie chrzecijaskie
miosierdzie. C za elektorat mg na przykad - i to przez kilka kadencji z
rzdu - gosowa na takiego niedoinformowanego bigota jak republikaski senator
z Pnocnej Karoliny Jesse Helms? Przecie ten czowiek publicznie usiowa
szydzi z The New York Timesa" i Washington Post", twierdzc, e
[te gazety] s zaraone homoseksualizmem. W obu redakcjach pracuj niemal
wycznie homoseksualici i lesbijki"<a style='mso-endnote-id:edn242'
href="#_edn242" name="_ednref242" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[242]</span></span><![endif]></span></span></a>. W
zasadzie mog zreszt sam odpowiedzie na to pytanie. Gosowali na niego
ludzie, ktrzy moralno pojmuj wycznie w wsko religijnych kategoriach i
czuj si zagroeni przez wszystkich, ktrzy nie podzielaj ich
absolutystycznej wiary.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Cytowaem ju w
tej ksice Pata Robertsona, zaoyciela Christian Coalition. Ten osobnik mia
due szanse zosta kandydatem republikanw w wyborach prezydenckich w 1988
roku. Ponad trzy miliony wolontariuszy pracowao przy jego kampanii, fundusze
te zebra imponujce. To niepokojco wysokie poparcie, jeli wsuchamy si w
choby kilka najzupeniej dla niego typowych wypowiedzi: [Homoseksualici]
chcieliby przychodzi do naszych kociow, zakca przebieg naszych mszy,
pryska krwi, eby zarazi ludzi AIDS, i plu w twarz naszym kapanom";
Organizacja Planned Parenthood<a style='mso-endnote-id:edn243' href="#_edn243"
name="_ednref243" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[243]</span></span><![endif]></span></span></a> uczy
dzieci cudzooy, a dorosych zdradza. Uczy wszelkich zberezestw - mskiego
i eskiego homoseksualizmu, wszystkiego, co Biblia potpia". Postawa
Robertsona wobec kobiet rwnie wzbudziaby sympati w twardych sercach
afgaskich talibw: Wiem, e dla pa moe nie zabrzmi to mio, ale kada z
was, ktra ju wyjdzie za m, musi podporzdkowa si woli swego pana i ma.
Chrystus jest krlem wiata, a m jest panem swojej ony i tak ju jest.
Kropka".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Teraz Gary
Potter, przewodniczcy Catholics for Christian Political Action (Katolicy na
rzecz chrzecijaskiej akcji politycznej): Kiedy chrzecijaska wikszo
wreszcie przejmie ten kraj, nie bdzie adnych satanistycznych kociow,
swobodnego obiegu pornografii, adnego gadania o prawach dla homoseksualistw.
Gdy chrzecijaska wikszo obejmie wadz, pluralizm uznany zostanie za
niemoralny i zy, a pastwo <i style='mso-bidi-font-style:normal'>nie </i>pozwoli
nikomu na praktykowanie za". Zo" - kontekst nie pozostawia tu
adnych wtpliwoci - nie oznacza dla pana Pottera czego, co moe przynie
szkod innym ludziom. Zem s wszelkie nawet <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>intymne myli </i>i <i style='mso-bidi-font-style:normal'>czyny, </i>ktre
nie s zgodne z prywatnymi upodobaniami chrzecijaskiej wikszoci".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pastor Fred
Phelps (Westboro Baptist Church) to kolejny arliwy kaznodzieja z obsesj na
punkcie homoseksualistw. Kiedy zmara wdowa po Martinie Lutherze Kingu, pastor
Fred pojawi si na jej pogrzebie z pikiet i transparentami goszcymi: Bg
nienawidzi pedaw i tych, ktrzy im pomagaj, a wic Bg nienawidzi Coretty
Scott King, ktra teraz na jego rozkaz smay si w ogniu piekielnym, co nigdy
nie ganie. Niech bestia mczy si po wieczno"<a style='mso-endnote-id:
edn244' href="#_edn244" name="_ednref244" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[244]</span></span><![endif]></span></span></a>. Mona
pociesza si, e Fred Phelps to maniak, ale przecie popiera go - rwnie
pienidzmi - bardzo liczne grono zwolennikw. Na stronie kocioa pastora
Phelpsa mona przeczyta, e od roku 1991 wielebnemu udao si zorganizowa
cznie dwadziecia dwa tysice demonstracji przeciwko homoseksualistom (czyli
cztery dziennie!), a jego zwolennicy zbierali si pod transparentami DZIKI
PANU ZA AIDS" w USA Kanadzie, Jordanii i Iraku. Przyzna trzeba, e wiele
uroku jego witrynie dodaje automatyczny licznik podajcy dokadn liczb dni,
przez jak bdzie smay si w piekle ktry nieyjcy ju (ale wymieniony z
nazwiska) homoseksualista.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Postawy wobec
homoseksualizmu dobrze ilustruj, czym jest moralno inspirowana wiar
religijn. Rwnie dobrze mona j te ukaza na przykadzie stosunku do aborcji
i witoci ludzkiego ycia.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723670"></a><a name="_Toc184498989"></a><a
name="_Toc184498509"></a><a name="_Toc184498130"></a><a name="_Toc184497812"></a><a
name="_Toc184497370"></a><a name="_Toc184496654"></a><a name="_Toc184496102"><span
style='mso-bookmark:_Toc184496654'><span style='mso-bookmark:_Toc184497370'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497812'><span style='mso-bookmark:_Toc184498130'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498509'><span style='mso-bookmark:_Toc184498989'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723670'>Wiara a wito ludzkiego ycia</span></span></span></span></span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W wietle
absolutystycznej religijnej wiary ludzki embrion stanowi form ludzkiego ycia,
zatem aborcja jest zem, niernicym si niczym od morderstwa. Mam z tym pewien
problem, bo jako tak dziwnie si skada, e wielu z tych, ktrzy najzacieklej
broni prawa embrionu do ycia, ze sporym entuzjazmem odnosi si do odbierania
ycia dorosym, cho gwoli uczciwoci musz przyzna, e zarzut ten nie
obejmuje, przynajmniej nie jako regua, katolikw, a to antyaborcyjny gos
Kocioa rzymskokatolickiego brzmi chyba najbardziej gromko w tym chrze.
George W. Bush, podobnie zreszt jak cay protestancki ruch odnowy
ewangelicznej <i style='mso-bidi-font-style:normal'>(born-again Christians), </i>do
ktrego naley, jest do typow egzemplifikacj religii u wadzy. Sam
prezydent (i jego wszyscy wspwyznawcy) naley do grona niezomnych obrocw
ludzkiego ycia, przynajmniej w postaci embrionalnej (albo ycia nieuleczalnie
chorych) - w tej postawie posuwa si a do forsowania zakazu niektrych bada,
ktre mogyby ocali wiele ludzkich istnie<a style='mso-endnote-id:edn245'
href="#_edn245" name="_ednref245" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[245]</span></span><![endif]></span></span></a>. Od roku
1976, kiedy to Sd Najwyszy cofn zakaz wykonywania wyrokw mierci, w
Teksasie wykonano jedn trzeci wszystkich egzekucji przeprowadzonych w tym
czasie w carych Stanach Zjednoczonych. W okresie, kiedy gubernatorem Teksasu
by Bush, stracono wicej skazacw ni za rzdw ktregokolwiek innego
gubernatora - przeprowadzano rednio jedn egzekucj co dziewi dni. Moe Bush
po prostu rzetelnie wypenia swoje obowizki i dba o to, by prawo stanowe
byo przestrzegane?<a style='mso-endnote-id:edn246' href="#_edn246"
name="_ednref246" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[246]</span></span><![endif]></span></span></a> Moe i
tak, ale co pocz ze synnym reportaem Tuckera Carlsona z CNN. Carlson, sam
skdind zwolennik kary mierci, by zszokowany, gdy zobaczy kiedy, jak Bush
w artach" przedrzenia winiark, ktra przed momentem w celi mierci
bagaa go, jako gubernatora, o odroczenie egzekucji. Prosz - jcza Bush z
zasznurowanymi w udawanej desperacji ustami - nie zabijajcie mnie."<sup> <a
style='mso-endnote-id:edn247' href="#_edn247" name="_ednref247" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[247]</span></span><![endif]></span></span></a></sup>
Moe ta kobieta wzbudziaby u przyszego prezydenta wicej wspczucia, gdyby
przypomniaa mu, e kiedy te bya embrionem. To uwielbienie dla embrionw
wydaje si wywiera nadzwyczajny wpyw na wielu gboko wierzcych ludzi.
Wyobracie sobie, e matka Teresa z Kalkuty, odbierajc pokojow Nagrod Nobla,
powiedziaa, e aborcja jest najwikszym zagroeniem dla pokoju". Co?!
Jak kobieta o tak chorych pogldach moe w ogle by traktowana powanie? Jak
mona wpa na pomys, e kto taki zasuguje na Nobla? (Jeli kto da si
skusi witoszkowatej hipokryzji tej zakonnicy, powinien koniecznie przeczyta
ksik <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Misjonarska mio </i>- <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Matka Teresa w teorii i praktyce </i>Christophera
Hitchensa.)</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>A teraz
przejdmy do amerykaskich talibw i posuchajmy Randalla Terry'ego,
zaoyciela organizacji Operation Rescue [Operacja Ratunek], ktrej celem jest
zastraszanie ludzi zaangaowanych w przeprowadzanie aborcji: Kiedy ja lub
ludzie mi podobni jedzimy po tym kraju, lepiej kryjcie si, bo znajdziemy was,
osdzimy i powiesimy. I nie rzucam sw na wiatr. Moj misj jest sprawi, by
tacy jak wy zostali osdzeni i pozbawieni ycia". Terry mwi w tym
momencie o lekarzach przeprowadzajcych zabieg przerywania ciy, a swoj
chrzecijask inspiracj jasno ukaza przy innej okazji:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Niech zmyje was fala nietolerancji. Niech zmyje was fala
nienawici. Tak, nienawi jest dobra [...] Naszym celem jest chrzecijaski
nard. Mamy biblijny obowizek - Pan wezwa nas, bymy podbili ten kraj. Nie
chcemy rwnoci. Nie chcemy pluralizmu. Nasza misja jest prosta - musimy w
oparciu o prawo Boe, o Dziesi Przykaza zbudowa chrzecijaski nard. Nie
ma przebacz!</span><a style='mso-endnote-id:edn248' href="#_edn248"
name="_ednref248" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[248]</span></span><![endif]></span></span></a></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ambicja, by
stworzy co, co nazwa by trzeba po prostu chrzecijaskim faszyzmem, jest
typowa dla amerykanskich talibw, a to przecie zwierciadlane odbicie
islamofaszyzmu, ktrego obecno w innych czciach wiata z przeraeniem
dostrzego ostatnio tak wielu ludzi. Randall Terry - na razie - nie ma
politycznej wadzy. W chwili, gdy pisz te sowa (2006), aden kompetentny
obserwator amerykaskiej sceny politycznej nie moe by jednak pewien, co
bdzie dalej.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Konsekwencjonalista
lub utylitarysta podchodz do kwestii przerywania ciy zupenie inaczej.
Gwny problem stanowi cierpienie. Czy embrion cierpi? (Najprawdopodobniej nie,
o ile cia zostanie usunita zanim u podu zdy si uksztatowa system nerwowy;
nawet zreszt jeli pd jest ju do duy, by zalki takiego systemu si
wyoniy, to pd cierpi znacznie mniej ni na przykad dorosa krowa zabijana
w rzeni.) Czy kobieta lub jej rodzina bd cierpie, jeli nie dojdzie do
aborcji? Wiele wskazuje, e tak, a w kadym razie, poniewa pd nie posiada
systemu nerwowego, czy nie powinnimy wyboru pozostawi doskonale rozwinitemu
systemowi nerwowemu matki.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie znaczy to
oczywicie, e na gruncie konsekwencjonalizmu nie mona przeciwstawia si aborcji.
Moe posuy si na przykad argumentem do czego to prowadzi?" (cho ja
akurat nie bybym jego zwolennikiem). Moe i embrion nie cierpi, tak brzmiaoby
rozumowanie, ale kultura, ktra toleruje odbieranie ycia, ryzykuje tym, e
posunie si za daleko. Jaki bowiem byby nastpny krok? Dzieciobjstwo? Moment
narodzin stanowi naturalny Rubikon, pozwalajcy precyzyjnie zdefiniowa zasady,
i mona by oczywicie si kci, e trudno znale jego odpowiednik we
wczeniejszych etapach ycia podowego. Z drugiej za strony, posugujc si
argumentacj do czego to prowadzi?", moemy znale si w sytuacji, w
ktrej samemu porodowi nadane jest o wiele wiksze znaczenie, ni zgodziby si
zaakceptowa konsekwentny utylitarysta.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Argumenty
przeciwko eutanazji rwnie mona sformuowa zgodnie z modelem do czego to
prowadzi?". Wyobramy sobie na przykad taki wyimaginowany cytat z
jakiego filozofa moralnoci: Jeeli zgodzicie si na to, by wasi lekarze
skracali agoni waszym miertelnie chorym, to w nastpnym etapie ludzie zaczn
si pozbywa swoich dziadkw, eby zgarn ich pienidze. My, filozofowie,
wyrolimy ju z absolutyzmu, ale spoeczestwo potrzebuje dyscypliny i
sztywnych regu, takich jak Nie zabijaj", gdy w przeciwnym razie nikt
nie bdzie wiedzia, gdzie ley granica. W pewnych okolicznociach, jak
widzicie, w tym dalekim od ideau wiecie, absolutyzm mimo zych pobudek moe
mie lepsze <i style='mso-bidi-font-style:normal'>konsekwencje </i>ni naiwny
konsekwencjalizm. My, filozofowie, musielibymy si ciko napracowa, eby
przekona ludzi, by nie zjadali niepogrzebanych zwok (choby wczgw
zmarych gdzie przy drodze). Wanie ze wzgldu na do czego to prowadzi?"
takie absolutystyczne tabu s zbyt cenne, by je traci".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Tak oto,
poprzez do czego to prowadzi?", konsekwencjonalista moe zapoyczy pewne
formy niebezporedniego absolutyzmu. Tyle e religijni wrogowie aborcji nie
przejmuj si tego typu argumentacj. Dla nich sprawa jest o wiele prostsza -
embrion to dziecko", a zabijanie dzieci to morderstwo. Koniec. Kropka.
Takie absolutystyczne nastawienie ma bardzo istotne konsekwencje. Po pierwsze,
naley zakaza bada nad komrkami macierzystymi, pomimo wielkich korzyci,
jakie mog one przynie medycynie, bo takie badania oznaczaj zabijanie
zarodkw. To do niespjne stanowisko, jeli uprzytomnimy sobie na przykad,
e zapodnienie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>in vitro </i>jest ju od
dawna metod powszechnie akceptowan, a w tej technologii lekarze zawsze
stymuluj kobiety do wytworzenia dodatkowych jajeczek, ktre zostaj
zapodnione poza organizmem matki. Moe powsta w ten sposb nawet kilkanacie
w peni zdolnych do dalszego rozwoju zygot, z ktrych tylko dwie lub trzy
implantuje si do macicy; z tych dwch trzech przeyje zapewne jedna lub dwie.
Czyli metoda <i style='mso-bidi-font-style:normal'>in vitro </i>to mordowanie
nienarodzonych" i to na dwch a etapach, tymczasem od ponad dwudziestu
piciu lat jest to standardowa procedura medyczna, dziki ktrej tysice
bezdzietnych par mogo <i style='mso-bidi-font-style:normal'>zazna </i>szczcia
rodzicielstwa - i jako dziecko z probwki" przestao by problemem
spoecznym. Oczywicie nie dla wszystkich; religijni absolutyci nadal maj ten
problem. Dziwaczn histori relacjonuje nam na przykad Guardian"
(wydanie z 3 lipca 2005), gdzie pod nagwkiem <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Christian couples answer call to save embryos left by TVF </i>[Chrzecijaskie
maestwa odpowiadaj na apel o ratowanie zarodkw niewykorzystanych przy
zapodnieniu <i style='mso-bidi-font-style:normal'>in vitro]. </i>Poniej
moemy przeczyta o organizacji pod nazw Snowflakes", ktra stawia sobie
za cel ratowanie" zarodkw przechowywanych w klinikach wykonujcych
zabiegi <i style='mso-bidi-font-style:normal'>in vitro. </i>Naprawd czujemy,
jakby to Pan powoa nas po to, by tym nieszczsnym embrionom - tym dzieciom -
da szans ycia" powiedziaa dziennikarzowi kobieta, ktrej czwarte z
kolei dziecko byo efektem nieoczekiwanego aliansu, jaki powsta midzy
konserwatywnymi chrzecijanami a wiatem dzieci z probwki". W jej mu
jednak alians ten wywoa jakie opory, bowiem zwrci si w tej sprawie o rad
do jednego ze starszych swojego kocioa. Jeli chcesz uwolni niewolnika,
musisz dogadywa si z handlarzem niewolnikw" - usysza. Bardzo jestem
ciekaw, co wszyscy ci ludzie by powiedzieli, gdyby widzieli, e wikszo
naturalnie zapodnionych jajeczek i tak ulega tzw. spontanicznej aborcji.
Pewnie uznaliby to za form naturalnej kontroli jakoci".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>S te jednak
takie religijne umysy, ktre nie widz moralnej rnicy midzy
zabijaniem" mikroskopowej wielkoci ugrupowania komrek a w peni
makroskopowego, dorosego lekarza. Cytowaem ju wczeniej Randala Terry z
Operation Rescue". Mark Juergensmeyer, w absolutnie przeraajcej ksice
<i style='mso-bidi-font-style:normal'>Terror in the Mind of God zamieszcza </i>zdjcia
wielebnego Michaela Braya i jego przyjaciela, rwnie wielebnego Paula Hilla,
trzymajcych transparent z napisem: Czy zbrodni jest powstrzymywa mordowanie
niewinnych dzieci?". Obaj wygldaj bardzo sympatycznie, troch jak
chopcy z dobrego domu, schludnie ubrani i z ujmujcym umiechem; absolutne
przeciwiestwo szalecw z przekrwionym wzrokiem. A jednak ci dwaj modzi
ludzie wraz z kolejnymi swoimi przyjacimi z Army of God (AOG - Armia
Boga") podpalali kliniki aborcyjne i nie ukrywali tego, e pragn te
zabija lekarzy. 29 lipca 1994 roku Paul Hill wzi strzelb i przed klinik w
Pensacoli na Florydzie z zimn krwi zastrzeli doktora Johna Brittona i jego
ochroniarza. Pniej sam odda si w rce policji, owiadczajc, e zabi
Brittona przed jego klinik, by zapobiec kolejnym mierciom niewinnych
dzieci".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Michael Bray
elokwentnie i z wyranym poczuciem moralnej wyszoci (i misji) broni takich
dziaa<a style='mso-endnote-id:edn249' href="#_edn249" name="_ednref249"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[249]</span></span><![endif]></span></span></a>,
o czym miaem okazj osobicie si przekona, przeprowadzajc z nim wywiad (w
publicznym parku w Colorado Springs) do mojego filmu dokumentalnego o religii.
Zanim przeszlimy do kwestii aborcji, postanowiem zada par wstpnych pyta,
by lepiej pozna ow biblijn moralno, jak kieruje si mj rozmwca.
Zaczem od tego, e Biblia nakazuje kara cudzoonikw mierci przez
ukamienowanie. Sdziem, e odetnie si od tego pomysu, uznajc, e to ju
jest przekroczenie granicy. Tymczasem on z zadowoleniem przyzna, e istotnie,
po zastosowaniu waciwych procedur prawnych, taka kara powinna by stosowana.
Powiedziaem wwczas, e Paul Hill (przy jego penym poparciu) nie
przeprowadza adnych procedur", tylko wzi prawo we wasne rce i
zastrzeli lekarza. Bray zacz wtedy broni swego wspbrata dokadnie tak
samo, jak broni go w rozmowie z Juergensmeyerem. Owiadczy, e istnieje
rnica midzy zabjstwem, ktre miaoby charakter kary (na przykad
niepraktykujcego ju lekarza), a zabiciem czynnego" lekarza po to, by
uniemoliwi mu dalsze regularne mordowanie dzieci". Wtrciem w tym
momencie, e-niezalenie od szczeroci intencji Paula Hilla-spoeczestwo
stoczyoby si w stan tragicznej anarchii, gdyby kady czu si powoany do
wymierzania samodzielnie sprawiedliwoci, zamiast przestrzega praw kraju, w
ktrym yje. Czy nie lepiej byoby legalnie, w toku demokratycznych procedur,
zmieni obowizujce prawo - spytaem. I wtedy usyszaem: C! Kopot w tym,
e prawo, ktre mamy, nie jest tak naprawd autentycznym prawem. Kiedy prawo
jest tworzone przez ludzi, ktrzy akurat przypadkiem znaleli si w konkretnym
miejscu, pod wpywem impulsu, tak jak to byo z tym tak zwanym prawem
aborcyjnym, to takie prawo jest po prostu narzucane ludziom przez
sdy...". Wtedy wywiza si midzy nami drobny spr na temat
amerykaskiej konstytucji i sposobw stanowienia prawa. Pogldy, ktre
wyuszczy Bray byy bardzo zblione do tego, co mwi fanatyczni muzumanie
mieszkajcy w Wielkiej Brytanii. Oni te owiadczaj, e wie ich wycznie prawo
islamu, a nie demokratycznie uchwalone prawa obowizujce w ich przybranej
ojczynie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W roku 2003
Paul Hill zosta stracony za morderstwo popenione na dr. Brittonie i jego
ochroniarzu. Przed egzekucj powiedzia, e zrobiby to samo jeszcze raz, a na konferencji
prasowej - wyranie czekajc, a wreszcie bdzie mg odda ycie za
spraw" - owiadczy: Ten stan, odbierajc mi ycie, czyni mnie
mczennikiem". Prawicowi antyaborcjonici manifestujcy przeciw egzekucji
Hilla otrzymali nieoczekiwane wsparcie ze strony lewicowych przeciwnikw kary
mierci, dajcych od gubernatora Florydy Jeba Busha, by zastopowa
mczestwo Paula Hilla", do przekonujco przy tym argumentujcych, e
sdowa egzekucja" nad Hillem jedynie zachci kolejnych mordercw i jej
efekt bdzie dokadnie przeciwny od zamierzonego, odstraszajcego efektu kary
mierci. Hill za umiecha si przez ca drog do komory, mwic przy tym: W
niebie czeka mnie wielka nagroda [...] Czeka mnie chwaa"<a
style='mso-endnote-id:edn250' href="#_edn250" name="_ednref250" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[250]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Stwierdzi te, e na pewno znajd si inni, ktrzy bd kontynuowa jego
dzieo przemocy". Poniewa obawiano si, e co takiego naprawd moe si
zdarzy, policja zostaa postawiona w stan podwyszonej gotowoci. Kilka osb
zwizanych ze spraw nawet otrzymao listy z pogrkami i doczonymi pociskami
karabinowymi.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Cay ten
koszmar wynika tymczasem z niewielkich rnic w percepcji. S ludzie, ktrzy ze
wzgldu na przekonania religijne uwaaj, e przerywanie ciy jest morderstwem
i s gotowi nawet zabi w ochronie embrionw (nazywajje zreszt
dziemi"). Po drugiej stronie mamy natomiast rwnie wewntrznie uczciwych
obrocw prawa do aborcji, ktrzy albo maj odmienne przekonania religijne,
albo po prostu nie s religijni, a kieruj si dobrze wyartykuowan
moralnoci konsekwencjonalistyczn. Ci proaborcjonici rwnie uwaaj si za
idealistw i zapewniaj pomoc lekarsk kobietom, ktre w przeciwnym razie
mogyby trafi na jakiego niebezpiecznego, dziaajcego w aborcyjnym podziemiu
konowaa. Jedni i drudzy uwaaj swoich oponentw za mordercw i poplecznikw
zbrodni... i kada ze stron w tym sporze w wietle wasnych standardw ma
absolutn racj.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Rzecznik jednej
z klinik aborcyjnych powiedzia kiedy, e Paul Hill jest niebezpiecznym
psychopat. Ot nie - ludzie tacy jak Hill nie uwaaj si za niebezpiecznych
psychopatw, uwaaj si za dobrych, moralnych ludzi, realizujcych wol bo.
Ja te nie myl, by Hill by psychopat. On by po prostu gboko religijny.
Niebezpieczny - tak, ale nie psychopata. Niebezpiecznie religijny. W wietle
wiary Hilla zastrzelenie Brittena byo czynem susznym i moralnym. Problemem
nie by Hill, tylko religia. Michael Bray, kiedy z nim rozmawiaem, te nie
sprawi na mnie wraenia psychopaty. W zasadzie cakiem go polubiem, robi
wraenie czowieka uczciwego, szczerze wierzcego, w to, co robi, cichego i
zadumanego. Niestety - jego umysem zawadny trujce religijne nonsensy.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zdeklarowani
przeciwnicy aborcji to niemal zawsze ludzie wierzcy. Ci, ktrzy popieraj
prawo do przerywania ciy, nawet jeli sami s wierzcy, kieruj si
niereligijn, konsekwencjonalistyczn moralnoci; moe zadaj sobie
Bentbamowskie pytanie: Czy one cierpi?". Dla Paula Hilla czy Michaela
Braya zabicie embrionu i zabicie lekarza rni si tylko jednym - embrion jest
dla nich niewinnym maym dziecitkiem. Konsekwencjonalista patrzy na rnice w
realnym wiecie. Embrion we wczesnych etapach rozwoju ma zacztkow wiadomo
i wraliwo mniej wicej na takim poziomie jak kijanka. Lekarz -<span
style='mso-tab-count:1'> </span>nawet prowadzcy klinik aborcyjn -
jest doros wiadom istot, obdarzon nadziejami, mioci, aspiracjami,
lkami i cakiem spor iloci wiedzy. Pozosta za po nim moe gboki al,
zrozpaczona wdowa, osierocone dzieci, a moe te starzejcy si rodzice, ktrzy
szaleli na punkcie swego syna...</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Paul Hill
skaza istoty z systemem nerwowym zdolnym do cierpienia na realne, gbokie i
dugotrwae cierpienie. Jego ofiara - nie. Embrion we wczesnym etapie rozwoju
nie ma wyksztaconego systemu nerwowego i nie cierpi. A jeeli nawet przyjmiemy,
e pd usunity w pniejszych etapach ciy (dysponujcy ju ukadem
nerwowym) cierpi-wszak kade cierpienie jest godne ubolewania - to nie dlatego,
e jest <i style='mso-bidi-font-style:normal'>czowiekiem. </i>Nie ma adnych
oglnych powodw by sdzi, e ludzki embrion moe cierpie bardziej ni
embrion, dajmy na to, krowy lub owcy na tych samym etapie rozwoju. S za
wszelkie przesanki, by uzna, e wszystkie embriony, ludzkie czy zwierzce,
cierpi znacznie mniej ni dorosa krowa albo owca zarzynana w rzeni,
zwaszcza przy uboju rytualnym, kiedy to z powodw czysto religijnej natury -
zwierz musi by w peni wiadome, kiedy podrzyna mu si gardo, by wypyna
caa krew.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Bardzo trudno
zmierzy cierpienie<a style='mso-endnote-id:edn251' href="#_edn251"
name="_ednref251" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[251]</span></span><![endif]></span></span></a> i dugo
mona by dyskutowa, jak mona to zrobi. To jednak w niczym nie zmienia mojej
podstawowej tezy - gwna rnica midzy wieckim konsekwencjonalizmem a
religijnie motywowan absolutystyczn filozofi moraln polega na tym, i ten
pierwszy zajmuje si tym, czy embrion cierpi, drugi natomiast tym, czy embrion
jest czowiekiem<a style='mso-endnote-id:edn252' href="#_edn252"
name="_ednref252" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[252]</span></span><![endif]></span></span></a>. Religijni
moralici rozwaaj czasem pytanie: Na ktrym etapie rozwoju embrion staje si
osob - istot ludzk?". wiecki moralista mgby na to odpowiedzie tak:
Niewane, czy to <i style='mso-bidi-font-style:normal'>czowiek {c </i>zreszt
miaoby to znaczy w odniesieniu do kilkunastu komrek). Pyta naley, w ktrym
momencie rozwijajcy si zarodek - obojtnie, jakiego gatunku - staje si
zdolny do <i style='mso-bidi-font-style:normal'>cierpienia".</i></span></p>
<h2><a name="_Toc185723671">Wielkie Beethovenowskie oszustwo</a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W kolejnym
etapie tej sownej przepychanki antyaborcjonici zwykle zmieniaj nieco form
argumentacji i - nie chcc wnika w to, czy embrion cierpi, czy nie - zaczynaj
mwi <i style='mso-bidi-font-style:normal'>o potencjale. </i>Aborcja, mwi,
odbiera embrionowi przysze, pene ludzkie ycie. W tym momencie pojawia si
te czsto retoryczny argument, ktry uzna by mona za skrajnie nieuczciwy,
gdyby nie by a tak jaskrawo gupi. To historyjk nazywana czasem <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Great Beethoven Fallacy, </i>czyli <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Wielkie Beethovenowskie oszustwo. </i>Opowie
kry w kilku wariantach. Wersj cytowan poniej zaczerpnem z ksiki Petera
i Jean Medawar<a style='mso-endnote-id:edn253' href="#_edn253" name="_ednref253"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[253]</span></span><![endif]></span></span></a>
<i style='mso-bidi-font-style:normal'>The Life Science. </i>Tam przypisywana
jest Normanowi St John Stevasowi (obecnie to lord St John), czonkowi
brytyjskiego parlamentu i znanemu aktywicie katolickiego laikatu. Stevas z
kolei pisze, e usysza t opowie od Maurice'a Baringa (1874-1945),
katolickiego konwertyty i przy okazji bliskiego wsppracownika znanych
katolickich pisarzy G.K. Chestertona i Hillaire Beloca. Caa rzecz funkcjonuje
w postaci hipotetycznego dialogu midzy dwoma lekarzami:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo17;tab-stops:24.95pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-family:"Times New Roman"'>Mam
problem z przerwaniem ciy, chciabym zna twoj opini. Ojciec jest
syfilitykiem, matka ma grulic. Dotychczas byo czworo dzieci - pierwsze
urodzio si lepe, drugie zmaro tu po porodzie, trzecie jest guchonieme,
czwarte po matce ma grulic. Co robi?<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo17;tab-stops:24.95pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-family:"Times New Roman"'>Usun
ci!<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo17;tab-stops:24.95pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-family:"Times New Roman"'>No
to wanie zamordowae Beethovena.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W Internecie
roi si od rnych stron antyaborcjonistw (pro-life"), ktre powtarzaj
t historyjk, kompletnie ju wszystko przekrcajc, chyba eby byo jeszcze
ohydniej. Oto jedna z wersji: Gdyby zna kobiet, ktra ma ju omioro
dzieci, z czego dwoje jest guchych, dwoje lepych, a jedno upoledzone
umysowo, przy czym owa kobieta jest chora na syfilis, to czy zalecaby
aborcje, gdyby si okazao, e jest w ciy? [...] Jeli odpowiedziae tak,
wanie zabie Beethovena"<sup> <a style='mso-endnote-id:edn254'
href="#_edn254" name="_ednref254" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[254]</span></span><![endif]></span></span></a></sup>. W
tym wariancie wielki kompozytor z pitego z kolei dziecka staje si dziewitym,
liczba guchych i lepych dzieci wzrasta dwukrotnie, a syfilis przechodzi z
ojca na matk. Wikszo z czterdziestu trzech witryn, na ktre natrafiem,
szukajc tej historii, jako jej autora podaje nie Maurice'a Baringa, ale
niejakiego L.R. Agnew, profesora UCLA Medical School, ktry mia przedstawi
ten dylemat swoim studentom, by po chwili z satysfakcj owiadczy Gratulacje,
wanie zabilicie Beethovena". Przyjmijmy moe - miosiernie - e profesor
Agnew albo nie istnia, albo nigdy czego takiego nie zrobi; z tymi miejskimi
legendami bywa bardzo rnie. W kadym razie nie udao mi si ustali, czy we
Baring rzeczywicie sam wymyli t akurat legend, czy te jest to
wczeniejszy wynalazek.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Tak -
wynalazek. W caej historyjce nie ma ani sowa prawdy. Zacznijmy od tego, e
Ludwig van Beethoven nie by ani czwartym, ani dziewitym dzieckiem. By
najstarszy; dokadnie mwic, by drugim dzieckiem swoich rodzicw, ale
pierwsze zmaro wkrtce po urodzeniu, co w tamtych czasach zdarzao si bardzo
czsto (nic te nie wiadomo, by byo lepe, guche, nieme albo umysowo
upoledzone). Nie ma te adnych dowodw na syfilis ojca. Matka istotnie
cierpiaa na grulic, ale - znw - w tej epoce bya to choroba bardzo
powszechna. Mamy zatem klasyczn miejsk legend, cho w tym wypadku wiadomie
stworzon i rozpowszechnian przez ludzi, ktrzy maj w tym jaki interes. To,
e jest to od pocztku do koca kamstwo, w sumie nie ma adnego znaczenia.
Nawet gdyby nie byo, samo wnioskowanie i tak nie trzyma si kupy. Peter i Jean
Medawar nie musieli rozwaa autentycznoci opowieci, by wykaza kompletn
absurdalno wniosku: Cae rozumowanie, ktre ma ilustrowa ta ohydna
historyjka, jest wyjtkowo bezmylne i bdne. Jeli bowiem nie przyjmiemy, e
istnieje jaki zwizek przyczynowy midzy grulic matki i syfilisem ojca a
muzycznym geniuszem syna, to koncepcja, e wiat mgby nie mie Beethovena z
powodu aborcji, jest rwnie sensowna, jak obwinia jego rodzicw za to, e
postanowili zachowa wstrzemiliwo pciow. Przecie wwczas Beethoven te
by si nie urodzi"<a style='mso-endnote-id:edn255' href="#_edn255"
name="_ednref255" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[255]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Lakoniczny i pogardliwy komentarz Medawarw nie wymaga dalszych komentarzy,
cho nie mog si powstrzyma od przywoania w tym miejscu jednego z krtkich
opowiada Roalda Dahla - osi intrygi jest to, i rwnie przypadkowa decyzja <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>nieusunicia </i>pewnej ciy w roku 1888
daa nam Adolfa Hitlera. Jak si okazuje, niezbdne jest jakie minimum
inteligencji - albo moe dystans lub brak religijnej edukacji - by to
zrozumie. Spord czterdziestu trzech antyaborcyjnych witryn przytaczajcych
ktr z wersji Beethovenowskiego faszerstwa" (tyle dokadnie znalaz
Google w dniu, kiedy pisz te sowa) ani jedna nie zauwaya jego kompletnej
nielogicznoci. Wszystkie za co do jednej powtarzay rzecz ca z dobr wiar
i jota w jot (czyo je rwnie to, e bez wyjtku byy to witryny
religijne). Jedna podaa nawet Medawara (co prawda bdnie, napisali Medawar)
jako rdo. Ci ludzie tak bardzo pragnli uwierzy w t zgodn z ich religi
bajd, e nawet nie zauwayli, i Medawar przytaczaj tylko po to, by suchej
nitki na niej nie pozostawi.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Medawarowie
maj absolutn racj - logicznym rozwiniciem argumentu potencjalnoci"
jest stwierdzenie, e potencjalnie" odbieramy ludzkiej duszyczce szans
na ycie za kadym razem gdy nie odbywamy - mogc to uczyni - stosunku
seksualnego. Kada rezygnacja z kopulacji z podnym partnerem jest wic zgodnie
z t pokrtn <i style='mso-bidi-font-style:normal'>pro-life'ow" </i>logik
rwnoznaczna z zamordowaniem potencjalnego dziecka. Ba!, nawet opr przed
gwatem w praktyce oznacza dokadnie to samo. Nic dziwnego, e wielu
antyaborcjonistw odmawia prawa do usunicia ciy rwnie ofiarom gwatu.
Dowd z Beethovena" to doprawdy bardzo kiepski argument. Jego surrealistyczn
wrcz gupot najlepiej chyba ilustruje wspaniaa piosenka <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Every sperm is sacred </i>z <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Sensu
ycia wedug Monthy Pythona </i>(jeli kto jeszcze nie widzia, prosz
koniecznie obejrze) - piewajcemu j Michaelowi Palinowi towarzyszy chr
zoony z setek dzieci, do wtru z nim podpiewujcych tytuowe kada sperma
jest wita".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ta rzekoma
historia narodzin Beethovena to typowy przykad logicznego bezadu, jaki
wpuszczamy do wasnych gw, gdy nasze umysy daj si otumani religijnie
inspirowanemu absolutyzmowi.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Przyjrzyjmy si
na koniec, co znaczy owo pro-life", jak lubi si opisywa przeciwnicy
aborcji. Ot oni nie s za kadym yciem, a tylko za <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>ludzkim </i>yciem. Nadaj szczeglny status komrkom nalecym do
przedstawicieli gatunku <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Homo sapiens, </i>co
w wietle ewolucji jest do trudne do uzasadnienia. Oczywicie ta trudno nie
ma adnego znaczenia dla przeciwnikw przerywania ciy, ktrzy po prostu nie
potrafi poj tego, e <i style='mso-bidi-font-style:normal'>ewolucja jest
faktem. </i>Pozwol sobie jednak nieco rozwin powysze twierdzenie, a to na
uytek tych antyaborcyjnych aktywistw, ktrzy nie s a takimi naukowymi
ignorantami.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ewolucyjny
punkt widzenia jest do prosty - w adnym wypadku <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>czowieczestwo </i>komrek embrionu nie moe by wywodzone z jego
absolutnie wyjtkowego moralnego statusu. Nie moe ze wzgldu na ewolucyjn
cigo midzy naszym gatunkiem a, powiedzmy, szympansami, jeli za pjdziemy
nieco dalej, to z wszystkimi gatunkami yjcymi na naszej planecie. Wyjanijmy
- wyobramy sobie moe, i jaki gatunek poredni", na przykad <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Australopithecus afarensis, </i>cudem
przey i natknlimy si na jego przedstawiciela gdzie w afrykaskim
interiorze. Czy t istot zaliczymy do ludzi", czy nie? Dla kogo, kto
-jak ja -jest konsekwencjonalist, pytanie to nawet nie zasuguje na odpowied.
Nic by nam ona nie przyniosa. Nam zupenie wystarczyby zaszczyt i fascynacja
poznania nowej Lucy". Absolutysta natomiast musi na nie odpowiedzie,
gdy bez tego nie moe zastosowa swoich zasad moralnych, na mocy ktrych
ludziom przysuguje status szczeglny, bowiem <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>s ludmi. </i>W razie powaniejszych wtpliwoci musiaby nawet
powoa specjalne sdy, ktre - tak jak to si dziao w Afryce Poudniowej za
apartheidu - miayby decydowa, czy komu naley si przepustka do
czowieczestwa".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>A nawet gdyby w
przypadku australopiteka udao si wtpliwoci rozwia, to cigo jest
immanentnie wpisana w ewolucj biologiczn i z ca pewnoci istnia jaki
gatunek poredni, ktry znalazby si wystarczajco blisko owej granicy",
aby znw zamaza moralne pryncypia i zniszczy ich absolutyzm. Znacznie lepiej
przyj, e w ewolucji nie ma adnych ostrych granic. Zudzenie ich istnienia
wynika z faktu, e stadia porednie" zwykle s martwe. Oczywicie mona
twierdzi, e czowiek jest bardziej zdolny do, na przykad, cierpienia ni
inne zwierzta. Bardzo moliwe, e tak jest naprawd i na mocy tego faktu
moemy nada czowieczestwu status szczeglny. Ale waciwa ewolucji cigo
oznacza, e nie istnieje jakiekolwiek absolutne rozgraniczenie. Ewolucja
bezlitonie podwaa roszczenia absolutystw do wznoszenia takich
nieprzekraczalnych barier. Uwiadomienie sobie wszelkich konsekwencji tego
faktu moe by nieatwe, przyznam. Moralne konsekwencje - a raczej lk przed
tym, jakie mogyby by - to zreszt jedna z przyczyn sprzeciwu kreacjonistw
wobec ewolucji. Tymczasem w tym rwnie kreacjonici nie maj racji; a przy
okazji - czy ich idea, e prawdziwy obraz realnego wiata mona odwrci o 180
stopni za pomoc rozwaa o tym, co mogoby by podane ze wzgldw moralnych
i etycznych, nie jest doprawdy osobliwa?</span></p>
<h2><a name="_Toc185723672">Jak umiarkowana" wiara napdza fanatyzm</a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pragnc ukaza
ciemn stron absolutyzmu, pisaem o amerykaskich chrzecijanach, ktrzy
wysadzaj w powietrze kliniki aborcyjne, i o afgaskich talibach, ktrych
zbrodnie, zwaszcza popenione na kobietach, s wci dla mnie zbyt bolesne,
bym mg je tu wylicza. Mgbym oczywicie sign jeszcze do Iranu pod
rzdami ajatollahw albo Arabii Saudyjskiej, gdzie kobieta nadal nie moe
prowadzi samochodu, a za to naraa si na powane problemy, jeli wyjdzie z
domu nie w towarzystwie mskiego krewnego (inna sprawa - szczeglny przejaw
agodnoci, przyzna trzeba-e moe by to nawet mae dziecko). Ksika Jan
Goodwin <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Price of Honour </i>[Cena honoru]
ukazuje przeraajcy obraz traktowania kobiet w Arabii Saudyjskiej i innych
wspczesnych teokracjach. Johann Hari, jeden z najciekawszych publicystw
(londyskiego) Independenta" napisa kiedy artyku, ktrego tytu
wyjania wszystko: <i style='mso-bidi-font-style:normal'>The best way to
undermine the jihadists is to trigger a rebellion of Muslim women </i>[Najlepszy
pomys na osabienie dihadu, to wywoanie powstania muzumaskich kobiet]<a
style='mso-endnote-id:edn256' href="#_edn256" name="_ednref256" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[256]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Przejdmy teraz
do chrzecijastwa. Mgbym tu zacytowa na przykad tych natchnionych"
chrzecijan, ktrzy swj wielki wpyw na bliskowschodni polityk administracji
amerykaskiej wykorzystuj, forsujc przekonanie, e Izrael ma dane przez Boga
prawo do caej palestyskiej ziemi<a style='mso-endnote-id:edn257'
href="#_edn257" name="_ednref257" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[257]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Niektrzy przedstawiciele tego nurtu id jeszcze dalej i w zasadzie daj
wszczcia wojny nuklearnej, interpretujc j jako znak Armageddonu, ktry
zgodnie z ich dziwaczn (ale gronie wrcz popularn) interpretacj Apokalipsy
ma zapowiada Drugie Przyjcie. Nie potrafi jednak wymyli nic lepszego ni
chodny osd Sama Harrisa z <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Letter to a
Christian Nation:</i></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Nie bdzie przesad, jeli stwierdz, e gdyby pewnego dnia
Nowy Jork sta si jaskraw kul ognia, znaczcy procent ludnoci tego kraju
dostrzegby i dobre strony w wyrastajcym nad miastem atomowym grzybie.
Przecie mona to uzna za znak, i zblia si najlepsza rzecz, jaka moe si
zdarzy - powrt Chrystusa. Za banalne wrcz naleaoby uzna stwierdzenie, e
takie wierzenia nie pomagaj budowa trwaej przyszoci dla nas wszystkich i
to w adnej ze sfer: spoecznej, gospodarczej, rodowiskowej czy
geopolitycznej. Prosz jednak wyobrazi sobie, jakie mogyby by konsekwencje,
gdyby jakakolwiek cz amerykaskiego rzdu rzeczywicie uwierzya, e wiat
si koczy i e ten koniec bdzie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>peen
chway. </i>Fakt, e wierzy w co takiego blisko poowa Amerykanw - i to tylko
dlatego, e tak gosi religijny dogmat -jest moralnym i intelektualnym
wyzwaniem oraz powanym sygnaem alarmowym.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>S zatem
ludzie, ktrych religijne przekonania prowadz poza granice owego owieconego
moralnego <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Zeitgeist", </i>o ktrym
pisaem wczeniej. Reprezentuj oni nurt, ktry okrelam mianem ciemnej strony
absolutyzmu; czsto nazywa si ich ekstremistami. W tym podrozdziale chciabym
jednak wykaza, e religia nawet w formie agodnej i umiarkowanej wsptworzy
klimat, w ktrym moe ten ekstremizm rozwija si - i rozkwita.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W lipcu 2005
roku Londyn sta si ofiar samobjczego zamachu bombowego, a raczej czterech
cznie zaplanowanych zamachw-trzy bomby wybuchy w metrze, jedna w autobusie.
Konsekwencje nie byy tak tragiczne, jak przy zamachu na World Trade Center,
nie byo te a takiego zaskoczenia (w zasadzie londyczycy mogli si czego
takiego spodziewa od chwili, gdy Blair uczyni z nas niedobrowolnych
ochotnikw w inwazji Busha na Irak). Eksplozje przeraziy jednak Brytyjczykw.
Wszystkie gazety z trwog i dreniem rozwaay, co mogo skoni czterech
modych ludzi do wysadzenia si w powietrze wraz z dziesitkami niewinnych
ludzi - przecie wszyscy mordercy mieli brytyjskie obywatelstwo, uwielbiali
gra w krykieta; to byli mili modzi ludzie, w ktrych towarzystwie kady z nas
czuby si zupenie swobodnie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dlaczego ci
mionicy krykieta zrobili co takiego? Przecie w odrnieniu od swoich
pakistaskich czy japoskich (kamikadze) odpowiednikw lub od Tamilskich Tygrysw
chociaby nie mogli liczy na to, e chwaa ich czynu spynie na osierocone
rodziny, ktre y bd odtd otoczone szacunkiem i w dobrobycie. Przeciwnie -
cz krewnych musiaa nawet si ukrywa. Jeden z tych modych mczyzn - co
jest haniebne - zostawi on w ciy i raczkujcego synka. Czyn popeniony
przez tych ludzi mia tragiczne konsekwencje nie tylko dla nich i dla ofiar
zamachu, ale rwnie dla ich rodzin i caej muzumaskiej spoecznoci w
Wielkiej Brytanii, ktra z dnia na dzie znalaza si pod bardzo ostrym
obstrzaem opinii publicznej. Tylko religia jest do potna, by skoni do
takiego szalestwa skdind psychicznie zdrowych i przyzwoitych ludzi. Tu znw
ostroci i trafnoci sdu trudno byoby dorwna Samowi Harrisowi, gdy rozwaa
w swojej ksice fenomen Osamy bin Ladena, przywdcy Al Kaidy (ktry, nawiasem
mwic, nie mia nic wsplnego z londyskimi zamachami). Dlaczego, zada
pytanie Harris, kto chcia zniszczy bliniacze wiee i wszystkich, ktrzy w
tym momencie byli w budynkach? Nazwa bin Ladena wcieleniem za" to
zdaniem autora <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Letter to a Christian
Nation </i>pusty unik, prba ucieczki od odpowiedzialnoci za znalezienie
waciwej odpowiedzi. Przecie odpowied jest prosta. Zwaszcza e sam bin
Laden wielokrotnie, do znudzenia wrcz, sam j artykuowa. Wystarczy przyj,
e ludzie tacy jak bin Laden <i style='mso-bidi-font-style:normal'>naprawd
wierz </i>w to, w co mwi, e wierz. Oni po prostu wierz w prawd sw
Koranu. Dlaczego dziewitnastu niele wyksztaconych przedstawicieli klasy
redniej zgodzio si zapaci wasnym yciem za przywilej zabicia tysicy
naszych blinich? Bo wierzyli, e pjd za to wprost do raju! Rzadko zdarza
si, by mona byo poda tak satysfakcjonujce i wyczerpujce wyjanienie
jakiegokolwiek ludzkiego zachowania. Dlaczego nie chcemy go przyj?<a
style='mso-endnote-id:edn258' href="#_edn258" name="_ednref258" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[258]</span></span><![endif]></span></span></a></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Muriel Gray
bardzo ceniona dziennikarka Heralda" (tego z Glasgow), w bardzo podobnym
tonie skomentowaa londyskie zamachy:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Wszdzie szukamy winnych - od (zaiste nikczemnego) duetu
Bush-Blair po bierno muzumaskiej wsplnoty". A przecie nigdy dotd
nie byo tak oczywiste, e sprawcy naley szuka w jednym tylko miejscu, i e
zawsze tak byo. Przyczyn caej tej tragedii, nieszczcia, zamtu, przemocy,
terroru i ignorancji jest sama religia. Jeli za komu wydaje si, e o takich
oczywistociach nie ma po co mwi, to prosz spojrze, jak usilnie media i
rzd staraj si udawa, e nic takiego nie ma miejsca.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Politycy
Zachodu staraj si nie uywa sowa na R (religia), a sw batali opisuj jako
wojn z terrorem", zupenie jakby terror by autonomiczn si, obdarzon
woln wol i umysem. Mwi te, e motywacj terrorystw jest czynienie
za". Nieprawda! Jakkolwiek bdnie moemy ich osdza, to na pewno ich
motywacj nie jest adne czyste zo". Ci ludzie, tak samo jak chrzecijascy
mordercy lekarzy usuwajcych cie, postpuj zgodnie z wasnym sumieniem,
czyni to, co nakazuje im ich religia. To nie s psychopaci! To idealici,
religijni idealici, co wicej, w wietle wasnych przekona postpujcy
najzupeniej racjonalnie. Uwaaj, e czyni dobrze, i to nie dlatego, e maj
spaczon osobowo albo e opta ich diabe. Tak po prostu zostali wychowani -
od koyski yli z gbok i niekwestionowan <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>wiar. </i>Harris cytuje w swojej ksice wypowied pewnego
Palestyczyka, ktremu nie uda si samobjczy zamach. Osobnik ten wyjania, e
do zabijania Izraelczykw skonio go umiowanie mczestwa [...] Nie chciaem
si za nic mci. Chciaem zosta mczennikiem". The New Yorker" z
19 listopada 2001 roku zamieci rozmow Nasry Hassana z innym niedoszym
zamachowcem-samobjc, bardzo kulturalnym dwudziestosiedmioletnim
Palestyczykiem. Wizja raju, jak przedstawia w mody czowiek (wystpujcy
jako S), jest tak poetycka i tak bliska temu, czego nauczaj umiarkowani
religijni przywdcy i nauczyciele, e uznaem, i warto powici jej tu nieco
wicej miejsca:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo18;tab-stops:26.15pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-family:"Times New Roman"'>Co
jest takiego pocigajcego w mczestwie? - spytaem.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo18;tab-stops:26.15pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-family:"Times New Roman"'>Potga
ducha kieruje nas ku grze, rzeczy materialne cigaj nas w d -
odpowiedzia, - Gdy kto ju zdecyduje si na mczesk mier, staje si
odporny na pokusy tego wiata. Nasz przywdca spyta w pewnej chwili: A co
bdzie, jeli plan si nie powiedzie?". To nic - odpowiedzielimy. -
Przecie i tak spotkamy Proroka i jego towarzyszy, inszallah ". Wrcz
zalewaa nas wiadomo, e wkrtce staniemy u wrt wiecznoci. Nikt z nas nie
wtpi. Przysiglimy na Koran, biorc Allaha za wiadka - takiej przysigi nie
mona zama. lubowanie dihadu zwane jest <i style='mso-bidi-font-style:normal'>bayt
al-ridwan; </i>to jeden z ogrodw raju, przeznaczony tylko dla prorokw i
mczennikw. Wiem, e s inne drogi do dihadu. Ale ta jedna jest sodka.
Najsodsza. Mczestwo dla Allaha boli mniej ni ugryzienie komara.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>S pokaza mi potem kaset wideo z nagraniem ostatnich chwil
przed planowanym zamachem. Zdjcia byy do kiepskie, ale i tak atwo byo
rozpozna jego i jeszcze dwch modych ludzi pogronych w rytualnym dialogu.
Paday pytania i odpowiedzi o chwale mczeskiej mierci [...]. Potem modzi
ludzie i ich przywdca uklkli i pooyli donie na Koranie. Czy jestecie
gotowi? - spyta przywdca. - Jutro wszyscy znajdziecie si w raju!"<a
style='mso-endnote-id:edn259' href="#_edn259" name="_ednref259" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[259]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Gdybym to ja
by na miejscu S, natychmiast spytabym tego faceta, dlaczego, skoro jest taki
pewien, sam nie zrealizuje swojego planu i nie uda si najkrtsz drog do
nieba. Dlaczego sam nie podejmie si samobjczej misji. Ale to byby bd. Nam
po prostu wci trudno zrozumie - powtarzam, bowiem to bardzo wane - e <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>ci ludzie wierz w to, w co mwi, e
wierz. </i>A jeeli tak, to wini naley religi, a nie jaki religijny <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>ekstremizm. </i>Ta perwersja to przecie
pewna forma realnie istniejcej, powszechnie szanowanej religii! Wolter ju
stulecia temu napisa: Ci, ktrzy zmuszaj ci do uwierzenia w absurdy, mog
te zmusi ci do popenienia nikczemnoci". Po latach wtrowa mu Bertrand
Russell: Wielu ludzi szybciej umrze, ni pomyli. I wielu tak umiera".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dopty, dopki
akceptowa bdziemy zasad, e przekonania religijne musz by respektowane, s
bowiem przekonaniami religijnymi, musimy pogodzi si z tym, e Osama bin Laden
i wszyscy zamachowcy-samobjcy... zasuguj na szacunek! Jedynym wyjciem - tak
oczywistym, e nie trzeba chyba do niego zachca -jest odrzucenie zaoenia,
e wiara z automatu" zasuguje na szacunek. To dlatego wanie od lat
robi wszystko, co w mojej mocy, by ostrzec ludzi przed religi <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>per se, </i>a nie tylko przed tak zwanym
religijnym ekstremizmem. Nauczanie religii umiarkowanej", cho samo w
sobie oczywicie ekstremizmem nie jest, otwiera jednak furtk, <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>przez </i>ktr ten moe si wlizgn.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Kto mgby powiedzie,
e przecie pod tym akurat wzgldem religia niczym szczeglnym si nie
wyrnia. Przecie patriotyczne uwielbienie dla wasnego kraju (czy grupy
etnicznej) rwnie moe przyj form ekstremizmu, czy nie? Oczywicie, e
moe - przykad japoskich kamikadze czy Tamilskich Tygrysw dobitnie tego
dowodzi. Tyle e religia potrafi wyjtkowo skutecznie wycza racjonalne
mylenie, ktre pozostaym ekstremizmom jednak jako towarzyszy. Myl, e
dzieje si tak za spraw jej prostego i jake zwodniczego przyrzeczenia, e
ycie nie koczy si ze mierci, a mier mczeska zasuguje na szczegln
chwa. Ale nie jest to jedyny powd - to e religia z natury zniechca do
zadawania pyta, rwnie odgrywa wan rol.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Chrzecijastwo
tak samo jak islam uczy dzieci, e wiara bez wtpliwoci jest cnot -jeli w
co wierzysz, nie musisz tego dowodzi. Kiedy czowiek stwierdza, e co
stanowi element jego przekona religijnych, pozostali czonkowie spoeczestwa
(tego samego czy innego wyznania, bez rnicy) na mocy niepisanego prawa
zobligowani s do respektowania" jego przekona; respektowania
przynajmniej do czasu, pki ich manifestacj nie stanie si kolejna potworna
masakra na skal zamachw na World Trade Center, londyskie metro czy madrycki
dworzec. Wtedy syszymy gromki chr wypierajcych si rozmaitych duchownych i
przywdcw spoecznoci" (a kto ich <i style='mso-bidi-font-style:normal'>wybiera?),
</i>ktrzy zgodnie tumacz nam, i to ekstremizm, bdy i wypaczenie
prawdziwej" wiary. Jak jednak moemy mwi o wypaczeniach -jeeli nie
istniej obiektywne kryteria (a tak jest w wypadku religii), nie ma te
wypacze.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dziesi lat
temu ukazaa si wietna ksika wybitnego znawcy islamu Ibn Warraa <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Why I Am Not a Muslim </i>[Dlaczego nie
jestem muzumaninem]. W zasadzie Warraq rwnie dobrze mgby opublikowa swoj
prac pod tytuem <i style='mso-bidi-font-style:normal'>The Myth of Moderate
Islam </i>[Mit umiarkowanego islamu] i takim nagwkiem wanie opatrzony
zosta artyku innego cenionego specjalisty w tej materii, Patricka Sookhdeo,
dyrektora Institute for the Study of Islam and Christianity ktry ukaza si w
(londyskim) Spektatorze" 30 czerwca 2005. Czytamy tam: Jak dotd
wiekszo muzumanw nie ucieka si do przemocy, a to dlatego, e Koran spisany
jest zgodnie z zasad dla kadego co miego. Szukasz pokoju, znajdziesz
bardzo pokojowo brzmice wersety; chcesz wojny, te j znajdziesz".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Sookhdeo
wyjania, jak islamscy uczeni w pimie" radz sobie z wieloma
sprzecznociami, ktre odkryli w pismach proroka. Ot wprowadzili oni zasad
uchylenia" - teksty pniejsze niejako anuluj" wczeniejsze. Pech
polega na tym, e pokojowe" fragmenty Koranu w wikszoci przynajmniej
spisane zostay najdawniej, jeszcze wtedy, gdy Mahomet by w Mekce, najbardziej
wojownicze za s znacznie pniejsze, powstay ju po ucieczce do Medyny. W efekcie:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Mantra islam jest pokojem" jest od z gr tysica
czterystu lat nieaktualna. Islam by pokojem i tylko pokojem" przez
niepena trzynacie lat [...] Dla wspczesnych radykalnych muzumanw - tak
samo jak dla redniowiecznych jurystw, ktrzy stworzyli kanoniczny islam -
blisze prawdy jest stwierdzenie islam jest wojn". Al-Ghurabaa, jedno z
najbardziej radykalnych islamskich ugrupowa w Wielkiej Brytanii, tu po
zamachach w londyskim metrze opublikowao nastpujce owiadczenie: Kady muzumanin,
ktry zaprzecza, e terror stanowi cz islamu, jest kafirem". Kafir to
niewierzcy (czyli nie-muzumanin). To straszna obelga [...]</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Czy nie jest
zatem tak, i ci modzi samobjcy nie wywodzili si wcale z obrzey
muzumaskiej spoecznoci w Wielkiej Brytanii, e nie czerpali natchnienia z
jakiej ekscentrycznej czy ekstremistycznej wersji swojej religii? Moe raczej
byli do typowymi przedstawicielami wasnej spoecznoci i wyznawcami
najzupeniej mainstreamowego" islamu?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oglnie mwic
(czyli odnoszc si i do islamu, i do chrzecijastwa) - to, co naprawd jest
grone, to uczenie dzieci, e wiara sama w sobie jest cnot. Wiara jest zem
przez to i dokadnie przez to, e nie wymaga uzasadnienia i nie toleruje
sprzeciwu. Uczenie dzieci, e wiara, ktrej nie mona podway, jest cnot,
czyni z nich (przy kilku dodatkowych skadnikach, o ktre doprawdy nietrudno)
potencjaln mierteln bro, narzdzie przyszych dihadw czy krucjat. W
historii wojskowoci i uzbrojenia obok uku, konia, czogw i bomby kasetowej
powinno si znale zaszczytne miejsce dla fanatykw religijnych, uodpornionych
na lk obietnic wiecznego ycia w raju mczennikw. Gdyby dzieci uczono
zadawania pyta i mylenia, miast wpaja im cnot lepej wiary, nie byoby
-gotw jestem pj o zakad-adnych zamachowcw-samobjcw. Tacy ludzie bowiem
robi to, co robi, dlatego e naprawd wierz w to, czego nauczono ich podczas
lekcji religii: i posuszestwo wobec Boga jest najwaniejsze i e za
mczesk mier na jego subie otrzymaj nagrod w niebie. Tak nauk za
przekazali im nie adni ekstremistyczni fanatycy, ale przyzwoici i peni
agodnoci nauczyciele religii, ktrzy w swoich medresach usadzali dzieci w
rzdki i wtaczali w mae, niewinne gwki wers po wersie ze witej ksigi, a
pniej tylko sprawdzali, czy dzieciaki potrafi kad lekcj wiernie - niczym
pomylone papugi - sowo po sowie powtrzy.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Religia moe
by bardzo niebezpieczna, a najwikszym zem, jakie czyni, jest wkradanie si w
podatne umysy niewinnych dzieci. To wanie dziecistwu - i szkodom, jakie
wyrzdza mu wiara - powicony bdzie kolejny rozdzia.</span></p>
</div>
<span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'><br clear=all
style='page-break-before:always;mso-break-type:section-break'>
</span>
<div class=Section15>
<h1><a name="_Toc185723673"></a><a name="_Toc184498990"></a><a
name="_Toc184498510"></a><a name="_Toc184498131"></a><a name="_Toc184497813"></a><a
name="_Toc184497371"></a><a name="_Toc184496655"></a><a name="_Toc184496103"></a><a
name="_Toc184495613"></a><a name="_Toc184495450"></a><a name="_Toc184495067"><span
style='mso-bookmark:_Toc184495450'><span style='mso-bookmark:_Toc184495613'><span
style='mso-bookmark:_Toc184496103'><span style='mso-bookmark:_Toc184496655'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497371'><span style='mso-bookmark:_Toc184497813'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498131'><span style='mso-bookmark:_Toc184498510'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498990'><span style='mso-bookmark:_Toc185723673'>Rozdzia
dziewity</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><a
name="_Toc184495614"></a><a name="_Toc184495451"></a><a name="_Toc184495068"><span
style='mso-bookmark:_Toc184495451'><span style='mso-bookmark:_Toc184495614'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723673'><span style='mso-bookmark:_Toc184498990'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498510'><span style='mso-bookmark:_Toc184498131'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497813'><span style='mso-bookmark:_Toc184497371'><span
style='mso-bookmark:_Toc184496655'><span style='mso-bookmark:_Toc184496103'><br>
DZIECISTWO, MOLESTOWANIE I UCIECZKA OD RELIGII</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a></h1>
<p class=MsoNormal align=right style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;
margin-bottom:6.0pt;margin-left:0cm;text-align:right;text-indent:22.7pt;
background:white'><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span style='font-family:
"Times New Roman";color:#993300'>W kadej wiosce jest pochodnia </span></i><span
style='font-family:"Times New Roman";color:#993300'>- <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>nauczyciel, i ganica </i>- <i style='mso-bidi-font-style:normal'>ksidz.<br>
</i>Wiktor Hugo</span><span style='color:#993300'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Zaczn od opowieci
z dziewitnastowiecznych Woch. Nie twierdz oczywicie, e podobnie ohydna
rzecz mogaby zdarzy si i dzisiaj, ale same nastroje, postawy i reakcje, o
ktrych za chwil przeczytamy, s-i to wanie godne jest najwyszego
poaowania-wci obecne. Tadziewitnastowieczna tragedia w bezlitosnym wietle
ukazuje rwnie dzisiejsze religijne postawy wobec dzieci.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W roku 1858
szecioletni Edgardo Mortara, syn ydowskiego maestwa z Bolonii, zosta na
rozkaz Inkwizycji, czyli zgodnie z prawem, porwany z wasnego domu przez
papiesk policj. Chopiec, si oderwany od zalewajcej si zami matki i
szalejcego z rozpaczy ojca, przewieziony zosta do Domu Katechumenw w Rzymie
(gdzie chrzczono w wierze katolickiej ydw i muzumanw) i tu wychowany zosta
w wyznaniu rzymskokatolickim. Nie liczc kilku okazjonalnych wizyt pod okiem
czujnych ksiy, rodzice nigdy go ju nie zobaczyli. Histori t opisa David
I.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Kertzer we
wstrzsajcej ksice <i style='mso-bidi-font-style:normal'>The Kidnapping of
Edgardo Mortara </i>[Porwanie Edgardo Mortary]<a style='mso-endnote-id:edn260'
href="#_edn260" name="_ednref260" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[260]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>To, co
przytrafio si Edgardo, nie by niczym niezwykym w wczesnych Woszech, a
przyczyna uprowadze przez ksiy bya zawsze taka sama. W kadym przypadku
chodzio o dziecko, ktre wczeniej zostao w tajemnicy ochrzczone, zwykle
przez katolick niak - gdy Inkwizycja zdobya tak wiedz, reakcja bya
automatyczna. Jednym z elementw katolickiego systemu przekona jest bowiem
wiara, e dziecko raz ochrzczone - nawet nieformalnie i w tajemnicy - na zawsze
ju staje si chrzecijaninem, w mentalnoci tych ludzi za nie mieci si po
prostu, by chrzecijaskie dziecko" mogo pozosta z ydowskimi
rodzicami. Tak dziwaczne i wstrtne zarazem pogldy Watykan wyznawa i broni
ich absolutnie otwarcie, mimo e przypadek Mortary spotka si z bardzo ostrym potpieniem
opinii publicznej. Gbokie oburzenie, jakie porwanie maego Edgarda wzbudzio
na caym wiecie, zostao przez katolick gazet Civilta Cattolica"
skomentowane jako skutek naciskw i potgi bogatych ydw; brzmi znajomo,
nieprawda?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Silne
nagonienie byo chyba jedynym, co odrniao histori boloskiego chopca od
wielu podobnych. W jego wypadku wszystko zaczo si od Anny Morisi. T
niewyksztacon czternastoletni katoliczk zatrudniono do opieki nad chopcem.
Pewnego razu dzieciak upad i Anna przerazia si, e stao mu si co
powanego i moe umrze. Sama wychowana w absurdalnym przekonaniu, e
nieochrzczone dziecko skazane jest na wieczne potpienie, spanikowana pobiega
po rad do swoich katolickich ssiadw i od nich usyszaa, e najlepiej
bdzie, jeli natychmiast ochrzci malca. Wrcia do domu, zanurzya rk w
wiadrze, nabraa troch wody i skropia gow chopczyka ze sowami: Chrzcz
ci w imi Ojca i Syna i Ducha witego". I to wystarczyo. Od tego
momentu w wietle prawa Edgardo sta si chrzecijaninem, a gdy inkwizytorzy po
latach dowiedzieli si o caym zdarzeniu, szybko, bez chwili wahania i ladu
refleksji nad smutnymi konsekwencjami swej decyzji przystpili do dziaania.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>To w sumie do
dziwne, e - skoro mamy do czynienia z rytuaem o tak doniosym znaczeniu -
Koci katolicki uznawa (i nadal uznaje) wano chrztu dokonanego przez
kogokolwiek na kimkolwiek. Udzielajcy chrztu wcale nie musi by ksidzem; ani
dziecko, ani jego rodzice, ani nikt wreszcie nie musi wyrazi zgody, nie ma
adnych dokumentw do podpisu; adnych oficjalnych wiadkw. Wystarczy kilka
kropel wody, kilka sw, bezradne dziecko i zabobonna nastolatka z
katechetycznie wypranym mzgiem. W zasadzie wystarczy zreszt tylko to ostatnie
- przecie dziecko jest za mae, eby cokolwiek pamita, wic kto wie, co
naprawd si wydarzyo. Jedna z moich amerykaskich znajomych, wychowana w
katolickim domu, tak wspominaa niedawno w przysanym do mnie licie:
Wszystkie chrzciymy nasze lalki. Nie pamitam, czy chrzciymy te naszych
maych protestanckich przyjaci, ale nie mam wtpliwoci, e to mogo si
zdarzy i pewnie dzieje si nadal. Robiymy z naszych lalek mae katoliczki,
zabieraymy je do kocioa, udzielaymy komunii itd. Bardzo wczenie starano
si z nas zrobi dobre katolickie matki. Takie pranie mzgw".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jeeli
dziewitnastowieczne dziewczta nie byy bardzo rne od mojej znajomej, to a
dziwne, e historie takie jak Edgarda Mortary nie zdarzay si czciej. Skoro
jednak w ogle si przydarzay, kto mgby zada oczywiste, wydawaoby si,
pytanie: dlaczego ydzi w Pastwie Papieskim w ogle zatrudniali katolickich
sucych (i suce), jeli wizao si to z takim ryzykiem? Dlaczego nie
zatrudniali wycznie ydw? Odpowied, jak to zwykle w takich wypadkach bywa,
niewiele ma wsplnego ze zdrowym rozsdkiem, ale wszystko z religi. ydzi
potrzebowali suby, ktrej religia nie zabraniaa pracy w szabat. ydowska
suca oczywicie nie ochrzciaby dziecka, skazujc je na religijne sieroctwo.
Pod tym wzgldem mona byo na niej polega; ale nie rozpaliaby te w piecu,
ani nie posprztaa w sobot. Oto dlaczego ydowskie rodziny w Bolonii,
przynajmniej te, ktre byo na to sta, najmoway chrzecijask sub.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W tej ksice z
pen wiadomoci nie rozpisywaem si z detalami o zbrodniach krucjat,
konkwicie czy hiszpaskiej Inkwizycji. Okruciestwo i zych ludzi mona
znale w kadym stuleciu i w kadym wyznaniu. Ale ten epizod w dziejach
woskiej Inkwizycji i jej postawa wobec dzieci s szczeglnie uderzajc
manifestacj religijnego umysu i za, ktrego jest on sprawc, gdy w tym
wypadku religia bya <i style='mso-bidi-font-style:normal'>jedyn </i>przyczyn.
Po pierwsze - tylko w religijnym umyle narodzi si moe koncepcja, e kilka
kropel wody i par sw zaklcia mog totalnie odmieni ycie dziecka, e co
takiego moe wicej way ni pozwolenie rodzicw, zgoda samego dziecka, jego
szczcie i psychiczny komfort... wicej ni wszystko, co mgby podyktowa nam
zdrowy rozsdek i zwyke ludzkie uczucia. Krtko po tym, jak wybucha caa
afera, Lionel Rothschild, pierwszy yd, ktry zosta czonkiem brytyjskiego
parlamentu, napisa list do kardynaa Antonelliego, w ktrym protestowa
przeciwko uprowadzeniu maego Edgarda. Kardyna odpowiedzia. Stwierdziwszy
najpierw, e nie moe nic w tej sprawie poradzi, przerasta to bowiem jego
kompetencje, wyjani wszystko w kolejnych akapitach: Mamy w tym przypadku
moliwo zobaczenia, e, cho zew natury jest potny, najwitsze obowizki
wiary s jeszcze potniejsze". Nic doda, nic uj.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Szokujce w
historii Mortary jest te to, e ksia, kardynaowie i sam papie wyranie (i
absolutnie szczerze) nie byli w stanie poj, e wyrzdzaj biednemu chopcu
krzywd. Trudno to zrozumie (ba, w zasadzie tego si nie da zrozumie), ale
oni naprawd uwaali, e odbierajc chopca rodzicom i zapewniajc mu
katolickie wychowanie, dziaaj dla jego dobra. Musieli go <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>chroni! </i>Jedna z amerykaskich katolickich gazet, bronic
stanowiska papiea, napisaa, e jest nie do pomylenia, aby chrzecijaski
rzd mg zostawi chrzecijaskie dziecko na wychowanie ydom". Gazeta ta
powoaa si nawet na zasad wolnoci wyznania: wolnoci, jaka przysuguje
dziecku, by stao si chrzecijaninem, a nie byo zmuszone do pozostania
ydem[... ] Ochrona, jak Ojciec wity otacza to dziecko w obliczu brutalnych,
fanatycznych atakw wszelkiego bezbonictwa i bigoterii, jest najwspanialszym
przejawem moralnoci, jaki ostatnio mg obserwowa wiat". Czy widzia
kto, by okrelenia brutalny", fanatyczny" czy bigoteria" kiedykolwiek
skierowano pod tak mylny adres? Nie ulega jednak wtpliwoci, e od papiea w
d wszyscy ci katoliccy apologeci wicie wierzyli, e broni susznej sprawy;
uwaali, e moralno stoi po ich stronie, e kieruj si dobrem dziecka. Oto,
z jak wielk si umiarkowana" (mainstreamowa") religia potrafi
wypacza osd i wyzuwa ze zwykej ludzkiej uczciwoci. Autorzy woskiego II
Cattolico" byli zadziwieni tym, e ludzie nie potrafi doceni
wspaniaomylnoci i aski, jak Koci uczyni Edgardo Mortarze, ratowujc go
od jego ydowskiej rodziny:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Jeli ktokolwiek z nas cho przez chwil tylko rozway
kondycj, w jakiej y musi yd-bez Chrystusa, bez krla, bez pastwa, w
rozproszeniu, wszdzie obcy i wszdzie oboony infami, jaka ciy na wszystkich
mordercach Jezusa - natychmiast pojmie, jak wielk i trwa rzecz uczyni
Ojciec wity dla dziecka Mortarw.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Warto wreszcie
przy okazji sprawy Edgardo uwiadomi sobie w niewyobraalny tupet, z jakim
ludzie wierzcy, nie majc po temu adnych dowodw, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>wiedz, </i>e akurat ta religia, ktr wyznaj i w ktrej si
urodzili, jest wanie t jedyn prawdziw wiar, a wszystkie inne to aberracja
i fasz. Oczywicie w tym akurat przypadku wszelkie porwnania midzy obiema
stronami konfliktu byyby skrajnie nieuczciwe, to jednak moment rwnie dobry,
jak kady inny, by uwiadomi sobie, e Mortarowie mogli odzyska syna, gdyby
tylko zgodzili si na usilne bagania ksiy, eby si ochrzci. By odebra im
dziecko, wystarczyo nieco wody i par nic nieznaczcych sw. Jak wida,
religijna indoktrynacja doprowadza umys do stanu takiego ogupienia, i gotw
jest wierzy, e kolejna struka wody moe odwrci ca sytuacj. Dla czci z
nas odmowa przyjcia chrztu przez rodzicw moe by przykadem zupenie absurdalnego
uporu. Komu innemu jednak taka wierno zasadom moe wyda si zupenie
wystarczajca, by wpisa Mortarw na dug list mczennikw cierpicych w imi
wasnej wiary.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Z aski Boga
rozpalimy dzi w Anglii pomie, ktry nigdy nie zaganie, mistrzu Ridley."
Bez wtpienia s sprawy, za ktre warto odda ycie. Ale dlaczego Ridley,
Latimer i Cranmer<a style='mso-endnote-id:edn261' href="#_edn261"
name="_ednref261" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[261]</span></span><![endif]></span></span></a>
pozwolili si spali na stosie, zamiast odrzuci swj cieszokocowy
protestantyzm na rzecz grubszokocowego katolicyzmu - czy to rzeczywicie takie
wane, od ktrej strony zaczynamy obiera jajko na mikko. Na tym jednak polega
lepy (lub godny podziwu, jeli kto woli) upr religijnego umysu, on to
wanie sprawi, e Mortarowie nie mogli skorzysta ze sposobnoci, jak
otworzyby przed nimi zupenie nieznaczcy obrzdek chrztu. Czy nie mogli
choby skrzyowa palcw albo szepta pod nosem nie", gdy jaki ksiulo
polewa ich wod? Nie, nie mogli, gdy sami zostali wychowani w (umiarkowanej,
nie adnej fanatycznej) wierze i cay ten absurd traktowali miertelnie
powanie. Ja jednak nie potrafi przesta myle o biednym maym Edgardzie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Chopiec nie z
wasnej winy przyszed na wiat zdominowany przez religijne umysy i,
przypadkowo znalazszy si na linii frontu, pad ofiar nic to, e wyrosej z
dobrej woli, wane, e dla maego chopca wyjtkowo okrutnej batalii; zapaci
za ni sieroctwem.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Przejdmy teraz
do czwartej lekcji, jak daje nam porwanie Edgarda. Mam tu na myli samo
zaoenie, e szecioletni chopiec moe w ogle by uznany za wyznawc jakiejkolwiek
religii, nieistotne w tym momencie, czy judaizmu, czy chrzecijastwa. Wyramy
to moe inaczej - sama idea, e polewajc wod niewiadome niczego i nic
nierozumiejce dziecko, moemy w jednej chwili przenie" je z jednej
religii do drugiej, jest oczywicie absurdalna, ale w sumie nie mniej
absurdalne jest wpisywanie takiego maego dziecka w jakkolwiek religi. Dla
chopca wana bya nie religijna etykietka (dziecko nie jest w stanie wyrobi
sobie wiadomego i przemylanego pogldu na prawdy" wiary), ale mio i
opieka rodzicw i rodziny. Jednego i drugiego pozbawili go yjcy w celibacie
ksia; za okoliczno agodzc dla ich groteskowego okruciestwa mona uzna
tylko prostacki brak wraliwoci na normalne ludzkie uczucia - tyle e zawaszczony
przez religi umys bardzo atwo staje si tak kompletnie niewraliwy.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>A nawet jeli
ju nie dochodzi do porwa, czy nie jest form wykorzystywania, a moe raczej
wrcz molestowania dzieci etykietowanie ich pod pretekstem, e wyznaj jakie
przekonania, podczas gdy s one jeszcze o wiele za mode, by potrafi na te
tematy myle. Ta praktyka trwa natomiast w najlepsze i nikt niemal jej nie
kwestionuje. To wanie najwaniejszy problem, ktrym chciabym zaj si w tym
rozdziale.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723674">Molestowanie fizyczne i umysowe</a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dzi, gdy mwi
si o molestowaniu dzieci przez duchownych, zwykle dotyczy to nagabywania i
wykorzystywania seksualnego. Czuj si w tej sytuacji zobowizany ju na
wstpie owiadczy, e cay problem molestowania seksualnego chc widzie w
naleytych proporcjach i nie bd si tu nim zajmowa. Nie ja jeden uwaam, e
yjemy w czasach powszechnej histerii na punkcie molestowania dzieci, chwilami
wkraczajcej w obszar psychologii tumu i nasuwajcej nieodparte skojarzenia z
polowaniem na czarownice w Salem w 1692 roku. W czerwcu 2000 gazeta News of
the World", mimo bardzo ostrej konkurencji powszechnie uznawana za
najobrzydliwszy szmatawiec na Wyspach Brytyjskich, zorganizowaa kampani pod
nazw name and shame" (wska i zawstyd"); bardzo niewiele
oddzielao t medialn akcj od bezporedniego podburzania samozwaczych
strw porzdku do wzicia spraw we wasne rce i zastosowania wobec pedofilw
zasad ludowej sprawiedliwoci. W jednym z angielskich miast tum zelotw napad
nawet na dom pediatry z miejscowego szpitala, bo ludno nie potrafia odrni
pediatry od pedofila<a style='mso-endnote-id:edn262' href="#_edn262"
name="_ednref262" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[262]</span></span><![endif]></span></span></a>. Lk
przed pedofili przybra posta powszechnej histerii, a rodzice zaczli wpada
w panik. Skoczya si epoka Huckw Finnw, Justw Williamsw, Jaskek i
Amazonek<a style='mso-endnote-id:edn263' href="#_edn263" name="_ednref263"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[263]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Dzieciaki nie mog ju, tak jak niegdy, wczy si po ulicach, co zawsze
przecie byo wielk frajd (a przecie faktyczne ryzyko zetknicia si z
prbami molestowania - w odrnieniu od ryzyka wyimaginowanego - byo dawniej
na pewno nie mniejsze).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Na obron News
of the World" musz doda, e w momencie, gdy gazeta organizowaa t
kampani, opinia publiczna bya wzburzona i przeraona brutalnym morderstwem na
tle seksualnym omiolatki porwanej w Sussex. Mimo to jednak uwaam, e
wrzucanie wszystkich pedofilw do jednego worka i stosowanie wobec wszystkich
takiej samej miary co wobec mordercw, ktrzy przecie stanowi wrd nich
znikom mniejszo, jest niesprawiedliwoci. Chodziem w sumie do trzech
rnych szk podstawowych i w kadej z nich zetknem si z nauczycielami,
ktrych sympatia dla modych chopcw daleko wykraczaa poza dopuszczalne
granice. Nie ulega wtpliwoci, e to postawa naganna. Tyle e dzi,
pidziesit lat pniej, ci ludzie staliby si na pewno przedmiotem polowania
ochotnikw" lub prawnikw, niczym mordercy dzieci. Uwaam, e moim
obowizkiem jest wystpi w ich obronie, nawet jeli w przeszoci sam staem
si ofiar jednego z nich (byo to zawstydzajce, ale w sumie raczej
nieszkodliwe dowiadczenie).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Histeria
antypedofilska bardzo mocno uderzya w Koci katolicki. Jest wiele powodw,
dla ktrych bardzo nie lubi rzymskiego katolicyzmu. Jeszcze bardziej jednak
nie lubi nieuczciwoci, a nie mog si oprze wraeniu, e w tym akurat
wypadku odium, jakie spado na t instytucj, zwaszcza w Irlandii i Stanach
Zjednoczonych, nie jest do koca zasuone. Niewykluczone, e cz winy
obcia w tym momencie samych ksiy, ktrych caa niemal zawodowa aktywno
powicona jest przecie gwnie wzbudzaniu poczucia winy i grzechowi".
Mielibymy zatem w takim przypadku do czynienia z racym naduyciem zaufania i
to przez kogo majcego nad dzieckiem wadz, kogo, kogo may czowiek od
koyski uczony jest szanowa i czci. Tyle e takie resentymenty nie powinny
wpywa na nasz osd. Wiemy przecie dobrze (albo przynajmniej powinnimy
wiedzie), e ludzki umys wietnie sobie radzi z produkowaniem najzupeniej
faszywych wspomnie, zwaszcza gdy zachca go do tego pozbawiony skrupuw
terapeuta albo wyrachowany i chciwy prawnik. Psycholog Elizabeth Loftus
wykazaa si zaiste wielk odwag (i narobia sobie potnych wrogw,
naruszajc bardzo powane interesy), kiedy udowodnia, jak atwo ludzie tworz
faszywe wspomnienia, ktrych s przy tym absolutnie i to w najdrobniejszych
szczegach pewni<a style='mso-endnote-id:edn264' href="#_edn264"
name="_ednref264" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[264]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ta umiejtno
ludzkiego umysu jest tak sprzeczna z nasz intuicj, e wielokrotnie i z
atwoci sdziowie i awy przysigych daway si zwie skadanym z
najgbszym - ale faszywym - przekonaniem zeznaniom wiadkw.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Przypadek
Irlandii zasuguje na szczegln uwag. W tym akurat kraju brutalno Christian
Brothers<a style='mso-endnote-id:edn265' href="#_edn265" name="_ednref265"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[265]</span></span><![endif]></span></span></a>,
przez czas duszy odpowiedzialnych za edukacj wikszej czci mskiej
populacji Zielonej Wyspy, przesza wrcz do legendy. Dokadnie to samo mona
powiedzie o czsto sadystycznie wprost okrutnych zakonnicach prowadzcych w
Irlandii szkory dla dziewczt. Niesawny przytuek sistr Magdalenek
(sportretowany przez Petera Mullana w filmie <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Siostry Magdalenki) </i>dziaa a do roku 1996. Po czterdziestu latach
trudniej jest jednak uzyska zadouczynienie za chost ni za seksualne
awanse, a w ich akurat przypadku nie brak prawnikw nagabujcych potencjalnych
klientw wybranych spord ofiar, ktre inaczej nigdy nie grzebayby w swoich
przebrzmiaych wspomnieniach. Tu bowiem ley cika forsa, skryta w dawnych
zapiskach rad parafialnych, tak dawnych, e czsto rzekomi sprawcy owych
ohydnych czynw" ju nie yj i nie mog przedstawi swojej wersji tego,
co si naprawd zdarzyo. czna kwota odszkodowa wypaconych przez Koci
katolicki z tego tytuu przekroczya ju miliard dolarw<a style='mso-endnote-id:
edn266' href="#_edn266" name="_ednref266" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[266]</span></span><![endif]></span></span></a> - niemal
mona mu wspczu, trzeba by tylko zapomnie, skd te pienidze pochodz.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Po jednym z
wykadw, jakie miaem w Dublinie, kto spyta mnie, co sdz o bardzo w tym
momencie naganianych przypadkach molestowania seksualnego dzieci przez
katolickich ksiy w Irlandii. Odpowiedziaem, e jakkolwiek potwornym czynem
jest takie molestowanie, to w sumie w duszej perspektywie czyni ono dziecku
mniejsz psychologiczn szkod ni samo wychowywanie w wierze katolickiej. To
by bardzo spontaniczny komentarz, rzucony w toku burzliwej dyskusji, i bardzo
mnie zaskoczyo, e spotka si z prawdziwie entuzjastycznym przyjciem
suchaczy (faktem jest, e na mj wykad przyszli gwnie dubliscy
intelektualici, a to nie jest raczej reprezentatywna grupa Irlandczykw).
Przypomniaa mi si jednak ta przygoda nieco pniej, gdy dotar do mnie list
od czterdziestoparoletniej Amerykanki, rwnie wychowywanej w wierze
katolickiej. Napisaa, e gdy miaa siedem lat, zdarzyy si w jej yciu dwie
nieprzyjemne rzeczy -jeden z ksiy z jej parafii molestowa j na tylnym
siedzeniu swojego samochodu, a niemal rwnoczenie jej szkolny przyjaciel,
ktry zgin w wypadku, poszed do pieka, by bowiem protestantem. Tak
przynajmniej wwczas mylaa, albo raczej tak j nauczono wierzy, zgodnie z
oficjaln doktryn Kocioa, do ktrego naleeli jej rodzice. Dzi, jako
dorosa i dojrzaa kobieta, z tych dwch przypadkw molestowania przez Koci
katolicki - fizycznego i umysowego - drugi uznawaa za znacznie gorszy.
Napisaa do mnie:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>To, e ksidz si do mnie dobiera, byo dla mnie
(siedmioletniej dziewczynki) po prostu obrzydliwe, ale wspomnienie o moim
przyjacielu, ktry musia i do pieka, byo czym przeraajcym. Nie zdarzyo
mi si, bym nie moga zasn z powodu tego ksidza, ale pamitam wiele
bezsennych nocy, gdy baam si, e ludzie, ktrych kocham, pjd do pieka. A
potem niy mi si koszmary.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oczywicie nie
mona porwna przey dziewczynki macanej przez ksidza w samochodzie z blem
i obrzydzeniem ministranta po stosunku analnym z kapanem. Podobno dzi te
Koci katolicki nie mwi ju tak wiele o piekle jak niegdy. Wspomnienie
mojej korespondentki dowodzi jednak, e w niektrych sytuacjach psychiczne
molestowanie dziecka ma znacznie gorsze konsekwencje ni fizyczne. Alfred
Hitchcock by jednym z najwikszych specjalistw od przeraania ludzi w
dziejach wiatowej kinematografii. Pono kiedy, jadc samochodem przez
Szwajcari, wskaza swoim wsppasaerom widok przez szyb i powiedzia: To
najbardziej przeraajca rzecz, jak kiedykolwiek widziaem". Za oknem
wida byo ksidza pogronego w rozmowie z maym chopcem. Ksidz trzyma do
na ramieniu dziecka. Hitchcock otworzy okno i zacz krzycze: Uciekaj, chopcze!
Uciekaj! Tu chodzi o twoje ycie".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jest takie
znane porzekado: Sticks and stones may break my bones, but words can never
hurt me" (Kije i kamienie mog poama mi koci, ale sowa nic mi nie
zrobi). To prawda, ale tylko tak dugo, pki kto <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>nie wierzy </i>sowom. Jeli cae twoje wychowanie, wszystko, co mwili
ci rodzice, nauczyciele i ksia, kae ci wierzy, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>naprawd wierzy, </i>cakowicie i bezgranicznie, e grzesznicy spon
w piekle (albo <i style='mso-bidi-font-style:normal'>w </i>jaki inny rwnie
odpychajcy religijny przesd, na przykad w to, e kobieta jest wasnoci
ma), wwczas cakiem prawdopodobne, e czyje sowa skrzywdz ci mocniej i
na duej ni jego czyny. I dlatego uwaam, e posugiwanie si okreleniem
molestowanie" nie jest w adnym przypadku naduyciem i przesad, kiedy opisujemy
to, co nauczyciele i kapani robi dzieciom, kac im wierzy na przykad, e
kar za grzech gwny niewyznany na spowiedzi jest wieczne potpienie i
piekielne mki.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Na potrzeby
wspomnianego ju tu przeze mnie telewizyjnego filmu dokumentalnego <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Root of All Evil ? </i>przeprowadziem
wywiady z wieloma przywdcami religijnymi. Krytykowano mnie za to, e dobraem
sobie amerykaskich ekstremistw, a nie jakich szanownych przedstawicieli
kociow z gwnego nurtu chrzecijastwa, choby ktrego z arcybiskupw<a
style='mso-endnote-id:edn267' href="#_edn267" name="_ednref267" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[267]</span></span><![endif]></span></span></a>. Z
pozoru to w peni zasuona krytyka, tyle e w Ameryce pocztkw XXI wieku co,
co obserwatorowi z zewntrz moe wydawa si ekstremizmem, w rzeczywistoci w
peni mieci si w gwnym nurcie". Jednym z moich rozmwcw by pastor
Ted Hoggard z Colorado Springs (to on chyba najbardziej wstrzsn brytyjskimi
widzami). W Ameryce Busha pastor Ted" jednak w najmniejszym stopniu nie
jest ekstremist. Przeciwnie - przewodniczy zrzeszajcemu trzydzieci milionw
wiernych National Association of Evangelicals i, jak sam twierdzi, co tydzie,
w kady poniedziaek, ma zaszczyt odbywa telefoniczne konsultacje z samym
prezydentem. Gdybym chcia rozmawia z prawdziwymi ekstremistami (wedug
amerykaskich standardw), zwrcibym si do rekonstrukcjonistw", ktrzy
gosz teologi dominacji" (Dominion Theology"), otwarcie wzywajc
do wprowadzenia w Ameryce chrzecijaskiej teokracji. Jeden z moich znajomych,
obywatel amerykaski bardzo zatroskany tym, w ktr stron zmierza jego kraj,
napisa do mnie:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Europejczycy powinni wiedzie, e mamy u siebie tak
wdrujc trup religijnych maniakw, ktra wprost da wprowadzenia prawa
starotestamentowego - na przykad kary mierci dla homoseksualistw - a take
czynnego i biernego prawa wyborczego wycznie dla chrzecijan. Na ich
spektaklach" pojawiaj si tumy, gwnie przedstawicieli klasy redniej,
i gorco je oklaskuj. Jeeli zwolennicy laickoci pastwa nie zmobilizuj si,
rni dominionici i rekonstruktywici wkrtce stan si gwnym nurtem prawdziwej
amerykaskiej teokracji<a style='mso-endnote-id:edn268' href="#_edn268"
name="_ednref268" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[268]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Moim rozmwc
by te pastor Keenan Roberts (z Kolorado, podobnie jak pastor Ted). Mani tego
pana byy z kolei Hell Houses, piekielne domy". Do takich domw"
rodzice lub nauczyciele z chrzecijaskich szk zabieraj dzieci, eby
naleycie wystraszy je tym, co moe sta si z nimi po mierci. Najpierw
pokazuje si im ywe obrazy, w ktrych aktorzy przedstawiaj poszczeglne
grzechy" (jak aborcja czy homoseksualizm) - kadej scence z wyrazem
triumfu w oczach przyglda si diabe, cay w szkaracie. Ale to tylko wstp do
prawdziwego piece <i style='mso-bidi-font-style:normal'>de resistance. </i>W
chwil pniej pojawia si samo pieko w caej okazaoci, z oparami siarki,
poncym ogniem i krzykiem potpionych.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Obejrzaem
sobie takie przedstawienie (diabe by niemal tak afektowanie diaboliczny jak
czarny charakter w wiktoriaskich melodramatach) i potem, w obecnoci caej
obsady, przeprowadziem wywiad z pastorem Robertsem. Zacz od tego, e
najlepszy wiek dla dziecka, by trafi do jego piekielnego domu", to dwanacie
lat. Nieco zszokowany spytaem, czy nie obawia si, e dwunastolatek po
obejrzeniu czego takiego moe mie koszmary. Odpowiedzia (mam wraenie, e
najzupeniej szczerze):</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Lepiej, eby dzieci wiedziay, e pieko to takie miejsce,
dokd za adn cen nie chc trafi. Lepiej, eby to przesanie dotaro do
nich, gdy maj dwanacie lat, ni gdyby miao nigdy do nich nie dotrze i byy
skazane na ycie w grzechu, ycie, w ktrym nie ma miejsca dla Pana Naszego
Jezusa Chrystusa. A jeli nawet skoczy si to koszmarnymi snami, to przecie
jest istnieje wysze dobro, jakie maj w yciu osign i realizowa - to za
rzecz waniejsza ni jakie ze sny.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jeli kto
szczerze i prawdziwie wierzy w to, w co zgodnie z wasnymi sowami wierzy
pastor Roberts, to bez wtpienia zastraszanie dzieci uzna za ze wszech miar
suszne.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pastor Ted
Roberts nie jest adnym ekstremist. Tacy ludzie jak on i Ted Hoggard tworz
dzi gwny nurt chrzecijastwa w Ameryce. Nie bybym zreszt zdziwiony,
przyznam, gdyby si okazao, e podobnie jak ich niektrzy wspwyznawcy obaj
panowie wierz, e w kraterach wulkanw usysze mona skowyt potpionych
duszyczek<a style='mso-endnote-id:edn269' href="#_edn269" name="_ednref269"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[269]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Albo e olbrzymie, dugie i wijce si robale" odkryte niedawno w wodach
termicznych w gbi oceanw s spenieniem sw Marka: Jeli twoja rka jest
dla ciebie powodem grzechu, odetnij j; lepiej jest dla ciebie uomnym wej do
ycia wiecznego, ni z dwiema rkami pj do pieka w ogie nieugaszony. I
jeli twoja noga jest dla ciebie powodem grzechu, odetnij j; lepiej jest dla ciebie
chromym wej do ycia, ni z dwiema nogami by wrzuconym do pieka" (Mk
9,43-44). W sumie zreszt niezalenie od tego, jak wizj pieka kto posiada,
wszystkich entuzjastw mk piekielnych czy jedno - triumfalistyczna <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Schadenfreude i </i>pena samozachwytu
pewno, e oni akurat znajd si midzy zbawionymi. Doskonale wyrazi j
najpierwszy wrd teologw, wity Tomasz z Akwinu: witych nie mniej
kontentuje aska, jak okaza im Pan, ni mono ogldania tych, co skazani s
na mki piekielne". Sympatyczny go, nieprawda <a style='mso-endnote-id:
edn270' href="#_edn270" name="_ednref270" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[270]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Lk przed
ogniem piekielnym moe by jak najbardziej autentyczny, nawet u skdind
zupenie racjonalnie mylcych ludzi. Po emisji mojego filmu o religii dostaem
bardzo duo listw. Midzy innymi ten, od mdrej i szczerej kobiety:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Od pitego roku ycia chodziam do katolickiej szkoy i
byam indoktrynowana przez zakonnice, ktre posugiway si w tym celu pasem,
kijem i trzcink. Jako nastolatka przeczytaam Darwina i to, czego dowiedziaam
si o ewolucji, dla logicznej czci mojego umysy brzmiao bardzo sensownie.
Od tej chwili jednak przyszo mi i przez ycie ze wiadomoci konfliktu i z
poczuciem cierpienia. Gdzie tam gboko w rodku nadal tkwi we mnie - i do
czsto dawa o sobie zna - lk przed ogniem piekielnym. Chodziam z tym nawet
do psychoterapeuty, udao mi si przepracowa rne moje wczeniejsze problemy,
ale tego lku nie potrafiam pokona. Pisz do Pana wanie w tej sprawie.
Bardzo prosiabym o adres terapeutki, z ktr pan rozmawia. Tej, ktry specjalizuje
si w lkach takich, jak mj.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Bardzo poruszy
mnie ten list. Przez moment nawet - przyznam, byo to mao szlachetne -
aowaem, e nie ma pieka, dokd powinny trafi te zakonnice. W odpowiedzi
napisaem, e powinna bardziej ufa swemu rozumowi, gdy bez wtpienia, w
odrnieniu od wielu innych nieszczliwych ludzi, zostaa nim obdarzona.
Dodaem, e piekielna groza, ktr z tak chci odmalowuj ksia i zakonnice,
musi by grubo przesadzona, choby po to, by skry znikome prawdopodobiestwo,
e co takiego w ogle istnieje. A poniewa raczej na pewno pieka nie ma, musi
by reklamowane jako bardzo, ale to bardzo przeraajce - tylko tak da si
skompensowa jego nieistnienie i utrzyma odstraszajc moc".
Skontaktowaem rzecz jasna moj korespondentk z terapeutk, o ktr pytaa -
Jill Mython, cudown kobiet i bardzo szczerym czowiekiem. Jill sama
wychowywana bya w bardziej ni przecitnie paskudnej sekcie znanej pod nazw
Exclusive Brethren; tak obrzydliwej, e istnieje nawet witryna internetowa (</span><span
lang=EN-US style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><a href="http://www.peebs.net/"><span lang=PL
style='color:windowtext;mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;text-underline:
none'>www.peebs.net</span></a></span><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>) pomagajca ludziom, ktrzy zdoali si
spod jej wpywu wyzwoli.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jill te uczona
bya lku przed piekem i ucieka od chrzecijastwa, gdy bya ju doros
kobiet. Dzi doradza i pomaga innym, ktrzy mieli podobnie traumatyczne
dowiadczenia w dziecistwie. Kiedy wspominam moje dziecistwo - pisze Jill -
widz, e dominowa nad nim lk. Lk przed brakiem aprobaty dla tego, co
robiam wwczas, ale rwnie lk przed wiecznym potpieniem. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dla dziecka ogie
piekielny, pacz i zgrzytanie zbw grzesznikw s bardzo realne. To nie jest
adna metafora." Podczas naszej rozmowy do filmu poprosiem Jill, eby
opowiedziaa, co tak naprawd mwiono jej o piekle, kiedy bya maa. Wyraz jej
twarzy, gdy odpowiadaa na moje pytanie, by niemal rwnie poruszajcy, jak
sowa: To dziwne, nie sdzisz?! Nawet dzi, po tylu latach, to wci ma nade
mn wadz... czuj to... kiedy... kiedy mnie pytasz. Pieko to straszliwe
miejsce. To odrzucenie przez Boga. To sd, Sd Ostateczny. Tam jest prawdziwy
ogie, prawdziwe mki i prawdziwe tortury. I tak bdzie ju po wieczno.
Stamtd nie ma wyjcia".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jill opowiadaa
mi potem o grupie wsparcia, ktr prowadzi dla ludzi prbujcych uciec od
dziecistwa takiego jak jej. Mwia, jak bardzo jest to dla niektrych
nieatwe: Proces wyzwalania si jest bardzo trudny. Musisz zostawi za sob
wszystkie wizi spoeczne, cay wiat, w ktrym bye wychowany, system
przekona, ktre przez lata byy twoimi wasnymi przekonaniami. Czsto odchodzisz
te od rodziny i przyjaci [...] Dla nich jakby przesta istnie".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mogem porwna
opowieci Jill z moimi wasnymi dowiadczeniami. Dostaem troch listw z
Ameryki od ludzi, ktrzy pisali, e pod wpywem lektury moich ksiek
zdecydowali si porzuci wiar. Zaskoczyo mnie, e wielu z nich dodawao, e
nie odwayli si powiedzie o wszystkim wasnym rodzinom, albo powiedzieli i
rezultat by opakany. Oto przykadowy z tych listw. Autorem jest mody
Amerykanin, student medycyny:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Bardzo chciaem napisa do Pana, poniewa mam te same
pogldy na religi, pogldy, ktre -jestem pewien, e jest Pan tego wiadomy -
w Ameryce s bardzo odosobnione. Dorastaem w chrzecijaskiej rodzinie i cho
religia nigdy nie bya mi bliska, dopiero niedawno odwayem si o tym komu
powiedzie. Tym kim bya moja dziewczyna [...] Kompletnie j przeraziem.
Zdawaem sobie spraw, e deklaracja ateizmu moe by dla kogo szokujca, ale
nie spodziewaem si, e od tej chwili stan si dla niej zupenie obcym
czowiekiem.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Mwi, e nie moe ju mi ufa, bo moje zasady nie pochodz
od Boga. Nie wiem, czy jako sobie z tym poradz, a zwaszcza nie chc ju
mwi o moich przekonaniach nikomu z moich bliskich, bo obawiam si takiej
samej reakcji - obrzydzenia [...] Nie oczekuj, e Pan mi odpowie. Pisz
dlatego, e mam nadziej, e wspczuje mi Pan i podziela moje rozgoryczenie.
Zapewne Pan moe sobie wyobrazi, jak to jest, straci kogo, kogo kochae i
kto ciebie kocha, tylko przez religi. Przecie gdyby nie jej pomys, e teraz
jestem bezbonym poganinem, pasowalibymy do siebie idealnie. Przypomniao mi
si, co Pan pisa o tym, e ludzie w imi wiary robi zupenie chore rzeczy.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Dzikuj, e mnie Pan wysucha.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Odpowiedziaem
modemu czowiekowi, wskazujc, e nie tylko jego dziewczyna dowiedziaa si
czego o nim. On rwnie czego si o niej dowiedzia. Czy naprawd bya dla
niego do dobra? Wtpi.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pisaem ju o
amerykaskiej aktorce Julii Sweeney i jej uporczywej i nieodparcie przy tym
zabawnej walce o odnalezienie w religii czegokolwiek, co pomogoby uratowa
wyniesion z dziecistwa wiar w Boga przed coraz wikszymi wtpliwociami
dorosej kobiety. Julia odniosa wreszcie zwycistwo w tej walce i dzi jest
podziwiana i szanowana przez modych ateistw na caym wiecie. <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Denouement </i>stanowi najbardziej
poruszajcy i wstrzsajcy moment jej monodramu <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Letting Go of God. </i>Prbowaa ju wszystkiego, a nagle, opowiada,</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>[...] wracaam wanie z biura, ktre miaam z tyu domu, do
siebie, gdy usyszaam jaki cichutki gosik szepczcy w mojej gowie. Nie mam
pojcia, jak dawno tam by, ale nagle sta si jakby o decybel goniejszy. To
co szeptao: boga nie ma". Z pocztku prbowaam zignorowa w szept.
Ale on znw sta si odrobin goniejszy. Boga nie ma, boga nie ma. <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>O mj boe, nie ma boga!". </i>Przeszed
mnie dreszcz. Jakbym wpada do wody.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Pomylaam - Przecie ja nie umiem... Nie wiem, czy umiem
nie wierzy w Boga. Potrzebuj Boga. To znaczy, tyle nas czy..."</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Nie umiem nie wierzy w Boga. Nie wiem, jak <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>to </i>zrobi. Jak si wtedy wstaje, jak
przey cay dzie?" Straciam rwnowag...</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>No dobra, uspokj si - pomylaam po chwili. - Pomyl
sobie, e s takie okulary nie-wierz-w-Boga i za je na chwil, na sekundk
tylko. Za je i szybciutko rozejrzyj si wok, a pniej natychmiast
zdejmij". C, zaoyam okulary boga niet" i rozejrzaam si...</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Troch mi wstyd, jak to mwi, ale w pierwszej chwili
poczuam si dziwnie. Zdziwiam si - Ale jak Ziemia trzyma si na niebie?
Mwisz, e tak sobie gnamy przez Wszechwiat? To wspaniae!". Chciaam
pobiec i ucisn Ziemi, jakby nagle spada z kosmosu wprost w <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>moje ramiona.</i></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>A potem sobie przypomniaam - No tak, grawitacja i moment
pdu i starczy... Bdziemy si tak obraca wok Soca jeszcze bardzo, bardzo
dugo".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Bardzo mnie
poruszya ta scena, kiedy pierwszy raz ogldaem <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Letting Go of God </i>w teatrze w Los Angeles. Cho bardziej jeszcze
poruszya mnie opowie Julii o reakcji rodzicw na prasowe doniesienia o jej
wyleczeniu:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Pierwsza zadzwonia mama. W zasadzie by to tylko krzyk: Ty
- ateistka? ATEISTKA?!?!".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Potem by telefon od ojca. Zdradzia swoj rodzin,
szko, zdradzia swj kraj!" Zupenie, jakbym sprzedaa jakie tajemnice
Ruskim.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Oboje powiedzieli, e ju si nigdy wicej do mnie nie
odezw. Tata stwierdzi nawet: I nie wa mi si przyj na mj pogrzeb!".
Kiedy ju odoyam suchawk, pomylaam: Ciekawe, jak mnie
powstrzymasz?!".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Julia Sweeney
doprawdy potrafi skoni swoich suchaczy do miechu przez zy (i nie jest to
jej jedyny dar):</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Myl, e gdybym powiedziaa, e przestaam wierzy w Boga,
rodzice byliby niezbyt szczliwi. Ale zosta <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>ateistk, </i>to co zupenie innego.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ksika Dana
Barkera <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Losing Faith in Faith: From
Preacher to Atheist </i>[Tracc wiar w wiar. Od kaznodziei do ateisty] to
opowie o stopniowej przemianie gorliwego chrzecijanina, fundamentalisty i
wdrownego kaznodziei w przekonanego ateist, ktrym autor jest obecnie. Godne
uwagi, e Barker kaza take i po tym, jak sta si ateist - to jedyne, co
potrafi, a poza tym czu si uwiziony w sieci spoecznych powinnoci. Jak
mwi, zna wielu amerykaskich duchownych, ktrzy znaleli si w podobnym
pooeniu, ale zdecydowali si powierzy ten sekret tylko jemu, wanie po
lekturze jego ksiki. Poza tym nie odwayli si przyzna do ateizmu nawet
najbliszej rodzinie, tak bardzo obawiali si reakcji. Przypadek samego Barkera
mia szczliwsze zakoczenie - z pocztku rodzice byli zaszokowani,
miertelnie wrcz przeraeni, potem jednak posuchali, co syn ma do
powiedzenia, i jego spokojne rozumowanie ich samych skonio do
konwersji" na ateizm.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Niezalenie od
siebie napisao do mnie dwch wykadowcw z jednego z amerykaskich
uniwersytetw. Obaj pisali o swoich rodzicach. Matka pierwszego nieustannie
zamartwiaa si o niemierteln dusz syna. Drugiemu ojciec powiedzia, e
wolaby ju chyba, eby si wcale nie urodzi - tak by pewien, e pierworodny
skazany jest na wieczne potpienie. A przecie obaj moi korespondenci to
wietnie wyksztaceni pracownicy uniwersyteccy, pewni swej edukacji i wasnej
dojrzaoci. Chyba nie tylko w kwestii religii pozostawili rodzicw za sob,
intelektualnie rwnie. Pomylmy tylko, jak cika musi by to przeprawa dla
ludzi mniej intelektualnie wyrobionych, sabiej wyksztaconych i mniej
wygadanych ni ci dwaj czy Julia Sweeney gdy przyjdzie zmierzy si z
zatwardziaoci i uporem bliskich. Zapewne z czym takim wanie musieli sobie
poradzi pacjenci Jill Mython.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W rozmowie
przed kamer Jill opisaa omawiane przez nas formy religijnego wychowania jako
szczeglny przypadek umysowego molestowania. Spytaem wtedy: Uya
okrelenia molestowanie religijne. Gdyby miaa porwna molestowanie, z
ktrym mamy do czynienia, gdy dzieci zmusza si do uwierzenia w pieko [...] z
molestowaniem seksualnym? Ktra trauma jest gorsza?". To bardzo trudne
pytanie - odpowiedziaa. - Myl, e jest tu wiele podobiestw. W obu wypadkach
to naduycie zaufania. W obu wypadkach odbiera si dziecku prawo do czucia si
swobodnie, do otwartoci i normalnoci w relacjach z zewntrznym wiatem [...]
W obu wypadkach efektem jest pomniejszenie wasnej wartoci, zaprzeczenie
prawdziwego ja."</span></p>
<h2><a name="_Toc185723675">W obronie dzieci</a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mj szacowny
kolega, psycholog Nicholas Humphrey przywoa cytowane wczeniej porzekado o
sowach, ktre nie rani, rozpoczynajc w roku 1977 jeden z oksfordzkich
wykadw z cyklu Amnesty Lecture<a style='mso-endnote-id:edn271' href="#_edn271"
name="_ednref271" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[271]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Humphrey zacz od tego, i nie zawsze jest to prawda, a jako dowodem posuy
si haitaskim kultem voodoo. Znane s przypadki mierci wyznawcw tej religii,
do czego dochodzio w cigu kilku zaledwie dni od chwili, gdy kto rzuci na
nich ze zaklcie" - najpewniej wchodz tu w gr jakie psychosomatyczne
nastpstwa przeraenia. Pniej Humphrey przeszed do pytania, czy Amnesty
International, organizacja, na ktrej rzecz przekazywane s dochody z Amnesty
Lecture, powinna angaowa si w kampani przeciw szkodliwym i wyrzdzajcym
zo wystpieniom i publikacjom. Uzna - i to bardzo zdecydowanie - e
jakakolwiek cenzura jest niedopuszczalna. Wolno sowa - wyjani - jest zbyt
wan z naszych wolnoci, by si do niej wtrca". Dalej jednak Humphrey
dokona niemal gwatu na swym wasnym liberalnym ja, bowiem j przekonywa
suchaczy, e od tej elaznej zasady trzeba wprowadzi jeden wyjtek:
szczeglna cenzura jest niezbdna, gdy chodzi o dzieci, a raczej o ich:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>[...] moraln i religijn edukacj, zwaszcza o t, ktr
dzieci odbieraj w domu. Pozwalamy przecie, a nawet wrcz oczekujemy, e to
rodzice wanie naucz wasne dzieci kryteriw prawdy i faszu, dobra i za.
Tymczasem dzieci - mwi dalej Humphrey - maj prawo, prawo czowieka, do tego,
by nikt nie okalecza ich umysw faszywymi ideami. Nikt! Rwnie rodzice,
ktrym przecie Bg nie da wycznej licencji na akulturacj swoich dzieci
wycznie na sposb, ktry sami uznaj za waciwy - nawet rodzice nie maj
wic prawa do ograniczania wasnym dzieciom moliwoci zdobywania i poszerzania
wiedzy, wychowujc je w atmosferze ciasnych dogmatw i przesdw, ani te
dajc, by lepo poday wsk ciek obranej wiary.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>By si nadmiernie nie rozwodzi-dzieci maj prawo do umysu
wolnego od nonsensw, a my jako spoeczestwo mamy obowizek broni tego ich
prawa. Nie moemy wic pozwoli, by rodzice uczyli swoje dzieci wierzy, e, na
przykad, Bibli naley odczytywa dosownie albo e planety rzdz ich yciem,
tak samo jak nie pozwalamy, by rodzice wybijali dzieciom zby lub zamykali je w
lochu.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mocno
powiedziane! Mogo wzbudzi wiele wtpliwoci i nic dziwnego, e wzbudzio. Na
jakiej podstawie osdza, co jest nonsensem; czy to nie kwestia prywatnej
opinii? Czy przypadki ortodoksyjnej" nauki nie ucz nas ostronoci?
Naukowcy mog uwaa, e uczenie kogo astrologii czy dosownego odczytywania
Biblii to nonsens, ale s ludzie, ktrzy myl dokadnie przeciwnie, i czy mamy
uzna, e tacy ludzie nie maj prawa uczy swoich dzieci. Czy naleganie, by
dzieci uczono nauki", nie jest zwyk arogancj?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Bardzo jestem
wdziczny moim rodzicom za ich przekonanie, e dzieci powinno si uczy
bardziej <i style='mso-bidi-font-style:normal'>tego jak </i>myle ni <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>co </i>myle. Jeli, dorsszy i dysponujc
penym i nieskrpowanym dostpem do wszelkich naukowych wiadectw, kto
wiadomie decyduje, e wszystko, co napisano w Biblii, to prawda, albo e o
naszym yciu decyduj planety - wolno mu! Rnica polega na tym, e taki kto
podejmuje decyzj <i style='mso-bidi-font-style:normal'>samodzielnie, </i>a nie
zostaa mu ona <i style='mso-bidi-font-style:normal'>narzucona </i>przez
rodzicw <i style='mso-bidi-font-style:normal'>par force majeure. </i>Przywilejem
dorosego czowieka jest wierzy, w co chce, rodzicom natomiast nie powinien
by dany przywilej narzucania wasnych przesdw dzieciom. Zasada ta nabiera
szczeglnego znaczenia, gdy uwiadomimy sobie, e dzieci w nastpnym pokoleniu
same staj si rodzicami i mog identycznie, jak same byy indoktrynowane,
indoktrynowa wasne dzieci.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Humphrey mwi,
e tak dugo jak dzieci pozostaj mae i bezbronne i dopki wymagaj opieki,
naprawd moralna kuratela nad nimi przejawia si powinna w prbie
kadorazowego odgadnicia, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>co same by
wybray, </i>gdyby byy ju dostatecznie dojrzae. Tu posuy si poruszajcym
przykadem modej inkaskiej dziewczyny, ktrej zamarznite, pisetletnie
szcztki odkryto w peruwiaskich grach. Antropologowie, ktrzy dokonali
odkrycia, uznali, e dziecko musiao by ofiar rytualnego mordu. Zgodnie z
relacj Humphreya amerykaska telewizja zrobia film dokumentalny o
dziewczynce z lodu". Telewidzowie mogli:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>podziwia pobono inkaskich kapanw i towarzyszy
dziewczynce w jej ostatniej drodze, dzielc z ni rado i dum z faktu, e to
ona wanie dostpi wielkiego zaszczytu i zostanie powicona. W efekcie
przekaz tego filmiku w sumie sprowadza si do tezy, e skadanie ludzi w
ofierze to na swj sposb wspaniay i godny pochway kulturowy wynalazek.
Kolejny klejnot w koronie multikulturalizmu, jeli kto woli.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Humphrey jednak
by jedynie zgorszony (ja rwnie jestem):</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Jak kto w ogle mie sugerowa co takiego? Ile tupetu
trzeba mie, eby nam - wygodnie usadowionym w fotelach przed
telewizorami-kaza w uniesieniu przyglda si rytualnemu mordowi; kaza
spokojnie patrze, jak kilku zidiociaych, napuszonych i zabobonnych starcw
morduje dziecko? To szczyt bezczelnoci, proponowa nam, bymy z zachwytem
kontemplowali czyn z gruntu niemoralny.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Liberalnie (nie
tylko w amerykaskim rozumieniu tego sowa) nastawiony czytelnik moe w tym
momencie poczu pewn konsternacj. Niemoralny, zgodnie z naszymi standardami -
na pewno, gupi - te; ale co ze standardami Inkw. Przecie dla nich akt
ofiary by w najwyszym stopniu moralny i na pewno nie gupi; by emanacj
tego, co uwaali za wite. Ta maa dziewczynka za bez najmniejszych
wtpliwoci bya gorliw wyznawczyni religii, w ktrej zostaa wychowana. Kto
da nam prawo, kim jestemy, by way si stawia zarzut morderstwa, by osdza
inkaskich kapanw zgodnie z wasnymi, a nie ich wartociami? Moe ona naprawd
bya zadowolona, ba, wniebowzita swoim losem? Moe wierzya, e pjdzie prosto
do krainy wiecznej szczliwoci grza si po wieki w promieniach Boga Soca?
A moe jednak - co chyba znacznie bardziej prawdopodobne - krzyczaa z
przeraenia?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Argumentacja
Humphreya (i moja) zmierza w innym kierunku. Ot bez wzgldu, czy ta
dziewczynka dobrowolnie (i chtnie) staa si ofiar, s bardzo powane powody,
by sdzi, e nie oddaaby ycia rwnie ochoczo, gdyby znaa wszystkie fakty.
Wyobramy sobie na przykad, e wczeniej kto wytumaczyby jej, e Soce tak
naprawd jest kul o temperaturze wyszej ni milion stopni Kelvina, wodr, z
ktrego jest zbudowane, w wyniku reakcji jdrowych przeksztaca si w hel, a
samo powstao pod wpywem kondensacji obokw galaktycznego gazu, podobnie jak
Ziemia i cay Ukad Soneczny... Chyba wwczas nie chciaaby oddawa Socu
boskiej czci i mogoby to nieco zmieni jej gotowo na oddanie mu w ofierze
wasnego ycia.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie mona wini
inkaskich kapanw za ignorancj i uznanie ich za gupich bufonw to osd do
ostry. Mona ich jednak obarcza win za narzucanie wasnych przekona dziecku,
ktre byo jeszcze o wiele za mae, by samemu zadecydowa, czy Socu trzeba
oddawa bosk cze. Humphrey dodaje te, e cz winy spada rwnie na nas -
na autorw owego telewizyjnego filmu i na widzw. Mona nas oskary o
dostrzeganie jakiego pikna w mierci maej dziewczynki, czego, co wzbogaca
nasz wspln kultur". To zreszt problem znacznie szerszy - nieustannie
stykamy si z analogiczn skonnoci do fascynacji odmiennoci etnicznych
wierze i obyczajw, a ta obejmuje rwnie usprawiedliwienie popenianych w ich
imieniu zbrodni. Postawa wielu skdind wiatych i dobrych liberaw bywa w
tym momencie i icie schizofreniczna. Z jednej strony przecie nie mona
akceptowa cierpienia i przemocy, z drugiej za postmodernistyczne i
relatywistyczne przekonania nakazuj szacunek dla innych kultur nie mniejszy
ni dla wasnej. Zabieg kliteroktomii jest, co nie ulega najmniejszej
wtpliwoci, potwornie bolesny i sprawia, e kobieta przestaje odczuwa
przyjemno seksualn (w zasadzie gwnie o to w nim chodzi). Myl, e z
poowa owieconych, przyzwoitych ludzi o liberalnych pogldach chciaaby
zakazania tego procederu. Druga poowa jednake, z szacunku" dla obcych
kultur uwaa, e nie powinnimy si wtrca, kiedy oni" chc okalecza
swoje" dziewczta<a style='mso-endnote-id:edn272' href="#_edn272"
name="_ednref272" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[272]</span></span><![endif]></span></span></a>. Problem
jednak w tym, e zapominamy, i te ich" dziewczta s w rzeczywistoci
swoimi" dziewcztami, ktrych wasnych pragnie nie powinnimy ignorowa.
Trudniej, rzecz jasna, odpowiedzie, co robi w przypadku, kiedy dziecko mwi,
e chce podda si temu zabiegowi. Zadajmy jednak pytanie - czy <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>chciaaby, </i>mogc podj t decyzj ju
jako dorosa, wiadoma kobieta (gdyby udao jej si unikn obrzezania w
dziecistwie). Humphrey pisze, e nie zna przypadku, by jakakolwiek dorosa
kobieta, ktrej jako udao si wczeniej przetrwa bez kliteroktomii, sama
poprosia o jej przeprowadzenie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Omwiwszyjeszcze
pokrtce <i style='mso-bidi-font-style:normal'>casus </i>amiszw i ich prawa do
wychowywania wasnych" dzieci na wasny" sposb, Humphrey do
zjadliwie podsumowuje powszechnie dzi spoecznie akceptowany</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>entuzjazm dla kulturowej rnorodnoci. Oczywicie,
niektrzy nawet gotowi s przyzna, e los maego amisza, chasyda czy Cygana
moe by ciki, gdy dziecko ksztatowane jest na obraz i podobiestwo"
rodzicw - ale przynajmniej, dodaj, trwa fascynujca tradycja kulturowa. Czy
caa nasza cywilizacja nie zuboeje, gdy te kultury znikn? Czy jednak nie
powinno by to raczej powodem do wstydu, e w imi podtrzymania kulturowej
rnorodnoci zmuszamy ludzi do cierpienia? Tak przecie jest - to cena, jak
pacimy jako spoeczestwo. Nie - to nie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>my
</i>pacimy. To oni j pac".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Problem ten
sta si przedmiotem publicznej debaty w roku 1972. Wwczas to przed amerykaski
Sd Najwyszy trafia sprawa stan Wisconsin przeciwko Yoderom". Chodzio
o to, czy rodzice mog nie posya swoich dzieci do szkoy ze wzgldw
religijnych. Amiszowie yj w zamknitych wsplnotach rozproszonych po caych
Stanach. Wikszo z tych udzi posuguje si bardzo archaicznym dialektem
jzyka niemieckiego (zwanym czasem Pennsylvania Dutch, jzykiem pensylwaskim
lub Pennsilfaani-Deitsch). Amiszowie praktycznie nie korzystaj z
elektrycznoci, silnikw spalinowych, zamkw byskawicznych ani wszelkich
innych wspczesnych" wynalazkw. Trudno zaprzeczy, e taka wyspa
siedemnastowiecznego ycia na oceanie nowoczesnoci prezentowa si moe
wyjtkowo atrakcyjnie, uroczo starowiecko". Czy nie warto czego takiego
zachowa, wanie w imi szacunku dla bogactwa kulturowej rnorodnoci? Lecz
enklawy te mog trwa, jedynie gdy zgodzimy si, by amisze wychowywali dzieci
na swj sposb i chronili je przed zepsuciem". Pojawia si jednak pytanie
- czy same dzieci amiszw nie powinny mie w tej sprawie czego do powiedzenia?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Sd Najwyszy
USA musia odpowiedzie na to pytanie w 1972, kiedy cz amiszw odmwia
posyania dzieci do szk rednich. Edukacja szkolna powyej pewnego wieku jest
w ogle sprzeczna z ich przekonaniami religijnymi, a edukacja naukowa w
szczeglnoci. Stan Wisconsin zdecydowa si jednak pozwa rodzicw do sdu,
zarzucajc im, e pozbawiaj dzieci przysugujcego im prawa do nauki. Po
przejciu przez wszystkie kolejne instancje, sprawa trafia przed Sd
Najwyszy, ktry (niejednomylnie, stosunkiem gosw 6:1) przyzna racj
rodzicom<a style='mso-endnote-id:edn273' href="#_edn273" name="_ednref273"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[273]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Opinia wikszoci przedstawiona na pimie przez przewodniczcego Warrena
Burgera zawieraa midzy innymi nastpujce sformuowanie: Jak wynika z akt
sprawy, przymusowa nauka szkolna po ukoczeniu szesnastego roku ycia stanowi
powane zagroenie dla wsplnot amiszw i przestrzeganych w nich do dzisiaj
praktyk religijnych. Modzi amisze uczcy si po ukoczeniu tego wieku
musieliby albo porzuci swoj wiar i zasymilowa si ze spoeczestwem, albo byliby
zmuszeni do przeprowadzenia si do jakiego bardziej tolerancyjnego
regionu".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W opinii
mniejszoci sdzia William O. Douglas stwierdzi, e w tej kwestii naleaoby
spyta o zdanie same dzieci. Czy naprawd chc przerwa nauk? Czy naprawd
chc pozosta we wsplnocie amiszw i na ich ziemi? Humphrey poszedby zapewne
jeszcze dalej i spyta, czy, nawet jeli dzi od jakiego maego amisza
usyszelibymy, e tak", e chce zosta w tej wsplnocie, czy moemy na
tej podstawie wnosi, e dzieciak zadecydowaby tak samo, gdyby zapewni mu
naleyte wyksztacenie i wyposay w wiedz o dostpnych innych moliwociach.
Gdyby tak miao by, czy jednak nie wiadczyyby o tym przykady modych ludzi
z zewntrznego wiata, ktrzy, gosujc nogami", dobrowolnie przyczali
si do amiszw?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Argumentacja
sdziego Douglasa biega w nieco innym kierunku. Ot uzna on, e nie ma
adnych powodw, by akurat <i style='mso-bidi-font-style:normal'>religijnym </i>przekonaniom
rodzicw przyznawa jaki szczeglny status, tak wysoki, e pozwalajcy
pozbawia dzieci przysugujcego im prawa do wyksztacenia. Jeli bowiem
religii nadalibymy tak wyjtkowe uprawnienia, to dlaczego nie pogldom
laickim?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W opinii
wikszoci Sdu Najwyszego przywoana zostaa analogia midzy amiszami a
wsplnotami monastycznymi, ktrych obecno w naszych spoeczestwach, i tu nie
ma adnego sporu, niewtpliwie je wzbogaca. Tyle e, co Humphrey natychmiast
wycign, rnica jest zasadnicza. Mnisi dobrowolnie wybieraj ycie w
klasztorze, dzieci amiszw nikt nie pyta o zdanie, czy chc zosta amiszami;
tu si urodziy i nie miay adnego wyboru.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nasza zgoda na
powicanie innych, a zwaszcza maych dzieci, na otarzu rnorodnoci"
i w imi zachowania religijnych tradycji" ma w sobie wiele
protekcjonalizmu; wicej, jest po prostu niehumanitarna. My jedmy sobie
naszymi samochodami, bawmy si komputerami, nie zapominajc przy tym, rzecz
jasna, o szczepionkach i antybiotykach, wy za, zabawni, archaiczni dobrzy
ludzie, siedzcy na kole w dziwnych nakryciach gowy i bryczesach, ze swoim starowieckim
dialektem i wygdk za stodo, trwajcie i wzbogacajcie nasze ycie. I trzeba
wam oczywicie pozwoli zamyka wasze dzieci w tej siedemnastowiecznej puapce,
wszak w przeciwnym razie wiat bezpowrotnie utraciby co ze swej cudownej
skarbnicy ludzkich kultur.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jaka cz
mnie dostrzega w tym nawet pewien sens. Ale to bardzo niewielka cz! Reszta
czuje tylko niesmak.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723676">Edukacyjny skandal</a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Premier mojego
kraju, Wielkiej Brytanii, powoa si wanie na ow rnorodno", kiedy
pewien czonek Izby Gmin zada wyjanienia, dlaczego rzd dotuje jedn ze
szk w pnocno-wschodniej Anglii, ktra (co w Zjednoczonym Krlestwie jest
ewenementem) naucza biblijnego kreacjonizmu. Premier Blair odpowiedzia, e
bardzo niedobrze by si stao, gdyby akurat ten odosobniony przypadek zosta
wykorzystany do storpedowania inicjatywy stworzenia moliwie jak najbardziej
zrnicowanego systemu edukacyjnego"<a style='mso-endnote-id:edn274'
href="#_edn274" name="_ednref274" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[274]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Bohaterem"
caej historii by Emmanuel College z Gateshed, czyli jednej z lokalnych
akademii", projekt powoania ktrych by przedmiotem dumy gabinetu Blaira.
Cay pomys polega na tym, by zachci miejscowych sponsorw do wyoenia
stosunkowo niewielkiej sumy (w Gateshed dwa miliony funtw wystarczyo), a ca
reszt dokadao pastwo (tu - dwadziecia milionw funtw na pocztek plus
gwarancja pokrycia kosztw utrzymania i pensji). Ustawa o city academies"
dodatkowo dawaa lokalnemu sponsorowi decydujcy gos w sprawie programu szkoy
i realizowanych przez ni wartoci, kontrol nad wikszoci rady szkoy oraz
prawo decydowania o przyjmowaniu (lub wyrzucaniu) poszczeglnych uczniw.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dziesicioprocentowym
fundatorem Emmanuel College jest sir Peter Vardy. Sir Peter zbi majtek na
sprzeday samochodw<a style='mso-endnote-id:edn275' href="#_edn275"
name="_ednref275" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[275]</span></span><![endif]></span></span></a>, co
pozwolio mu zrealizowa (skdind godne szacunku) marzenie zapewnienia
dzieciom edukacji, ktrej sam nigdy nie otrzyma, mniej godne szacunku jest, e
Vardy postanowi przy tej okazji przekazywa modym pokoleniom wycznie wasne
przekonania religijne. Jeszcze gorzej, e sir Peter nawiza konszachty z grup
nauczycieli cile zwizanych z amerykaskimi fundamentalistami, ktrej
przewodzi niejaki Nigel McQoid. Pan McQoid najpierw zosta dyrektorem Emmanuel
College, a dzi prezesuje caej sieci szk zaoonych przez Vardy'ego. O
poziomie kompetencji naukowych Nigela McQoida wystarczajco wiadczy jego
przekonanie, e wiat ma mniej ni dziesi tysicy lat. Jeli to komu nie
wystarcza, su nastpujcym cytatem:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Jak mona myle, e wyewoluowalimy z jakiego wybuchu, e
kiedy bylimy mapami? Przecie to absolutnie niemoliwe w obliczu zoonoci
ludzkiego ciaa [...] Jeli bdziemy mwi naszym dzieciom, e ich ycie nie ma
celu - e s tylko chemiczn mutacj-nigdy nie wytworzy si w nich poczucie
wasnej wartoci<a style='mso-endnote-id:edn276' href="#_edn276"
name="_ednref276" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[276]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oczywicie
adne naukowiec nigdy nie powiedzia, e dziecko jest chemiczn mutacj".
Uycie w tym kontekcie takiego okrelenia wiadczy po prostu o kompletnej
ignorancji autora. Sdy rwnie absurdalne wygasza biskup" Wayne Malcolm,
przywdca kocioa Christian Life City z Hackney we wschodnim Londynie. Biskup
Malcolm, jak donis Guardian" z 18 kwietnia 2006, kwestionowa naukowe
dowody na rzecz ewolucji". Jak wiele w duchowny rozumie z czego, z czym
dyskutuje, najlepiej chyba wiadczy poniszy cytat: W materiale kopalnym nie
zachoway si adne wiadectwa stadiw porednich, a przecie gdyby aba miaa
przeksztaci si w map, to powinnimy znale mnstwo mapoab".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>No dobrze,
okamy dobr wol i zamy, e pan McQuoid ma zarzdza sieci szk i nie
musi zna si na nauce. Przyjrzyjmy si wic Stephenowi Layfieldowi, jego
zastpcy do spraw naukowych. 21 wrzenia 2001 we Layfield wygosi w Emmanuel
College wykad zatytuowany <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Edukacja
naukowa z perspektywy biblijnej. </i>Tekst wykadu opublikowany zosta na
jednej z chrzecijaskich witryn (</span><span lang=EN-US style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:
EN-US'><a href="http://www.christian.org.uk/"><span lang=PL style='color:windowtext;
mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;text-underline:none'>www.christian.org.uk</span></a></span><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>).
Ju go jednak tam nie znajdziecie, bowiem nastpnego dnia po moim omwieniu,
ktre zamieci Daily Telegraph" (z 18 marca 2003)<a style='mso-endnote-id:
edn277' href="#_edn277" name="_ednref277" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[277]</span></span><![endif]></span></span></a>,
waciciel witryny, Christian Institute, usun go. Na szczcie bardzo trudno
definitywnie usun cokolwiek z Internetu, choby dlatego, e rne
wyszukiwarki, by przyspieszy dziaanie, tworz czsto lokalne kopie plikw, a
do tych mona dotrze, nawet gdy kto wyrzuci orygina. I tak Andrew Brown,
czujny brytyjski dziennikarz i gwny spec Independenta" od spraw
religijnych, odnalaz w sieci zapis wykadu, skopiowa go z zasobw Google'a i
bezpiecznie umieci na swojej stronie pod adresem <a href="http://www.darwin-/"><span
style='color:windowtext;text-decoration:none;text-underline:none'>http://www.darwin</span></a></span><span
lang=EN-US style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><a href="http://wars.com/lunatic/"><span lang=PL
style='color:windowtext;mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;text-underline:
none'>wars.com/lunatic<span style='mso-bookmark:_Hlt173490210'>/</span></span><span
style='mso-bookmark:_Hlt173490210'></span></a><![if !supportNestedAnchors]><a
name="_Hlt173490210"></a><![endif]></span><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>liars/layfleld.html.
Skadnia adresu jest interesujca, przyznacie, cho caa rzecz przestaje by
wycznie zabaw, kiedy bliej zapoznamy si z treci inkryminowanego
wystpienia.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nim jednak do
tego przejdziemy, jedna jeszcze dygresja. Ot pewien ciekawski czytelnik
napisa do Emmanuel College z pytaniem, dlaczego wykad zosta usunity z ich
witryny. Odpowied, jak uzyska (a ktr zachowa Andrew Brown), trudno uzna
za szczer:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Emmanuel College od dawna znajduje si w centrum publicznej
debaty wok nauczania kreacjonizmu w szkoach. W praktyce oznacza to, e
musimy odpowiada na liczne zapytania dziennikarzy, a to zabiera bardzo duo
czasu zarwno samemu Przewodniczcemu, jak i Dyrektorom szkoy, tymczasem kady
z nich ma bardzo duo innych obowizkw Dlatego wanie zdecydowalimy si
przejciowo usun wykad Stephena Layfielda z naszej witryny internetowej.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oczywicie to
cakiem moliwe e personel szkoy mg by zbyt zapracowany, by wyjania
wszystkim zainteresowanym dziennikarzom oficjalne stanowisko college'u w
kwestii nauczania kreacjonizmu. Tym bardziej jednak dziwi, dlaczego w takiej
sytuacji usunito tekst, ktry tak jednoznacznie je przedstawia i z ktrego
dziennikarze mogliby po prostu cytowa stosowne fragmenty (co, przy okazji, im
te zaoszczdzioby wiele czasu). Dlatego sdz, e prawdziwe przyczyny byy
zupenie inne - wadze Emmanuel College usuny wykad, bo zday sobie spraw,
e maj co do ukrycia. Maj - oto cytat ze wstpu:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Na samym
pocztku musimy otwarcie stwierdzi, e odrzucamy bardzo popularny pogld,
sformuowany po raz pierwszy,</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>zapewne zreszt nieumylnie, przez Francisa Bacona w XVII
wieku, jakoby to istniay Dwie Ksigi" (czyli Pismo wite i Ksiga
Natury"), ktre czyta naley niezalenie i ktre stanowi rwnorzdne
rdo prawdy. Ot nie! Nasze stanowisko jest pryncypialne - na stronicach
Pisma witego przemwi Pan, a Bgjest nieomylny i wszechwiedzcy. I cho taka
postawa moe wydawa si staromodna i naiwna - zwaszcza odartej z wiary i
zapatrzonej tylko w telewizj wspczesnej kulturze - nie mamy najmniejszych
wtpliwoci, e dopiero ona stanowi wystarczajco solidny fundament, na ktrym
mona cokolwiek budowa.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>A czowiek ma
ch si uszczypn! Ale nie - to nie sen! To nie jaki wdrowny kaznodzieja w
stodole w Alabamie. To mwi dyrektor do spraw <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>naukowych </i>szkoy, w ktr rzd brytyjski aduje pienidze, wielkie
pienidze; szkoy, z ktrej dumny jest nawet premier. Tony Blair, zreszt sam
gboko wierzcy chrzecijanin, osobicie dokona w roku 2004 uroczystego
otwarcia kolejnego szkolnego przybytku ze stajni Vardy'ego<a style='mso-endnote-id:
edn278' href="#_edn278" name="_ednref278" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[278]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Rnorodno moe by godna pochway, ale taka rnorodno to szalestwo!</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W dalszej
czci wykadu pan Layfield dokonuje szczegowego, punkt po punkcie,
porwnania nauki i Biblii. Nie ma tu miejsca nawet na cie wtpliwoci - za
kadym razem, gdy pojawia si sprzeczno, poda naley za Pismem.
Ustosunkowujc si do faktu, e nauki o Ziemi stay si elementem programu
szkolnego, Layfield stwierdza: odpowiedzialnym za t cz naszego kursu
zalecabym w szczeglnoci uwane zapoznanie si z pracami powiconymi
geologii Potopu Whithcomba i Morrisa". Tak! To dokadnie o ten potop
chodzi! To mowa o Noem i jego arce! I to wszystko w czasach, gdy dzieci powinny
si uczy o tym (absolutnie niepodwaalny fakt), e Afryka i Ameryka Poudniowa
byy kiedy jednym kontynentem, ktry kiedy rozpad si i obie czci zaczy
si oddala od siebie w tempie mniej wicej takim, w jakim nam rosn paznokcie!</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jeli komu to
nie wystarcza, oto nastpne cytaty z wystpienia dyrektora do spraw naukowych
Emmanuel Colleg, tym razem tumaczcego, jak to biblijny potop wyjania"
niedawny i gwatowny przebieg zdarze, ktre zgodnie z wspczesn wiedz
geologiczn trway setki milionw lat i zaszy miliardy lat temu.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>W naszym geofizycznym paradygmacie musimy uwzgldni
historyczno potopu w tej postaci, w jakiej zdarzenie to opisuje Ksiga
Rodzaju (6-10). O ile moemy ufa biblijnej narracji i podane w Pimie
genealogie (m.in. Rdz 5,1, Krn 1, Mat 1, k 1) nie maj zasadniczych luk, to ta
globalna katastrofa musiaa zaj w stosunkowo nieodlegej przeszoci.
Potwierdzaj to zreszt znaleziska w skaach osadowych, olbrzymie zasoby paliw
wglowodorowych (wgla, ropy i gazu), a wreszcie liczne wiadectwa z
legend" - opowie o wielkim potopie wystpuje w bardzo wielu kulturach na
caym wiecie. Z kolei moliwo budowy arki, ktra mogaby pomieci
przedstawicieli wszystkich ziemskich gatunkw i zachowa przy yciu nawet przez
rok, nim wody nie opady, udowodni ostatnio midzy innymi John Woodmorrappe.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W pewnym sensie
wykad Layfielda jest nawet gorszy ni brednie wygaszane przez kompletnych
ignorantw, jak cytowani wczeniej Nigel McQuoid czy biskup Wayne Malcolm -
przecie pan Layfield jest osob wyksztacon. Oto kolejny przykad jego
wspaniaej erudycji:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Jak stwierdzilimy ju na pocztku, chrzecijanie maj
wszelkie najlepsze powody, by traktowa Pismo, Stary i Nowy Testament, jako
niezastpiony przewodnik, w co wierzy. I nie jest to tylko dokument religijny.
Pismo daje nam te najpeniejsze wiadectwo historii Ziemi, tyle e my, ku
wasnej zgubie, prbujemy je ignorowa.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oczywicie
kady szanujcy si teolog a si wzdryga na myl, e mgby zosta posdzony o
dosowne traktowanie historyczno-geologicznego przekazu Biblii. Wraz z naszym
przyjacielem Richardem Harrisem, biskupem Oksfordu, napisalimy list otwarty do
premiera Blaira, pod ktrym podpisao si te omiu biskupw i dziewiciu
wybitnych naukowcw<a style='mso-endnote-id:edn279' href="#_edn279"
name="_ednref279" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[279]</span></span><![endif]></span></span></a>. Wrd
sygnatariuszy znaleli si: wczesny przewodniczcy Royal Society (wczeniej
szef zespou doradcw naukowych Blaira), sekretarze Royal Society, biolog i
fizyk) oraz wczesny Astronom Krlewski (dzi penicy obowizki
przewodniczcego Royal Society), a take dyrektor Muzeum Historii Naturalnej i
sir David Attenborough, jeden z najbardziej szanowanych ludzi w Anglii. Ze
strony Kociow list podpisali jeden biskup rzymskokatolicki i siedmiu
biskupw Kocioa anglikaskiego; przywdcy religijni ze wszystkich stron
Anglii. Odpowied, jak otrzymalimy z kancelarii premiera, trudno nazwa
inaczej ni wymijajc i dalece niezadowalajc. Praktycznie poinformowano nas
jedynie, e absolwenci szkoy uzyskuj dobre wyniki na egzaminach kocowych, a
rzdowa agencja OFSTED nadzorujca system edukacyjny nie ma do szkoy adnych
zastrzee, przeciwnie, ocenia j dobrze. Najwyraniej premier Blair nie
uwiadomi sobie, e skoro inspektorzy OFSTED entuzjastycznie oceniaj poziom
szkoy, ktrej dyrektor do spraw naukowych publicznie twierdzi, e wiat
powsta po udomowieniu psa, to by moe co jest nie tak z kryteriami, jakimi
kierowa si maj rzdowi inspektorzy.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Najbardziej
chyba przygnbiajcy fragment wykadu Stephena Layfielda stanowi jego
zakoczenie powicone odpowiedzi na pytanie Co mona zrobi?". W
konkluzji pan Layfield doradza nauczycielom chccym przemyci chrzecijaski
fundamentalizm do klas szkolnych, jak czyni to skutecznie. Zachca ich na
przykad, by:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>przy kadej nadarzajcej si sposobnoci, kiedy tylko w
podrcznikach przywoany zostanie paradygmat ewolucji i starej Ziemi
(istniejcej od milionw czy miliardw lat), naley zadawa odpowiednie pytania
lub wskazywa na sabe punkty tej koncepcji. Gdy tylko jest to moliwe, musimy
podawa uczniom alternatywne (biblijne, czyli lepsze) wyjanienia tych samych
zjawisk. Tak samo powinnimy postpowa przy nauczaniu fizyki, chemii i
biologii.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dalsza cz
wykadu Layfielda to ju czysta propaganda, podrcznik religijnej edukacji dla
nauczycieli biologii, chemii czy fizyki, chccych - trzymajc si oficjalnego
programu nauczania - zastpi naukow, opart na dowodach wiedz
prawdami" Pisma witego.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>15 kwietnia
2006 James Naughtie, jeden z bardziej dowiadczonych dziennikarzy prowadzcych
w BBC, zaprosi sir Petera Yardy do studia. Wywiad dotyczy przede wszystkim
zarzutw (ktrym Vardy zaprzeczy), e gabinet Blaira przekupywa bogatych
ludzi (tytuami szlacheckimi i lordowskimi), by angaowali si w projekt
sponsorowania lokalnych szk. Naughtie spyta jednak Vardy'ego rwnie o
kreacjonizm. Sir Peter konsekwentnie zaprzeczy take i temu, e takich rzeczy
jak teoria modej Ziemi uczy si w Emmanuel College. Jeden z jej absolwentw,
Peter French, rwnie kategorycznie stwierdzi jednak, e tak byo<a
style='mso-endnote-id:edn280' href="#_edn280" name="_ednref280" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[280]</span></span><![endif]></span></span></a>
(Nauczyciele mwili nam, e Ziemia ma sze tysicy lat"<a
style='mso-endnote-id:edn281' href="#_edn281" name="_ednref281" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[281]</span></span><![endif]></span></span></a>). Kto
mwi prawd? Nie wiadomo, trudno jednak zaprzeczy, e pan Layfield do jasno
wypowiada si na temat tego, jak i czego uczy. Czyby Vardy nie czyta jego
manifestu? Czy naprawd nie wie, za czym opowiada si osoba odpowiedzialna za
poziom naukowy jego szk?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>No c, Peter
Vardy zbi majtek na sprzeday uywanych samochodw-czy kto z was kupiby od
niego auto? A czy, tak jak zrobi to Tony Blair, sprzedalibycie mu szko za
dziesi procent wartoci, ciep rczk dokadajc jeszcze pokrycie kosztw
utrzymania?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Bdmy
miosierni wobec Blaira - przyjmijmy, e on akurat rzeczywicie nie czyta
wykadu Layfielda. Obawiam si, e trudno bdzie pana premiera skoni, by moe
jednak z tym dzieem si zapozna.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dyrektor
McQuoid, najwyraniej chcc poprawi nieco zaszargany wizerunek Emmanuel
College, chwali si niedawno publicznie wielk otwartoci prowadzonego przez
siebie przybytku i zapewne niezamierzenie da najlepszy dowd przepeniajcego
go protekcjonalnego samozadowolenia:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Doskonaym przykadem otwartoci, jaka nas charakteryzuje,
moe by chociaby lekcja filozofii, ktr prowadziem niedawno w
przedostatniej klasie. Shaquille twardo obstawa przy swoim: Koran jest
suszny i mwi prawd" - gosi. Clare, siedzca w awce obok,
zaprotestowaa - Nie, to Biblia jest prawd". Zaczlimy wic rozmawia o
podobiestwach midzy tymi dwiema ksigami i o tym, co je rni. Wszyscy
zgodzilimy si, e obie nie mog by prawdziwe. Na mnie spocz obowizek
podsumowania dyskusji, powiedziaem wic Shaquillowi, e przykro mi, ale to on
si myli, prawd bowiem znale mona w Biblii. Chopiec jednak nie ustpi i
powiedzia: Przykro mi, panie McQuoid, ale to pan si myli. To Koran mwi
prawd". Skoczylimy zajcia, dzieci poszy na lunch i kontynuoway
dyskusj w szkolnej stowce. Wanie tego chcemy je nauczy. Chcemy, eby
nasze dzieci wiedziay, dlaczego wierz i w co wierz oraz potrafiy tego
broni!<a style='mso-endnote-id:edn282' href="#_edn282" name="_ednref282"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:
"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:
AR-SA;layout-grid-mode:line'>[282]</span></span><![endif]></span></span></a></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>C za
czarujcy obrazek! May Shaquille i maa Clare burzliwie spierajcy si nad
kanapk i dzielnie bronicy swoich zupenie nieporwnywalnych przekona. Czy
naprawd tak czarujcy?! Czy moe raczej pan McQuoid roztoczy przed naszymi
oczami wizj do aosn? O c bowiem tak naprawd spieraa si ta parka, jakie
argumenty mogo przedstawi kade z dzieci na poparcie swego stanowiska? Jakimi
dowodami mogy si posuy, jakimi wiadectwami wesprze si w tym
konstruktywnym i oywionym sporze"? adnymi - i Clare, i Shaquille mogli
tylko kategorycznie stwierdza, e to wanie ich wita ksiga jest lepsza.
Tak zreszt mwili i w sumie przecie to wszystko, co kto <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>moe i potrafi </i>powiedzie, jeli zosta nauczony, e prawda
pochodzi z Pisma, a nie z dowodw. Clare, Shauille i pozostae dzieci w tej
szkole nie byy w tej szkole ksztacone. Byy molestowane - tyle e nauczyciele
wykorzystywali nie ich ciaa, a umysy.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723677">Znw o budzeniu wiadomoci</a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oto kolejny
uroczy obrazek. Tym razem z gazety, ktr zwykle czytuj - z
Independenta". Poniewa dziao si to w okolicach wit Boego Narodzenia
Independent" musia da co okolicznociowego" i na pierwszej
stronie znalaza si chwytajc wrcz za serce ekumeniczna scenka ze szkolnego
przedstawienia, w ktrym Trzech Krli odgryway czterolatki: Shadbreet (sikh),
Musharaff (muzumanin) i Adele (chrzecijanka). Imiona i wyznanie dzieci gazeta
zamiecia w nagwku.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Czarujce,
nieprawda? A si ciepo robi na sercu! Nie! Ani jedno, ani drugie - przecie
to czysty absurd. Jak jakikolwiek przyzwoity czowiek moe myle, e to
uczciwe etykietowa czteroletnie dzieci poprzez kosmologiczne i teologiczne
pogldy ich rodzicw? eby to sobie uzmysowi, wyobramy sobie, jak
zareagowalibymy na identyczn fotografi z nieco zmienionym podpisem:
Shadbreet (keynesista, lat cztery), Musharaff (monetarysta, lat cztery) i Adele
(marksistka, wiek - cztery lata). Redakcj natychmiast zalaaby fala listw od
zbulwersowanych czytelnikw. Tymczasem w dziwny status religii sprawia, e na
taki obrazek, jaki zosta opublikowany, nikt nawet nie odway si zwrci uwagi
i nikt nie mie zaprotestowa przy adnej podobnej okazji. A jaki wrzask by
si rozleg, gdyby tak kto zamieci pod fotografi taki na przykad opis:
Czteroletni: Shadbreet (ateista), Musharaff (agnostyk) i Adele (laicka humanistka)<a
style='mso-endnote-id:edn283' href="#_edn283" name="_ednref283" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[283]</span></span><![endif]></span></span></a>. Pewnie
kto wrcz zadaby ledztwa, czy rodzicom tych dzieci nie powinny zosta
odebrane prawa rodzicielskie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W Wielkiej
Brytanii, gdzie nie mamy konstytucyjnego rozdziau kocioa i pastwa,
rodzice-ateici zwykle zdaj si na lepy traf i dzieci uczszczaj na lekcje
tej religii, ktra jest najpopularniejsza w danym regionie. The</span><span
lang=EN-US style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><a href="http://-brighfs.net/"><span lang=PL
style='color:windowtext;mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;text-underline:
none'>-Brighfs.net</span></a></span><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>" to ruch, ktry narodzi si w
Stanach Zjednoczonych. (Samo pojcie bright" to rwnie amerykaska
inicjatywa - idea polega na tym, by z rwnym sukcesem, jaki odnieli
homoseksualici, w odniesieniu do ktrych powszechnie ju uywa si okrelenia
gej", zmieni obcionego ateist" na brighta"<a
style='mso-endnote-id:edn284' href="#_edn284" name="_ednref284" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[284]</span></span><![endif]></span></span></a>.) Ot
zwolennicy tego ruchu bardzo skrupulatnie okrelili, na jakich warunkach
przystpi moe do niego dziecko - Decyzja o tym, e chce si by brightem,
musi by autonomiczn decyzj dziecka. Jeli jaki mody czowiek chce zosta
brightem, bo tak mu kazano, NIE MOE zosta brightem". Czy wyobraacie
sobie jakikolwiek koci (czy meczet) wydajcy tak negatywn, wyrzekajc si
deklaracj? A moe powinno si im co takiego nakaza. Sam przystpiem do </span><span
lang=EN-US style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><a href="http://the-brights.net/"><span lang=PL
style='color:windowtext;mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;text-underline:
none'>The-Brights.net</span></a></span><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>, po czci - przyznam
- kierujc si jak najbardziej szczer ciekawoci, czy takie pojcie da si
drog memetycznej inynierii wprowadzi do potocznego jzyka. Nie mam zreszt
pojcia, cho bardzo chciabym wiedzie, czy w przypadku geja" mielimy
do czynienia ze wiadomym projektem, czy te to po prostu si stao"<a
style='mso-endnote-id:edn285' href="#_edn285" name="_ednref285" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[285]</span></span><![endif]></span></span></a>. Kampania
na rzecz brightw" ju na wstpie zaliczya falstart, kiedy kilku
ateistw wciekle zaatakowao sam pomys, obawiajc si, e zostanie uznany za
przejaw arogancji. Ruch Gay Pride szczliwie dla siebie nie cierpia na tak
faszyw skromno i moe dlatego odnis sukces.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W jednym z
poprzednich rozdziaw pisaem ju o budzeniu wiadomoci". Wspomniaem o
osigniciach feministek, ktre sprawiy, e zaczlimy si obrusza, syszc o
mskich decyzjach" czy babskim gadaniu". Tu chciabym obudzi nasz
wiadomo w innej sferze. Bardzo chciabym, by kady z nas achn si, gdy
syszy, e o jakim dziecku mwi si jako o czonku ktrego z kociow.
Dzieci s zbyt mode, by wiadomie okrela swoje pogldy na Wszechwiat, ycie
i rda moralnoci. Dla mnie przynajmniej ju samo sformuowanie
chrzecijaskie dziecko" <i style='mso-bidi-font-style:normal'>czy </i>muzumaskie
dziecko" brzmi <i style='mso-bidi-font-style:normal'>niczym </i>zgrzyt
paznokci po tablicy.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oto na przykad
informacja podana 3 wrzenia 2001 roku przez amerykask stacj radiow KPFT-FM
w programie Irlandzka fala":</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Lojalici zorganizowali protest, chcc uniemoliwi
katolickim uczennicom rozpoczcie nauki w Holy Cross Girls' Primary School
(szkole podstawowej dla dziewczt pod wezwaniem witego Krzya) przy Arodoyne
Road w pnocnym Belfacie. Musiay interweniowa policja i wojsko.
Funkcjonariusze RUC (Royal Ulster Constabulary) oraz onierze usunli
protestujcych usiujcych zablokowa dostp do szkoy. Dopiero postawienie
barier umoliwio dziewczynkom przedostanie si przez blokujcy wejcie tum.
Lojalici wygwizdywali wchodzcych i obrzucali ich sekciarskimi wyzwiskami,
mimo e znajdoway si wrd nich nawet czteroletnie dzieci eskortowane przez
rodzicw. Gdy dziewczynki i odprowadzajcy je doroli weszy wreszcie do
szkoy, lojalici zaczli rzuca kamieniami i butelkami.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oczywicie
kady przyzwoity czowiek zmartwi si losem si losem tych nieszczsnych
uczennic. Ja chciabym jednak, by wzburzao nas nie tylko to, co je spotkao,
ale rwnie sama myl o tym, e mona je nazywa katolickimi uczennicami".
(Jak pisaem w Rozdziale 1., lojalici" to pokrtny pnocnoirlandzki
eufemizm. Lojalici" <i style='mso-bidi-font-style:normal'>to </i>nic
innego ni protestanci, tak samo jak nacjonalici" to eufemistyczne
okrelenie katolikw. To zreszt interesujce, e ci sami ludzie, ktrzy bez
najmniejszego wahania nazywaj kilkuletnie dzieciaki katolikami" albo
protestantami", powstrzymuj si przed nazywaniem w ten sposb - a w tym
wypadku byoby to o wiele bardziej waciwe - dorosych terrorystw czy
gromadzcego si przed szko tumu.)</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nasze spoeczestwo,
w tym rwnie jego niereligijne czci, najwyraniej zaakceptowao t
najzupeniej niedorzeczn ide, i jest czym zupenie normalnym - a nawet
susznym - prowadzona od malekoci indoktrynacja dzieci do wiary ich rodzicw,
podobnie jak zupenie naturalne jest etykietowanie ich w ten sposb (mamy wszak
protestanckie" dzieci, katolickie" dzieci, ydowskie" dzieci
czy muzumaskie" dzieci), cho nie ma przecie adnej podobnej
kategorii, ktrej nadalibymy analogiczny status - nikt nie mwi wszak o
liberalnych albo konserwatywnych dzieciach, ani o dzieciach-demokratach i
dzieciach-republikanach. Prosz, bagam - nie pozwalajmy na to! Nie wahajcie
si wpada we wcieko, ile razy co takiego syszycie. adne mae dziecko
nie jest chrzecijaninem czy muzumaninem - co najwyej jest dzieckiem
chrzecijaskich lub muzumaskich rodzicw Okrelanie ich w ten wanie sposb
moe te by doskona metod, by obudzi wiadomo w samych dzieciach.
Dziecko, ktre usyszy, e mwi si o nim (lub o niej - prosz wybaczy
jzykowy seksizm) dziecko muzumaskich rodzicw", natychmiast zda sobie
spraw, e wyznanie jest czym, co sam (sama) moe wybra - lub odrzuci - gdy
bdzie ju do dorose.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Spore poytki
przy edukacji najmodszych przynie moe religioznawstwo, czy moe raczej
powinnimy mwi o nauczaniu religii porwnawczej". We mnie zreszt
pierwsze wtpliwoci pojawiy si wanie wwczas, gdy, majc z grubsza
dziewi lat, usyszaem (od rodzicw, nie w szkole), e wiara chrzecijaska,
w ktrej zostaem wychowany, jest tylko jednym z wielu zupenie
nieporwnywalnych systemw wierze. Religijni apologeci doskonale zreszt zdaj
sobie spraw z tego zagroenia i dlatego taka perspektywa ich przeraa.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Po tym zdjciu
ze szkolnego przedstawienia do redakcji nie nadszed aden list z
zastrzeeniami wobec religijnego etykietowania czterolatkw. Krytyczn reakcj
fotografia wywoaa jedynie w organizacji pod nazw The Compaign for Real
Education, ktrej rzecznik stwierdzi, e wspczesna edukacja odwoujca si
do wielowyznaniowoci jest czym wielce niebezpiecznym, bowiem Dzieciom mwi
si dzi, i wszystkie religie s rwne, to za oznacza, e ich wiara nie ma
adnej szczeglnej wartoci". To prawda, dokadnie o to chodzi! Pan
rzecznik istotnie ma si czym martwi. Przy innej okazji zreszt osobnik w
publicznie stwierdzi, i Nie wolno zrwnywa wszystkich religii. Kady -
hinduista, yd, muzumanin i chrzecijanin - ma prawo wierzy, e jego religia
jest lepsza ni wszystkie pozostae. W przeciwnym razie po co w ogle miaby
wierzy!"<a style='mso-endnote-id:edn286' href="#_edn286" name="_ednref286"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[286]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>wita prawda -
po co!? A tak na marginesie: c to za piramidalna bzdura. Rne systemy
religijne s ze sob niezgodne, inaczej przecie nikt nie mgby wierzy, e to
jego wiara jest suszna" i lepsza. W sumie jednak wikszo z nich nie
jest wcale lepsza". Niech zatem dzieci ucz si o rnych religiach,
niech same odkryj dzielce je rnice i wreszcie pozwlmy im, by na tej
podstawie, w oparciu o wasne przemylenia, same podjy decyzj. I niech same
te zdecyduj, gdy ju bd wystarczajco dorose, czy te rnice midzy
poszczeglnymi wyznaniami s naprawd a tak istotne, by si nimi przejmowa.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723678">Edukacja religijna jako cz dziedzictwa
kulturowego</a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Musz przyzna,
e nieco mnie zaskakuje nieznajomo Biblii bardzo powszechna wrd ludzi,
ktrzy sw przygod z systemem edukacyjnym zakoczyli dekad czy kilka pniej
ni ja. A moe to nawet nie problem dziesicioleci. Robert Hinde w bardzo
mdrej ksice <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Why Gods Persist </i>[Dlaczego
bogowie przetrwali] pisze, e wedug bada przeprowadzonych przez Agencj
Gallupa ju w roku 1954 trzy czwarte amerykaskich chrzecijan (tak katolikw,
jak protestantw) nie potrafio wymieni imienia nawet jednego
starotestamentowego proroka, ponad dwie trzecie nie wiedziao, kto wygosi
Kazanie na Grze, a dla znacznej czci pytanych Mojesz by jednym z dwunastu
apostow. Przypomn, e badanie przeprowadzono w Stanach Zjednoczonych, ktre
ju wwczas byy jednym z najbardziej religijnych pastw wrd krajw
rozwinitych.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W Biblii <a
style='mso-endnote-id:edn287' href="#_edn287" name="_ednref287" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[287]</span></span><![endif]></span></span></a> znale
mona fragmenty o olbrzymiej literackiej wartoci, by wspomnie choby Pie <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>nad Pieniami </i>czy niezrwnan <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Ksig Koheleta </i>(jak mi mwiono,
hebrajski orygina jest tekstem literacko rwnie wietnym). Jest jednak inny
powd, dlaczego znajomo Biblii jest niezbdnym elementem przyzwoitej edukacji
- nasza literatura i kultura czerpi z tej ksigi penymi garciami. Podobnie
zreszt funkcjonuje w naszej kulturze mitologia Grekw i Rzymian (o bogach
antyku te uczymy si w szkole, ale nikt nie kae nam w nich wierzy). Oto
wicej ni krtka lista biblijnych (i zainspirowanych Bibli) fraz, zda i
sentencji, ktre na stae zagociy w naszych jzykach, od wielkiej poezji po
wywiechtane klisze, popularne powiedzenia i przysowia:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Napeniajcie ziemi i czycie j sobie poddan<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Na wschd od Edenu<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>ebro Adama<span style='mso-spacerun:yes'>
</span>Znami Kaina<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Matuzalemowy wiek<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Miska soczewicy<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Sprzeda pierwordztwo<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Drabina Jakubowa<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Niewidomy w Gazie<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Sl ziemi<span style='mso-spacerun:yes'>
</span>W brzuchu wieloryba<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Plagi
egipskie<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Siedem krw tustych i siedem
krw chudych<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Zoty cielec</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;tab-stops:20.4pt;background:white'><span
style='font-family:"Times New Roman"'><span style='mso-tab-count:1'> </span>Obcy
w obcym kraju<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Krzew gorejcy<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Sup soli<span style='mso-spacerun:yes'>
</span>Trby jerychoskie<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Owoc zakazany<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Znak czasw<span style='mso-spacerun:yes'>
</span>Kraina mlekiem i miodem pynca<span style='mso-spacerun:yes'>
</span>Oko za oko, zb za zb<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Grzech
wasz dosignie was<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Filistyni<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Dawid i Goliat<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Jezabel<span style='mso-spacerun:yes'>
</span>Krlowa Saby<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Mdro Salomona </span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;tab-stops:19.2pt;background:white'><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Salomonowy
wyrok<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Cierpliwy jak Hiob<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Arka Noego<span style='mso-spacerun:yes'>
</span><span style='mso-tab-count:1'> </span>Lewiatan<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Marno nad marnociami<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Jest czas sadzenia i czas wycinania<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Kwane winogrona<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Lisy w winnicy<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Przekuwa miecze na lemiesze<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>ywot mi obmierz<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Jedzmy, pijmy, bo jutro pomrzemy<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Kto sieje wiatr, zbiera burz<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Sodoma i Gomora<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Nie samym chlebem czowiek yje<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Nadstaw drugi policzek<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Pery przed wieprze<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Wilk w owczej skrze<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Pacz i zgrzytanie zbw<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Strzsn kurz z sandaw<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Kto nie jest ze mn, jest przeciwko mnie<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Przemieni wod w wino<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Krlestwo moje nie jest z tego wiata<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Bogu, co boskie, a cesarzowi, co
cesarskie<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Salomonowy wyrok<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Faryzeusze<span style='mso-spacerun:yes'>
</span>Kto pierwszy rzuci kamieniem<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Nikt
nie jest prorokiem we wasnym kraju<span style='mso-spacerun:yes'>
</span>Czterdzieci batw<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Gos
woajcego na puszczy<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Wilk i owca<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Judasz<span style='mso-spacerun:yes'>
</span>Rze niewinitek<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Mirra, kadzido
i zoto<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Nard wybrany<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>W jaskini lwa<span style='mso-spacerun:yes'>
</span>W drodze do Damaszku<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Niewierny
Tomasz<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Powsta z grobu<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Wieczny Tuacz<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Armageddon<span style='mso-spacerun:yes'>
</span>Apokalipsa<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Jedcy
Apokalipsy<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Wiea Babel<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Cham<span style='mso-spacerun:yes'>
</span>Ucho igielne<span style='mso-spacerun:yes'> </span><i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Deprofundis<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Quo vadis </i><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Umywam rce<span style='mso-spacerun:yes'>
</span>Szabat jest dla czowieka, nie czowiek dla szabatu<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Wdowi grosz<span style='mso-spacerun:yes'>
</span>Grona gniewu<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Zagubiona owieczka<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Syn marnotrawny<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Azali jestem strem brata mego<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Dobry Samarytanin<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Z Szawa Pawe<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Droga na Golgot<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Ponie swj krzy<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Jam jest Alfa i Omega.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wszystkie te
zwroty i wyraenia zaczerpnite zostay wprost z Biblii i nie ulega
najmniejszej wtpliwoci, e nieznajomo tej ksigi znaczco upoledza odbir
dzie literackich, i to nie tylko dzie literatury wysokiej"; odwoania
takie moemy znale i u lorda Bowena, i w <i style='mso-bidi-font-style:normal'>My
Fair Lady<a style='mso-endnote-id:edn288' href="#_edn288" name="_ednref288"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><b
style='mso-bidi-font-weight:normal'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[288]</span></b></span><![endif]></span></span></a>. </i>Kolejnym
pisarzem, ktry penymi garciami czerpa z biblijnego kanonu, by EG.
Wodehouse. Na stronicach jego satyrycznych powieci znale pewnie by mona
wikszo sformuowa cytowanych powyej i jeszcze cae mnstwo innych, jeden z
bohaterw Wodehouse'a by zreszt bardzo dumny z nagrody, jak jeszcze w szkole
otrzyma za wietn znajomo Pisma.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Skoro
literatura lejszego lotu jest tak pena biblijnych odniesie i aluzji, trudno
si dziwi, e literatury wysokiej dotyczy to w jeszcze wikszym stopniu.
Naseeb Shakeen znalaz w dzieach Szekspira ponad trzysta takich przykadw, a
jego opracowanie jest czsto cytowane i powszechnie uznawane za bardzo rzetelne<a
style='mso-endnote-id:edn289' href="#_edn289" name="_ednref289" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[289]</span></span><![endif]></span></span></a>. Bardzo
wiele ciekawych informacji znale te mona w <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Bibie Literacy Report, </i>opublikowanym w Fairfax w Wirginii (co
prawda, za pienidze Templetona, ale niech tam)<a style='mso-endnote-id:edn290'
href="#_edn290" name="_ednref290" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[290]</span></span><![endif]></span></span></a>. Trudno
jednak nie zgodzi si z wyraon w tej ksice opini, e znajomo Biblii
jest niezbdna, jeli kto chce rzeczywicie pozna i zrozumie angielsk
literatur; to zreszt zgodna opinia wykadowcw i nauczycieli tego przedmiotu<a
style='mso-endnote-id:edn291' href="#_edn291" name="_ednref291" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[291]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oczywicie to
twierdzenie odnosi si do wszystkich wielkich literatur europejskich, choby
francuskiej, niemieckiej, woskiej, rosyjskiej czy hiszpaskiej. Dla literatury
arabskiej zapewne tym samym bdzie znajomo Koranu, a dla mieszkacw Indii
znajomo Bhagawad Gity. (Dzieo Wagnera za w peni doceni moe tylko kto,
kto ma jakie takie pojcie o mitologii germaskiej - a warto, bo jak twierdz
wtajemniczeni, muzyka Wagnera jest znacznie lepsza, ni to sycha.)</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Moe teraz
zakocz ju ten wtek. Mam nadziej, e powiedziaem do, by przekona moich
czytelnikw (moe przynajmniej tych nieco starszych), e wiatopogld
ateistyczny w adnym wypadku nie wie si z daniem wyrzucenia Biblii i
innych witych ksig z programw szkolnych i z kanonu edukacyjnego.
wiatopogld ten nie oznacza rwnie, e nie wolno nam zachowa sentymentu i
przywizania do kulturowej i literackiej tradycji judaizmu, anglikanizmu,
katolicyzmu czy islamu. Bez kopotu mona nawet uczestniczy w religijnych
ceremoniach, jak luby czy pogrzeby, nie akceptujc caej nadprzyrodzonej
otoczki i wierze, ktre historycznie wi si z tymi tradycjami. Mona
porzuci wiar w Boga, nie tracc nic z caego skarbu kulturowego dziedzictwa.</span></p>
</div>
<span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'><br clear=all
style='page-break-before:always;mso-break-type:section-break'>
</span>
<div class=Section16>
<h1><a name="_Toc185723679"></a><a name="_Toc184498991"></a><a
name="_Toc184498511"></a><a name="_Toc184498132"></a><a name="_Toc184497814"></a><a
name="_Toc184497372"></a><a name="_Toc184496656"></a><a name="_Toc184496104"></a><a
name="_Toc184495615"></a><a name="_Toc184495452"></a><a name="_Toc184495069"><span
style='mso-bookmark:_Toc184495452'><span style='mso-bookmark:_Toc184495615'><span
style='mso-bookmark:_Toc184496104'><span style='mso-bookmark:_Toc184496656'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497372'><span style='mso-bookmark:_Toc184497814'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498132'><span style='mso-bookmark:_Toc184498511'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498991'><span style='mso-bookmark:_Toc185723679'>Rozdzia
dziesity</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><a
name="_Toc184495616"></a><a name="_Toc184495453"></a><a name="_Toc184495070"><span
style='mso-bookmark:_Toc184495453'><span style='mso-bookmark:_Toc184495616'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723679'><span style='mso-bookmark:_Toc184498991'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498511'><span style='mso-bookmark:_Toc184498132'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497814'><span style='mso-bookmark:_Toc184497372'><span
style='mso-bookmark:_Toc184496656'><span style='mso-bookmark:_Toc184496104'><br>
</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></a><span
style='mso-bookmark:_Toc184495070'><span style='mso-bookmark:_Toc184495453'><span
style='mso-bookmark:_Toc184495616'><span style='mso-bookmark:_Toc185723679'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498991'><span style='mso-bookmark:_Toc184498511'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498132'><span style='mso-bookmark:_Toc184497814'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497372'><span style='mso-bookmark:_Toc184496656'><span
style='mso-bookmark:_Toc184496104'><span style='font-size:12.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-weight:normal'>NIEZBDNA LUKA?</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></h1>
<p class=MsoNormal align=right style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;
margin-bottom:6.0pt;margin-left:0cm;text-align:right;text-indent:22.7pt;
background:white'><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span style='font-size:
9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";color:#993300'>Czy
jest co, co moe bardziej wstrzsn nasz dusz, ni przygldanie si
odlegym galaktykom przez teleskop </span></i><span style='font-size:9.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";color:#993300'>o <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>trzymetrowej rednicy albo dotyk
skamieniaoci sprzed stu milionw lat lub kamiennego narzdzia sprzed lat
piciuset tysicy, ni widok cian Wielkiego Kanionu, prawdziwego pomnika
potgi czasu i przestrzeni, albo wreszcie ni suchanie uczonego, ktry zdoa
spojrze na pocztek Wszechwiata i nie olep od tego widoku. Oto </i>sacrum <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>nauki!<br>
</i>Michael Shermer</span><span style='color:#993300'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ta ksika
wypenia bardzo istotn luk". To sformuowanie mona odczytywa na dwa
sposoby, gdy istotny" moe te czasem znaczy to samo, co
potrzebny". Ta niezamierzona dwuznaczno wprowadza czasem pewien zamt,
ale w niektrych przypadkach moe to nawet i dobrze. (Na stronie </span><span
lang=EN-US style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><a href="http://www.kcl.ac.uk/kis/schools/hums/"><span
lang=PL style='color:windowtext;mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;
text-underline:none'>http://www.kcl.ac.uk/kis/schools/hums/ </span></a></span><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>french/pgr/tqr.html
mona na przykad znale informacj (od wydawcy!) o ksice, ktra wypenia
istotn luk" <i style='mso-bidi-font-style:normal'>(fills a much needed
gap) </i>w literaturze powiconej ruchowi poststrukturalistycznemu. Tu akurat
luka pewnie rzeczywicie bya istotna, gdy to dzieo, ktrego przydatno </span><span
style='font-family:"Times New Roman"'>sam wydawca niewiadomie zakwestionowa,
powicone jest w caoci Michelowi Foucault, Rolandowi Barthes'owi, Julii
Kristevej i innym ikonom tak modnej dzi frankofonii.)</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Czy religia wypenia jak istotn luk? Czsto moemy
usysze, e wiara jest wrcz neurologicznie wbudowana w nasz mzg i musimy
mie Boga, by j wypeni; mamy psychologiczn potrzeb" Boga -
wyimaginowanego przyjaciela, ojca, wielkiego brata, spowiednika, powiernika - i
potrzeba ta musi by zaspokojona niezalenie od tego, czy Bg istnieje, czy
nie. Ale czy nie jest przypadkiem tak, i Bg zajmuje w naszym mzgu wakat
(luk"), ktry znacznie lepiej wypenioby co innego? Moe nauka?
Sztuka? Czyja przyja? Humanizm? Mio do realnego wiata i ycia nieoparta
na wierze w ycie pozagrobowe? A moe mio do natury, biofilia", jak
nazwa to uczucie wielki entomolog E.O. Wilson?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>W rnych czasach o religii mwiono, e spenia w ludzkim
yciu cztery wane funkcje - daje wyjanienie, zacht, ukojenie lub
pocieszenie i stanowi inspiracj. Historycznie rzecz biorc, religia
rzeczywicie aspirowaa do <i style='mso-bidi-font-style:normal'>wyjanienia </i>naszej
wasnej egzystencji i natury caego Wszechwiata. Z tej roli jednak dzi
cakowicie wypara j nauka (pisaem o tym w Rozdziale 4.). Przez <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>zacht </i>rozumiem tu rne instrukcje,
jak y moralnie - tej kwestii powiciem Rozdziay 6. i 7.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Przysza wreszcie pora na <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>ukojenie </i>i <i style='mso-bidi-font-style:normal'>inspiracj </i>i
temu wanie powic ostatni rozdzia (przyznam, e to niewiele). Jako wstp
do rozwaa o pocieszeniu chciabym przyjrze si bliej fenomenowi
wyobraonych, nieistniejcych przyjaci". Uwaam, e to bardzo czste u dzieci
zjawisko wykazuje spore podobiestwo do wiary religijnej.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723680">FI</a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Krzy - tak mi
si przynajmniej wydaje - ani przez chwil nie myla, e Prosiaczek czy Kubu
naprawd z nim rozmawiaj. Czy z Fisiem byo inaczej?</span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>FI</span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>Z Fisiem - tak go
nazywam - wielki sekret mam.</span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>Dziki Fisiowi nigdy si
nie czuj sam.</span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>Gdy bawi si, pracuj,
czy gdy nudzi mi si,</span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>Czy gdy siedz na
schodach, zawsze jestem z Fisiem.</span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>Och, mj tata jest
mdry, mdry ten mj tata,<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>I Mama jest najlepsza od
pocztku wiata,<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>Niania jest moj niani,
nawet si z ni bratam,</span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>Ale oni nie mog widzie
Fisia.</span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>Fi wci rozmawia ze
mn, ja ucz go swek.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>Czasami lubi piszcze
jak jaki pgwek.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>Czasami lubi mwi
ryczeniem bawolim,<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>Musz rycze za niego,
bo gardo go boli.</span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>Och, mj tata jest mdry,
mdry ten mj tata,<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>I Mama jest najlepsza od
pocztku wiata,<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>Niania jest moj niani,
nawet si z ni bratam,</span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>Ale oni nie znaj Fisia.</span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>Fi jak lwy taki
dzielny, gdy w las biegnie ze mn,<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>I dzielny jak tygrysy,
gdy nam w ku ciemno,<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>I jak sonie - Fi nigdy
nie pacze, chyba e Mydo szczypie nas w oczy (kto si nie rozmae?).</span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>Och, mj tata jest
mdry, mdry ten mj tata,<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>I Mama jest najlepsza od
pocztku wiata,<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>Niania jest moj niani,
nawet si z ni bratam,</span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>Ale oni nie s tacy jak
Fi.</span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>Fi nie jest akomczuchem,
jednak jest smakoszem,<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>Wic gdy mnie czym
czstuj, oczywicie prosz:<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>I dla Fisia te
chciabym. Sodycze s zdrowe".<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>I musz zje za niego,
bo zby ma nowe.</span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>No, kocham Tat, ale
niechby pisa przesta.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>I Mam kocham, ale po co
jedzi gdzie tam?<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>Niania czsto ze
szczotk goni mnie i krzyczy...</span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='text-align:center;text-indent:22.7pt;
line-height:150%;background:white'><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;line-height:150%;font-family:"Times New Roman"'>A Fi to Fi, na Fisia
zawsze mog liczy<a style='mso-endnote-id:edn292' href="#_edn292"
name="_ednref292" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[292]</span></span><![endif]></span></span></a></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Czy wymylony
przyjaciel to jakie urojenie wyszego rzdu" ni zwyke, dziecice
fantazje? Moje wasne dowiadczenie nie na wiele si tu przyda. Podobnie jak
robi wielu rodzicw, tak i moja mama zaprowadzia, kiedy byem may, specjalny
notatnik, w ktrym zapisywaa rne moje powiedzonka. Znalazy si tam zwyke
dziecice zabawy (teraz jestem na ksiycu..., dodaj gazu..., jestem
Babiloczykiem...), ale chyba bardziej lubiem udawactwa drugiego
stopnia" (jestem sow, ktra bawi si w koo wodne...), ktre czasem
odnosiy si te do mnie samego (jestem maym chopczykiem, ktry udaje, e
jest Richardem...). Nigdy tak naprawd nie mylaem, e jestem czym albo kim
innym - dzi sdz, e to byy klasyczne dziecice fantazje i zabawy. Tyle e
ja nigdy nie miaem Fisia. Jeli opowie Lewisa (i dorosego Krzysia) jest
autentyczna, znaczy to, e przynajmniej dla czci najzupeniej normalnych
dzieci tacy wymyleni przyjaciele s jak najprawdziwsi. Dzieciaki wierz, e
kto taki istnieje, i - tak te bywa - widz go rwnie wyranie, jak ludzie
widz autentyczne halucynacje. Moim zdaniem ten fenomen Fisia" w
dziecistwie stanowi cakiem dobry model pozwalajcy zrozumie wiar religijn
u dorosych. Nie wiem, czy jacy psychologowie ju si tym zainteresowali, ale
mogyby to by bardzo ciekawe badania. Fi, towarzysz i powiernik na cae ycie
- przecie dokadnie tak rol odgrywa Bg. Mamy zatem pierwsz luk, ktra
zostaaby niewypeniona, gdyby Bg odszed.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pewna
dziewczynka miaa na odmian maego czerwonego czowieczka", ktry
ukazywa si wycznie w jej obecnoci, z byskiem i brzkiem materializujc
si gwatownie w powietrzu. Czowieczek ten odwiedza j bardzo regularnie,
zwaszcza gdy czua si samotna, cho w miar, jak rosa, wizyty staway si
coraz rzadsze. Pewnego dnia, kiedy wanie miaa i do przedszkola, jej
przyjaciel zjawi si przy niej z charakterystycznym dwikiem i oznajmi, e
pojawia si ju ostatni raz. Dziewczynk bardzo to zmartwio, ale may czerwony
czowieczek wyjani jej, e teraz robi si ju dua i moe sama zaj si
sob, a on musi troszczy si te o inne dzieci i dlatego j opuszcza. Obieca
jednak, e jeli kiedy <i style='mso-bidi-font-style:normal'>naprawd </i>bdzie
go potrzebowaa, znw przybdzie. I rzeczywicie, po wielu, wielu latach, gdy
bya ju doros dziewczyn i przeywaa bardzo ciki kryzys, nie bardzo
wiedzc, co zrobi ze swoim yciem, wrci do niej... we nie - przynio si
jej, e drzwi do sypialni otwieraj si i do rodka wjeda wzek wypeniony
ksikami, popychany przez jej maego, czerwonego przyjaciela. Zinterpretowaa
ten sen na swj sposb: uznaa, e to znak, i powinna pj na studia.
Zastosowaa si do tej porady, z czego pniej bya bardzo zadowolona. Kiedy
pierwszy raz usyszaem t histori, bardzo mnie rozczulia, a zarazem
poczuem, e jestem bardzo bliski - bliszy ni kiedykolwiek - zrozumienia
funkcji pocieszyciela i doradcy, jak wyimaginowani bogowie peni w yciu ludzi.
Taka istota, cho yje tylko w wyobrani, dla dziecka pozostaje jak
najprawdziwsza i naprawd doradza mu i pomaga. A moe nawet wicej - wyobraeni
przyjaciele (i wyimaginowani bogowie) zawsze maj czas i do cierpliwoci, by
powici sw uwag temu, kto cierpi. A jeszcze kosztuje to znacznie mniej ni
wizyta u psychiatry lub u psychologa...</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Czy zatem
bogowie (jako doradcy i powiernicy) wyewoluowali z rnych fisiw w swoistej
psychologicznej pedomorfozie"? Pedomorfoz nazywamy zachowanie cech dziecicych
(niedojrzaych organizmw) przez dorosych. Pekiczyki na przykad maj
pedomorficzne pyszczki - dorose osobniki tej rasy wygldaj jak szczeniaki.
Pedomorfoz to zjawisko do powszechne w ewolucji, przyjmuje si chociaby, i
jest to wany czynnik w rozwoju takich ludzkich cech jak wysokie i wypuke
czoo oraz krtka szczka. Ewolucjonici czsto mwi o <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Homo sapiens </i>jako o juwenilnej mapie i rzeczywicie trudno
zaprzeczy, e mode szympansy czy goryle znacznie bardziej przypominaj ludzi
ni dorose osobniki. Mona wic postawi pytanie - czy religie wyewoluoway w
drodze stopniowego przesuwania si w czasie, przez wiele kolejnych pokole,
tego momentu w yciu dziecka, gdy rozstaje si ono ze swoim fisiem (przez
analogi do ewolucyjnych procesw, ktre u czowieka wizay si ze
spowolnieniem, a potem zanikiem mechanizmu prowadzcego u naszych kuzynw do
spaszczenia czoa i wysunicia szczki)?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Moe warto te,
dla symetrii, rozway przeciwn hipotez - e to nie bogowie wyewoluowali z
fisiw naszych odlegych przodkw, tylko fi jest ewolucyjnym potomkiem dawnych
bogw, cho osobicie wydaje mi si to mniej prawdopodobne. Wpadem zreszt na
taki pomys, czytajc <i style='mso-bidi-font-style:normal'>The Origin of
Consciousness in the Breakdown of the Bicameral Mind </i>[Narodziny wiadomoci
i rozpad dwukomorowego mzgu] amerykaskiego psychologa Juliana Jaynesa. Caa
ksika jest rwnie dziwaczna, jak jej tytu - to jedna z tych prac, o ktrych
mona powiedzie, e albo to kompletny mie, albo dzieo absolutnego geniuszu.
Nic porodku! (Raczej to pierwsze, ale gowy bym nie da.)</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jaynes zaczyna
od tego, e wielu ludzi odbiera wasne procesy mylowe w formie dialogu midzy
sob" (jani, self") a drugim wewntrznym protagonist tkwicym w
gowie. Oczywicie dzi ju wszyscy doskonale wiemy, e oba te gosy" s
naszym wasnym gosem, a jeli kto tego nie rozumie, uznawany jest za
psychicznie chorego. Co takiego przydarzyo si Evelynowi Waugh, cho epizod
nie by dugotrway. (Pniej Waugh, ktry nigdy si nie patyczkowa ze sob,
powiedzia do ktrego ze swoich przyjaci: Wiesz, dawno ju ci nie
widziaem, ale w sumie w ogle niewielu ludzi widziaem przez ten czas, bo -
syszae o tym? - troch zwariowaem".) Bohater <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>The Ordeal of Gilbert Pinfold, </i>powieci napisanej przez Waugh'a po
wyjciu z choroby, te ma halucynacje i syszy gosy, co szczegowo zapisuje.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Julian Jaynes
twierdzi, e gdzie tak do roku 1000 p.n.e. ludzie nie byli raczej wiadomi, e
ten drugi gos - gos Gilberta Pinfolda - to gos wewntrzny. Myleli, e to gos
boga, Apolla, Astarte czy Jahwe choby, a moe raczej jakiego lokalnego,
domowego bstwa, ktre daje im porady i wydaje polecenia. Jaynes nawet
zlokalizowa odpowiedni orodek odpowiedzialny za to syszenie", ma on
si mieci dokadnie po przeciwnej stronie mzgu ni orodki kontrolujce
syszenie i rozpoznawanie mowy. Rozpad dwukomorowego mzgu" by wedug
Jaynesa historycznym przeomem, ktry nastpi w chwili, gdy ludzie pojli, i
syszane przez nich gosy, ktre dotd uznawali za napywajce z zewntrz, w
rzeczywistoci s gosem wewntrznym. Jaynes idzie zreszt w swojej teorii
jeszcze dalej - dla niego w przeom by historyczny", bowiem w tym
wanie momencie narodzi si miaa ludzka wiadomo.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jedna ze
staroegipskich inskrypcji gosi, e wszyscy inni bogowie s tylko emanacj,
gosem" boga-stwrcy Ptaha. Wspczesne translacje nie tumacz jednak
okrelenia gos" dosownie, przyjmuje si raczej, e trzeba w tym wypadku
mwi o obiektywnych manifestacjach umysu [Ptah]". Jaynes nie zgadza si
z tak interpretacj i uwaa, e sowo gos" w tym kontekcie ma znaczy
dokadnie to, co znaczy. Bogowie byli wedug niego gosem", halucynacj,
ktra przemawiaa wewntrz czyjej gowy. Twierdzi te, e tacy bogowie s
ewolucyjnym potomstwem dawnych wadcw, ktrzy poprzez sowa nawet pomiertnie
zachowywali posuch wrd poddanych, wanie jako wyimaginowane gosy
przemawiajce w ludzkich gowach. Teoria Jaynesa bez wtpienia jest
kontrowersyjna, ale wydaa mi si na tyle intrygujca, e uznaem, i nie mona
nie wspomnie o niej w ksice powiconej religii. Ocen za pozostawiam moim
czytelnikom.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Propozycj
Jaynesa mona te podda szczeglnej reinterpretacji. Ot przyjmujc, e
istnieje rozwojowe powizanie midzy bogami a fisiami, mona si zastanawia,
czy relacja nie przebiega w przeciwn stron, tak jak sugerowaaby to teoria
pedomorfizmu. W tym ujciu rozpad dwukomorowego mzgu nie byby gwatownym,
jednorazowym przeomem, ale raczej dugotrwaym stopniowym procesem cofania si
do dziecistwa a do okresu poprzedzajcego moment uwiadomienia sobie, e owe
wewntrzne gosy i zjawy nie s realne. Zgodnie z takim modelem odwrconego
pedomorfizmu" najpierw znikyby z mzgw dorosych halucynacje bogw,
potem cofalibymy si dalej do coraz wczeniejszego dziecistwa, a wreszcie - i
ten stan nasz gatunek osign dzi - halucynacje te przetrway tylko w formie
fisiw czy maych czerwonych ludzikw". Z t wersj teorii jest jednak
pewien powany kopot - ot nie wyjania ona, dlaczego wspczenie bg ma tak
trwa pozycj w dorosoci.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Moe zatem
najlepiej byoby zaoy, e ani bogowie nie s ewolucyjnymi potomkami fisiw,
ani <i style='mso-bidi-font-style:normal'>vice versa, </i>lecz jedni i drudzy
s produktem ubocznym tej samej psychologicznej predyspozycji. I Bg (bogowie)
wszak, i fi daj nam swoisty psychiczny komfort, stanowi te wane
audytorium, ktremu moemy przedstawia wasne pomysy. W ten oto sposb
powrcilimy do teorii, o ktrej mowa bya w Rozdziale 5. - hipotezy religii
jako produktu ubocznego".</span></p>
<h2><a name="_Toc185723681"></a><a name="_Toc184498992"></a><a
name="_Toc184498512"></a><a name="_Toc184498133"></a><a name="_Toc184497815"></a><a
name="_Toc184497373"></a><a name="_Toc184496657"></a><a name="_Toc184496105"><span
style='mso-bookmark:_Toc184496657'><span style='mso-bookmark:_Toc184497373'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497815'><span style='mso-bookmark:_Toc184498133'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498512'><span style='mso-bookmark:_Toc184498992'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723681'>Pocieszenie i ukojenie</span></span></span></span></span></span></span></a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Przysza pora,
by zmierzy si z powanym wyzwaniem - nie sposb zaprzeczy, e Bg dla wielu
ludzi jest pocieszycielem i ostoj, i, jeli on nie istnieje, co trzeba
znale na jego miejsce. Nawet jeeli kto skonny jest ostatecznie zgodzi
si, e najprawdopodobniej Boga nie ma i e nie jest on rdem moralnoci, nie
oznacza to, e si poddaje, zawsze ma bowiem (tak przynajmniej sdzi) jeszcze
jednego asa w rkawie - potencjaln (psychologiczn lub emocjonaln) <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>potrzeb </i>Boga. Jeli odrzucisz religi,
pyta taki kto z nutk satysfakcji w gosie, co moesz zaproponowa w zamian?
Co moesz da umierajcym w blu, ludziom, od ktrych odeszli najblisi, rnym
cierpicym w samotnoci Eleanorom Rigby tym wszystkim, dla ktrych Bg jest
jedynym przyjacielem?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pierwsze, co na
takie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>dictum </i>mona odpowiedzie, to
rzecz, ktrej w zasadzie nawet mwi nie warto. Ludzie czerpi z wiary
pocieszenie, to prawda, ale z tego wcale nie wynika, e przedmiot ich wiary
istnieje. Przyjmijmy nawet (cho nie jest to atwe i stanowi zdecydowanie za
daleko idce ustpstwo), e kto zdoa przeprowadzi niepodwaalny dowd, i
wiara w istnienie Boga jest niezbdnym wymogiem ludzkiej psychiki i ludzkiego
szczcia, a wszyscy ateici to nieuleczalni neurotycy, ktrzy w desperacji,
wiedzeni kosmicznym lkiem, pr do samobjstwa. To nic nie zmienia - adne z
tych twierdze w najmniejszym nawet stopniu nie odnosi si do prawdy lub faszu
religijnych wierze. Dobrze, mona przyzna, i stanowi one powany argument
za tym, by prbowa samego siebie przekona, e Bg jest (nawet jeli go nie
ma). Dan Dennett, jak ju wspominaem, wprowadza w <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Breaking the Spell </i>rozrnienie midzy wiar w Boga a wiar w wiar
- przekonaniem, e dobrze jest wierzy, nawet jeli sama wiara jest faszywa (Wierz,
zarad memu niedowiarstwu!" Mk 9,24). Wiernych zachca si, by <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>wyznawali </i>wiar i praktykowali, nawet
jeli nie s jej pewni.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Moe, jeli
czowiek wystarczajco czsto co powtarza, potrafi sam si przekona, e to
prawda. Wszyscy zreszt znamy udzi, ktrzy akceptuj wiar religijn jako tak
i nie pozwalaj atakowa religii, cho zarazem przyznaj, e w sobie"
wiary nie maj. Byem lekko wstrznity, gdy tej treci deklaracj odnalazem
nawet nie u kogo innego, tylko u tak podziwianego przeze mnie Petera Medawara:
auj mojej niewiary w Boga i pogldw na sfer religii, gdy jestem
przekonany, i gdyby byo moliwe znalezienie dobrych naukowych i
filozoficznych dowodw na istnienie Boga, przyniosoby to rado i pocieszenie
wielu potrzebujcym" <i style='mso-bidi-font-style:normal'>(The Limits of
Science </i>[Granice nauki], Oxford University Press, 1984, s. 96).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Od chwili, gdy
przeczytaem ksik Dennetta, zaproponowane przez niego rozrnienie
wielokrotnie ju mi si przydao. Nie bdzie adn przesad, jeli powiem, e
zdecydowana wikszo znanych mi ateistw tak naprawd skrywa swj ateizm za
dewocyjn fasad. Ci ludzie sami oczywicie nie wierz w adne ponadnaturalne,
nadprzyrodzone byty, ale nadal tkwi w nich jaki szczeglny sentyment dla
irracjonalnej wiary- tak, oni wierz w wiar! To zreszt zabawne, jak
powszechna jest nieumiejtno odrnienia twierdzenia: X jest prawdziwe"
od: Jest bardzo podane, by ludzie wierzyli, e X jest prawdziwe". A
moe w tym przypadku problem nie tkwi w nieznajomoci logiki, tylko raczej w
przekonaniu, e w momencie, gdy docieramy do ludzkich uczu, prawda przestaje
by istotna. Oczywicie w najmniejszej nawet mierze nie zamierzam tu podwaa
znaczenia ludzkich uczu, domagam si jedynie precyzji - zawsze musimy by
wiadomi, o czym mwimy, o prawdzie czy o uczuciach. Jedno i drugie jest bardzo
wane, ale to nie to samo!</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wrmy moe
jednak do rzeczywistoci. Poczynione wyej hipotetyczne zaoenie, to
ustpstwo, ktre chwilowo zaakceptowaem -jest ono jednak nie do, e
ekstrawaganckie, to po prostu faszywe. Nie ma (ja przynajmniej nie znam)
adnych dowodw, i ateici oglnie s ludmi mniej szczliwymi, czy te, e
drczy ich jaki chorobliwy, egzystencjalny niepokj. Niektrzy ateici s
szczliwi, inni nie. Tak samo niektrzy chrzecijanie, ydzi, muzumanie,
hinduici i buddyci s szczliwi, a ich wspwyznawcy nie. By moe daoby
si znale jakie statystycznie istotne korelacje midzy zadowoleniem z ycia
a wiar (lub brakiem wiary), ale nie wydaje mi si, by moga to by wyrana zaleno.
Znacznie bardziej zreszt interesuje mnie pytanie, czy brak Boga w yciu
istotnie moe stanowi <i style='mso-bidi-font-style:normal'>powd </i>do
zmartwienia lub wrcz depresji. Ostatni rozdzia mojej ksiki powic przede
wszystkim wykazaniu, e odpowied na tak postawione pytanie brzmi: Nie!".
Wicej nawet, jest wrcz przeciwnie - wiara w nadnaturalne w ogle nie jest
potrzebna, by ycie kadego czowieka byo spenione i szczliwe.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Najpierw jednak
przyjrzyjmy si bliej, czym s owo pocieszenie i otucha, jakie ma oferowa
religia. Pocieszenie", zgodnie ze sownikow definicj, to rzecz, od
"pocieszy"; co, co dodaje komu otuchy, podtrzymuje kogo na duchu,
przynosi pociech"<a style='mso-endnote-id:edn293' href="#_edn293"
name="_ednref293" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[293]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Proponuj rozrni dwa typy pocieszenia:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l13 level1 lfo19;tab-stops:10.8pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>1.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'> </span></span></span><![endif]><b
style='mso-bidi-font-weight:normal'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pocieszenie w aspekcie fizycznym. </span></b><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jeli
kto utkn na noc gdzie wysoko w zimnych grach, wielki, kudaty bernardyn,
ktry go odnajdzie, bez wtpienia bdzie dla pocieszeniem (pociech znale
te mona w buteleczce brandy, zawieszonej na szyi psa). Paczce dziecko mona
pocieszy, biorc je w ramiona i szepczc do ucha uspokajajce sowa.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l13 level1 lfo19;tab-stops:10.8pt;
background:white'><![if !supportLists]><span style='font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>2.<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><b style='mso-bidi-font-weight:normal'><span
style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pocieszenie
poprzez odkrycie nowych faktw lub spojrzenie na znane fakty z innej
perspektywy. </span></b><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman"'>Kobieta, ktra stracia ma na wojnie, moe
znale pocieszenie w tym, e nosi w onie jego dziecko, albo e m jej zgin
jak bohater. Pocieszeniem te moe sta si dla nas spojrzenie na jak
sytuacj od innej strony. Filozof moe uzna na przykad, e dla starego
czowieka mier nie jest niczym szczeglnym. Wszak dziecko, ktrym niegdy
by, dawno ju umaro", nie tyle gwatownie rozstajc si z yciem, co po
prostu dorastajc. Szekspir pisa niegdy o siedmiu stadiach ycia czowieka, z
ktrych kade koczy si mierci", gdy przechodzimy z jednego etapu
ycia w drugi. Z tej perspektywy umieranie starego czowieka niewiele rni si
od powolnych i stopniowych mierci", ktre ma ju za sob<a
style='mso-endnote-id:edn294' href="#_edn294" name="_ednref294" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[294]</span></span><![endif]></span></span></a>. Dla
kogo, kto za mierci nie tskni, takie spojrzenie na rozstawanie si z yciem
moe przynie otuch. (Nawet jeli nie do koca, przykad ten ukazuje, jak,
potencjalnie przynajmniej, pocieszeniem moe sta si gboka refleksja.) Mark
Twain w inny sposb poradzi sobie z lkiem przed mierci: Nie boj si
mierci. Nie yem przez miliardy lat, zanim si urodziem, i nie czuem z tego
powodu adnego dyskomfortu". Rzecz jasna <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>apercu </i>nie uchyla nieuchronnoci mierci, nawet jednak zgrabny <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>bon mot </i>moe sprawi, e na t
nieuchronno spojrzymy innym okiem i odnajdziemy w niej co pocieszajcego.
Thomas Jefferson te nie ba si mierci i wyranie nie wierzy, e cokolwiek
czeka go po drugiej stronie". Tak przynajmniej wynika ze sw
Christophera Hitchensa: Gdy jego dni zaczy dobiega kresu, Jefferson nieraz
zwierza si przyjacioom, e oczekuje koca z pen wiadomoci, bez lku i
bez nadziei. Trudno chyba o bardziej jasn deklaracj, e kto nie jest
chrzecijaninem". Bertrand Russell opublikowa w roku 1925 esej-deklaracj
<i style='mso-bidi-font-style:normal'>What l Belieue </i>[W co wierz]; to
prawdziwa uczta dla intelektu (cho moe nie dla bardzo delikatnych
intelektw):</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Wierz w to, e gdy umr, zgnij i nic nie pozostanie z
mojego ego. Nie jestem ju mody i kocham ycie, ale uznabym, e wart jestem
tylko wzgardy, gdybym dra z lku na myl o nieistnieniu. Kade szczcie
dlatego jest prawdziwym szczciem, bo kiedy musi si skoczy, a mio i
myl ludzka nie trac nic ze swej wartoci przeto, e nie mog trwa wiecznie.
Wielu ludzi z dum narodzio si na szafocie, czy ta sama duma nie powinna
nauczy nas, jak godnie myle o miejscu czowieka we Wszechwiecie. Nawet
bowiem jeli otworzenie okna nauki w pierwszym momencie sprowadza na nas
dreszcz, wywiewajc przytulne herbaciane ciepeko tradycyjnych ludzkich mitw,
to wystarczy yk wieego powietrza, by poczu chwa wielkich otwartych
przestrzeni.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pamitam, jakie
wraenie wywar na mnie ten tekst, gdy, majc jakie szesnacie lat, w szkolnej
bibliotece czytaem go po raz pierwszy. Pniej jako esej Russella wypad mi z
pamici, ale cakiem moliwe, e-cho niewiadomie - oddaem naleny hod
Russellowi (a i Darwinowi przy okazji), kiedy w <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>A Devil's Chaplain </i>[Kapelan diaba] w 2003 napisaem:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>To wizja ycia wicej ni wzniosa, cho z bezpiecznego
schronienia ignorancji moe wydawa si ponura i przepeniona chodem. Czy
jednak nie jest to odwieajce, odwanie patrze prosto w gwiazdy i czu na
twarzy powiew silnych wichrw, wichrw, ktre mkn drogami gwiazd"<a
style='mso-endnote-id:edn295' href="#_edn295" name="_ednref295" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[295]</span></span><![endif]></span></span></a>
(to Yeats).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Sprbujmy teraz
porwna religi z - na przykad - nauk i spyta, jak obie te dziedziny
czowieczej aktywnoci radz sobie z dawaniem ludziom otuchy, z obiema formami
pocieszenia, o ktrych wyej mwiem. Jeli mowa o pocieszeniu fizycznym, to
cakiem moliwe, e w silnych boskich objciach (nawet wyimaginowanych) mona
zazna pocieszenia tak samo jak w ramionach przyjaciela, a przytulenie si do
potnego bernardyna (nawet uwzgldniwszy baryeczk na jego szyi) moe nie
przewysza skutecznoci ciepa wiary. Cho warto pamita, e medycyna
(naukowa!) te si w yciu przydaje, i to czsto nawet bardziej ni brandy.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Przejdmy wic
do drugiego typu pocieszenia. Tu religia rzeczywicie moe by nad podziw
efektywna. Bardzo wiele ofiar naturalnych katastrof, jak trzsienia ziemi na
przykad, opowiada potem, jak wielkie pocieszenie stanowia dla nich
wiadomo, i wszystko, co si dzieje, musi by czci jakiego niepojtego
boego planu. Wiedza, e gdy czas si wypeni, wszystko obrci si w dobro, bez
wtpienia jest pomocna. Jeeli kto odczuwa lk przed mierci, gboka wiara w
niemiertelno duszy na pewno moe przynie ulg (chyba e kto swoj
przyszo widzi w czycu lub, co gorsza, w piekle). Tyle e faszywe
przekonania pod tym wzgldem - mam na myli moc pocieszania - s, czy te
raczej mog by, dokadnie rwnie skuteczne, jak prawdziwe, przynajmniej pki
prawda nie wyjdzie na jaw, wtedy bowiem rozczarowanie bywa gorzkie. To dotyczy
nie tylko religii. Lekarz moe przekonywa miertelnie chorego pacjenta, e na
pewno wyzdrowieje, chcc doda mu otuchy; to kamstwo moe by - jako
pocieszenie - tak samo efektywne, jak dokadnie tej samej treci prawdziwa
informacja przekazana choremu, ktry rzeczywicie ma szanse na
rekonwalescencj. Kamstwo lekarza w pewnej chwili wyjdzie na jaw, natomiast
szczera i z gbi serca pynca wiara w ycie pozagrobowe jest na takie
rozczarowanie znacznie bardziej odporna. W bajeczki lekarza mona wierzy tylko
dopty, dopki nie pojawi si objawy, co do ktrych nie mona ju si udzi.
Wierze w ycie pozagrobowe nigdy nie grozi ostateczne rozwianie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wiar t
podziela zreszt - tak przynajmniej wskazuj badania - 95 procent mieszkacw
USA Jeli pozostawimy na boku potencjalnych mczennikw, to fakt, i co
takiego jest moliwe, jest zadziwiajcy. Jak tak wielu umiarkowanie religijnych
ludzi moe wierzy, e przetrwa wasn mier? Przecie, jeeli naprawd, z
najgbszego serca w to wierz, powinni wzi przykad z opata Ampleforth,
ktry zasyn tym, e, gdy kardyna Basil Hume wyzna mu, i wkrtce umrze,
zareagowa nastpujcymi sowy:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Gratuluj ekscelencjo. To zaiste wspaniaa nowina. Jake
chciabym mc uda si z panem!"<a style='mso-endnote-id:edn296'
href="#_edn296" name="_ednref296" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[296]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Wielebny opat by, jak wida, gorliwym chrzecijaninem. Anegdotka ta jednak
dlatego jest przytaczana (i dlatego niemale nas bawi), e to postawa bardzo
rzadka. (Przypomniaa mi si zreszt niedawno, gdy ogldaem dowcip rysunkowy
przedstawiajcy mod, liczn i zupenie go dziewczyn z transparentem Make
love not war"; Oto prawdziwa wierno goszonym przekonaniom",
komentowali gapie.)</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dlaczego zatem
wszyscy chrzecijanie i muzumanie nie naladuj opata Ampleworth, gdy umiera
kto z ich bliskich" Dlaczego, gdy jaka pobona kobieta syszy od swego
lekarza, e zosta jej tylko miesic ycia, nie szaleje z radoci, jakby
wanie wygraa dwutygodniowe wczasy na Seszelach, i nie krzyczy wniebogosy,
e nie moe si doczeka? Dlaczego wspwyznawcy odwiedzajcy j przy ou mierci
nie przekazuj zwyczajowych, gdy kto wybiera si z wizyt, uprzejmoci: Tylko
nie zapomnij pozdrowi od nas wujka Romana"?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pytam wic -
czemu perspektywa rychej mierci nie wywouje u ludzi religijnych takiej
reakcji? Czyby tak naprawd nie wierzyli w to, w co mwi, e wierz? A moe
wierz, a przeraa ich tylko sam <i style='mso-bidi-font-style:normal'>proces
umierania? </i>(Tu zreszt maj dobry powd: nasz gatunek to jedyny spord
gatunkw yjcych na tej planecie, ktrego przedstawiciel cierpicy na
najstraszliwsz nawet i nieuleczaln chorob nie moe uda si do weterynarza z
prob o skrcenie jego mk.) W takim razie jednak skd te gone sprzeciwy
rnych kociow wobec eutanazji i pomocy w samobjstwie. Przecie w wariancie
opat z Ampleworth" czy wczasy na Seszelach" powinnimy przynajmniej
oczekiwa, e dla ludzi wierzcych rozstanie si z yciem doczesnym nie jest
wielkim wyrzeczeniem. Tymczasem niemal kady zagorzay przeciwnik eutanazji czy
wspomaganego samobjstwa" to, gotw jestem zaoy si o spor sum,
osobnik religijny. Jako powd oficjalny podaje si czsto, e co takiego to
zabijanie, a zabijanie jest grzechem. Ale dlaczego uznawa to za grzech, jeli
kto w ten sposb chce tylko przyspieszy swoj (lub cudz) podr do nieba.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mj stosunek do
pomocy w samobjstwie jest w pewnym sensie konsekwencj przedstawionego nieco
wyej stanowiska Marka Twaina. Bycie martwym nie rni si od bycia
nienarodzonym - po mierci bd tym samym, czym byem za czasw Wilhelma
Zdobywcy, dinozaurw czy trylobitw. Nie ma tu powodw do lku. Natomiast sama
mier moe by (to ju kwestia indywidualnego szczcia, czy raczej pecha)
procesem dugim i bolesnym. Przyzwyczailimy si, e tego typu dowiadczenia s
nam raczej oszczdzane, su do tego choby rodki znieczulajce czy usypiajce,
stosowane na przykad przy operacji wyrostka robaczkowego. Kiedy umiera w blu
twj domowy zwierzak, zostaniesz uznany (i susznie) za sadyst bez serca,
jeli nie zabierzesz go do weterynarza i nie poprosisz o podanie rodka, po
ktrym cierpice zwierz zanie i nigdy ju si nie obudzi. Jeli jednak twj
lekarz wywiadczy analogiczn medyczn przysug tobie, gdy to ty zwijasz si z
blu i czekasz tylko na mier, ryzykuje oskarenie o morderstwo. Sam, kiedy
bd umiera, chc, by wanie pod oglnym znieczuleniem lekarz skrci moje
mki, dokadnie tak samo, jak nie dano mi cierpie przy usuwaniu wyrostka. Tyle
e nie mam szans na co takiego, bo miaem pecha urodzi si jako Homo sopiens,
a nie na przykad <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Canis familiaris </i>lub
<i style='mso-bidi-font-style:normal'>Felis catus. </i>Nie mam szans,
oczywicie, o ile w odpowiednim czasie nie znajd si w jakim bardziej
owieconym miejscu, jak Szwajcaria, Holandia czy Oregon. Dlaczego takich
owieconych miejsc jest tak mao - to przede wszystkim wpyw religii.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Kto jednak
mgby spyta, czy nie przesadzam (grubo) - czy nie stanowi wielkiej rnicy,
gdy mwimy o pozbawieniu kogo wyrostka robaczkowego i kiedy mwimy o
pozbawieniu go ycia. Ot nie, zwaszcza gdy kto i tak wkrtce ma umrze! Nie
powinno rwnie stanowi takiej rnicy dla kogo, kto wierzy w ycie
pozagrobowe, dla takiej osoby bowiem mier jest przecie tylko przejciem od
jednej formy ycia do drugiej. Jeeli to przejcie ma by a tak bolesne,
czowiek wierzcy w zawiaty nie ma przecie adnych szczeglnych powodw, by
przechodzi nim bez anestetykw, tak samo jak zgadza si na znieczulenie przy
operacji wyrostka. W zasadzie to my, ludzie, dla ktrych mier jest
ostatecznym poegnaniem si z yciem, powinnimy przeciwstawia si eutanazji
czy wspomaganemu samobjstwu - tymczasem to wanie my bronimy tego prawa<a
style='mso-endnote-id:edn297' href="#_edn297" name="_ednref297" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[297]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>A jeli ju
mwimy na ten temat - moja znajoma jest dyplomowan pielgniark i od wielu lat
pracuje w rnych domach starcw, gdzie mier jest bardzo powszednim
zdarzeniem. Jak opowiada, przez te wszystkie lata zauwaya, e najbardziej
boj si mierci wanie ludzie wierzcy. Oczywicie to tylko jednostkowa
obserwacja i naleaoby j poprze bardziej systematycznymi badaniami..., ale
co to moe oznacza jeli ma racj. Cokolwiek jednak by to byo, trudno
zaprzeczy, e warto fakt taki uwzgldni w naszej dyskusji o pocieszajcej
mocy religii w obliczu mierci zwaszcza<a style='mso-endnote-id:edn298'
href="#_edn298" name="_ednref298" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[298]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W wypadku
katolikw przynajmniej moe to by lk przed czycem. (witobliwy kardyna
Hume, rozstajc si z przyjacielem, powiedzia: Zegnajcie zatem. Do zobaczenia
w czycu, jak mniemam" -<i style='mso-bidi-font-style:normal'>ja </i>z
kolei mniemam, i kardyna wypowiada te sowa z iskierk sceptycyzmu w swoich
starych, mdrych oczach.)</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Sama doktryna
czyca umoliwia zreszt bardzo interesujcy wgld w meandry teologicznego
umysu. W zasadzie czyciec to co na ksztat niebiaskiej Ellis Island<a
style='mso-endnote-id:edn299' href="#_edn299" name="_ednref299" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[299]</span></span><![endif]></span></span></a>, taka
poczekalnia przy Hadesie, dokd po mierci trafiaj dusze tych, co za ycia nie
nagrzeszyli na tyle duo, by znale si od razu w piekle, ale zarazem nie
zasuguj, by bez niezbdnej kwarantanny powdrowa wprost do wolnej od
wszelkiego grzechu strefy nieba<a style='mso-endnote-id:edn300' href="#_edn300"
name="_ednref300" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[300]</span></span><![endif]></span></span></a>. W
redniowieczu Koci za pienidze oferowa wiernym tzw. odpusty. Mona byo
sobie kupi okrelon liczb dni zwolnienia" z czyca-Koci wydawa
nawet (szczyt tupetu!) odpowiednie, podpisane certyfikaty okrelajce, ile dni
zostao odpuszczone". (W sumie uzna trzeba, e Koci katolicki w
olbrzymim stopniu przyczyni si do narodzin prawnego pojcia nieuczciwie
wej w posiadanie", spord wszystkich jego finansowych machlojek za
sprzeda odpustw bez wtpienia wysuwa si na czoo. To doprawdy jeden z
najwikszych przekrtw w dziejach, taki redniowieczny odpowiednik
nigeryjskich fortun" epoki Internetu, tyle e znacznie bardziej
zyskowny.)</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jeszcze w roku
1903 papie Pius X opracowa szczegow tabel, w ktrej precyzyjnie okreli,
ile dni odpustu udzieli moe duchowny jakiego szczebla - i tak kardynaowie
mogli da odpust na dwiecie dni, arcybiskupi na sto, ale zwykli biskupi ju
tylko na pidziesit. W XX wieku jednak odpusty nie byy ju przedmiotem
handlu (przynajmniej nie bezporednio, za gotwk). Zreszt i w redniowieczu
zoto nie byo jedyn walut, za ktr mona byo wykupi si z czyca. Odpust
mona byo zdoby te za modlitwy, albo wasne za ycia, albo za mody w
czyjej intencji odprawiane ju po mierci, cho za te mona ju byo po prostu
zapaci. Jeli kto by wystarczajco bogaty, mg sobie zaatwi, by takie
mody za jego dusz odprawiane byy do koca wiata. Na przykad mj wasny
oksfordzki college, New College, zosta ufundowany w roku 1379 (wtedy by nowy)
przez jednego z najwikszych filantropw XIV wieku, Williama z Wykeham, biskupa
Winchesteru. Billami Gatesami tej epoki czsto zreszt bywali biskupi - wszak
to oni kontrolowali redniowieczny odpowiednik wspczesnej infostrady (czyli
drog do Boga) i te potrafili gromadzi wielkie bogactwa. Diecezja Williama
bya wyjtkowo rozlega, co pozwolio mu zdoby wystarczajc wadz i wpywy,
by sfinansowa nawet dwie wielkie edukacyjne inicjatywy, w Oksfordzie i w samym
Winchesterze. Nauka na pewno bya wana dla Wykehama, lecz - tak przynajmniej
gosi oficjalna historia New College, opublikowana w roku 1979 dla
upamitnienia szesetlecia istnienia-olbrzymi zapis na rzecz college'u suy
mia przede wszystkim temu, by odprawiano tu msze za dusz fundatora. Msze te
w specjalnie wybudowanej kaplicy odprawia miao dziesiciu kapanw, majcych
do pomocy trzech urzdnikw kocielnych i szesnastu chrzystw. Gdyby sam
college z jakichkolwiek wzgldw zakoczy swoj dziaalno, duchowni mieli
nadal otrzymywa rodki umoliwiajce im realizacj zapisu". Wykeham
przekaza college w rce pochodzcej z wyboru Rady (Fellowship), ktra ju od
ponad szeciuset lat nieprzerwanie, niczym jeden dugowieczny organizm,
sprawuje swj urzd. Zapewne biskup wierzy, e przez kolejne wieki my tu
bdziemy si za niego modli.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dzi New
College ma tylko jednego kapelana <a style='mso-endnote-id:edn301'
href="#_edn301" name="_ednref301" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[301]</span></span><![endif]></span></span></a>, bez
nikogo do pomocy, a wartko pyncy przez stulecia strumie modlitw skurczy si
do zaledwie dwch mszy w intencji czycowej duszy rocznie. Tylko chr pozosta
biednemu biskupowi i musz przyzna, e muzyka jest doprawdy magiczna. Nawet ja
czuj si, jako czonek szacownego college'u, odrobin przynajmniej winny
zawiedzionego zaufania. Przecie Wykeham uczyni - tyle e zgodnie z duchem
swoich czasw - dokadnie to, co dzi robi bogacze, znaczn sum dotujc na
przykad jak firm kriogeniczn, ktra gwarantuje, e w zamian zamrozi ich
ciao i przechowa nietknite przez wszystkie trzsienia ziemi, zawieruchy
spoeczne, wojny domowe i inne potencjalnie niebezpieczne zdarzenia a do
chwili, gdy kiedy, w odlegej przyszoci, medycyna bdzie ju potrafia je
rozmrozi i wyleczy z wszelkich chorb, na jakie szacowny sponsor skary si
by za ycia. Czy my, czonkowie New College, nie amiemy aby naszej umowy z
jego zaoycielem? Nawet jeli tak, jestemy w cakiem dobrym towarzystwie.
Setki redniowiecznych dobroczycw zmaro, ufajc, e ich nastpcy i
spadkobiercy - ktrym zreszt sono za to zapacili - bd modli si za ich
oczekujce w czycu dusze. Trudno wrcz zliczy, jak wiele dzie sztuki i
architektury europejskiego redniowiecza tej wanie motywacji zawdzicza swe
powstanie; miay stanowi zaliczk na poczet wiecznoci, a tymczasem mona na
nie patrze jako na symbol zawiedzionego zaufania.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Tak naprawd
jednak w doktrynie czyca fascynuje mnie co zupenie innego, a mianowicie <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>dowd </i>jego istnienia, zaproponowany
przez teologw, dowd tak aonie saby, i jego sabo staje si nawet bardziej
komiczna ni szokujce zadufanie, z jakim jest prezentowany. Haso
czyciec" w cytowanej ju przeze mnie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Catholic
Encyclopedia </i>zawiera te podrozdzia zatytuowany <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Dowody. Ot </i>istnienie czyca wywiedzione zostaje nastpujco:
Gdyby ludzie po mierci po prostu szli do nieba lub do pieka, na podstawie
tego, jak mocno nagrzeszyli na Ziemi, modlenie si za ich dusze nie miaoby
adnego sensu. Po c bowiem modli si za czyj dusz, jeli nie wierzy si,
i modlitwa ma moc, by zapewni zbawienie tym, ktrzy wci jeszcze nie
dostpili Boej aski". My za modlimy si za zmarych, nieprawda? Czyli
czyciec musi istnie! Q.E.D. I to cakiem powany przykad tego, co
teologiczny umys uznaje za rozumowanie.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Na wiksz
jeszcze skal z problemem <i style='mso-bidi-font-style:normal'>non sequitur </i>mamy
do czynienia w przypadku bardzo czsto przywoywanego Dowodu z Pocieszenia. W
tym wypadku rozumowanie przebiega nastpujco: musi istnie Bg, bo gdyby nie
istnia, ycie byoby puste, bezcelowe i jaowe, nic w nim nie miaoby adnego
sensu. Czy rzeczywicie musz wskazywa, e logika tego wywodu zaamuje si ju
w pierwszym kroku? Moe ycie po prostu jest puste. Moe nasze modlitwy za
zmarych <i style='mso-bidi-font-style:normal'>s </i>bezcelowe. Jeli kto
zakada, e jest przeciwnie, to jednoczenie przyjmuje przesank identyczn z wnioskiem,
ktry zamierza wyprowadzi. To aden sylogizm, to klasyczna ptla. Zycie po
stracie ony moe by dla kogo nie do zniesienia, jaowe i puste, ale to wcale
nie sprawi, e ona nigdy nie umrze. Jest co infantylnego w przekonaniu, e
kto inny (rodzice dla dzieci, Bg dla dorosych) ma ponosi odpowiedzialno
za nadanie twojemu yciu sensu i celu. Podobny infantylizm dostrzegamy u tych,
ktrzy, zwichnwszy nog w kostce, natychmiast szukaj, kogo by tu pozwa -
kto odpowiada za mj dobrostan, kto zatem musi rwnie ponie win, gdy
dzieje mi si co zego! Czy taki wanie infantylizm kryje si za
potrzeb" Boga? Czy znw zza plecw wychyla si nam Fi?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dojrzao
polega na czym zupenie przeciwnym. Dojrzao to wiara, e nasze ycie ma
tyle sensu i celu i jest na tyle wspaniae, na ile takim je uczynimy. A moemy
sprawi, by naprawd byo cudowne. Czy w nauce mona znale te
niematerialne" pocieszenie? Temu pytaniu powicam ostatnie strony mojej
ksiki. Zacznijmy wic od inspiracji.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723682">Inspiracja</a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wkraczamy w tym
momencie w kwesti smaku czy prywatnych przekona, co, niestety, ma pewien
wpyw na sposb argumentacji, jakim bd musia si dalej posugiwa - wicej
chwilami bdzie retoryki ni logiki. Ju zreszt musiaem si z tym zmierzy,
podobnie jak wielu innych - najnowszych przykadw dostarczaj nam Carl Sagan w
<i style='mso-bidi-font-style:normal'>Bkitnej kropce, Biophilia </i>[Biofilia]
E.O. Wilsona, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>The Soul of Science </i>[Dusza
nauki] Michaela Shermera czy <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Affirmations
</i>[Afirmacje] Paula Kurtza. W <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Rozplataniu
tczy </i>prbowaem przekona czytelnikw, jak wielkie mamy szczcie w tym
tylko, e yjemy - przecie olbrzymia wikszo ludzi, ktrych koo loterii DNA
rwnie dobrze mogo wylosowa, nigdy si nie narodzia. Na uytek tych, ktrym
szczcie to ju dopisao, staraem si opisa wyjtkowo ycia za pomoc
nastpujcego obrazu - sprbujcie wyobrazi sobie promie wiata wski niczym
wizka laserowa, pezncy wzdu gigantycznej osi czasu. Wszystko przed i za
nim ginie w ciemnociach martwej przeszoci lub w mrocznych gbiach nieznanej
jeszcze przyszoci. My, niewyobraalni szczliwcy, znalelimy si w jego
zasigu. Cho nasza egzystencja w tym miejscu potrwa moe zaledwie
okamgnienie, nie wolno nam straci ani sekundy, nie wolno skary si na
monotoni bytu, na jaowo istnienia czy (jak mae dziecko) na nud - to
przecie byaby potworna zniewaga dla trylionw nieszczsnych istot, ktre
nigdy takiej szansy jak my, szansy ycia, nie otrzymay. Ju wielu ateistw
powiedziao to przede mn (i lepiej ode mnie) - wiedza o tym, i mamy do
przeycia tylko jedno ycie, powinna czyni je tym cenniejszym. Ateizm w tym
ujciu to afirmacja ycia i podziw dla jego wspaniaoci, nie ma w nim miejsca
na udzenie si, mylenie yczeniowe i paczliwe rozczulanie si nad sob. To
nie ycie jest nam co winne, to my jestemy jego dunikami. Jak napisaa
kiedy Emily Dickinson:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>W tym, e nie zdarzy si na nowo, Jest caa sodycz ycia<a
style='mso-endnote-id:edn302' href="#_edn302" name="_ednref302" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[302]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jeeli
abdykacja Boga pozostawia po sobie jak luk, mona wypenia j na rne
sposoby. Moja metoda obejmuje spor porcj nauki oraz uczciwe i rzetelne
poszukiwania prawdy o wiecie, ktry nas otacza. Dla mnie wysiek, jaki
podejmuj ludzie, by zrozumie Wszechwiat, polega na budowaniu modeli. Kady z
nas, we wasnej gowie, buduje model wiata, w ktrym yje. Modelem minimum by
ten, ktry musieli stworzy nasi odlegli przodkowie, by po prostu przetrwa.
Ten symulacyjny program by nastpnie czyszczony i debugowany przez dobr
naturalny, a osign mistrzostwo w rodowisku, ktre byo domem naszych przodkw,
czyli na afrykaskiej sawannie - by to trjwymiarowy wiat wypeniony redniej
wielkoci obiektami poruszajcymi si ze stosunkowo niewielkimi prdkociami.
Wraz z tym modelem nasze mzgi dostay jednak nieoczekiwan premi. Tym bonusem
bya moc wystarczajca, by tworzy modele znacznie bardziej skomplikowane i o
wiele bogatsze ni w pierwotny, ktry wystarcza naszym przodkom do
przerwania, ale poza tym by do prymitywny. Wspania manifestacj tej mocy
stay si sztuka i nauka. Potga nauki pozwala otwiera nasze umysy i daje nam
rado - o tym wanie chc pisa na ostatnich stronicach mojej ksiki.</span></p>
<h2><a name="_Toc185723683">Czador nad czadorami</a></h2>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jeden z
bardziej ponurych obrazw, na jakie moemy si dzi natkn na ulicach naszych
miast, to widok kobiety od stp do gw owinitej w skrywajc jej ksztaty
czer, tylko wziutka szpara na oczy tworzy jak janiejsz plam. Czador
(gdzie indziej moe to by czarczaf, jaszmak lub kwef), kluczowy element tego
haniebnego stroju, jest wyrazistym symbolem ucisku kobiet i fizycznego wrcz
tumienia ich osobistej wolnoci (i urody); to znak okruciestwa mczyzn i
wymuszonego podporzdkowania kobiet. Tu chciabym jednak posuy si czadorem
jako symbolem zjawiska znacznie szerszego.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ludzkie oczy
umoliwiaj widzenie tylko niewielkiego fragmentu widma elektromagnetycznego.
wiato widzialne to zaledwie wska jasna szczelina w szerokim ciemnym widmie
rozcigajcym si od najkrtszych fal promieniowania gamma po dugie fale
radiowe. Sprbujmy sobie uzmysowi, a nie jest to atwe, jak wska w istocie
jest to szczelina. Wyobramy sobie zatem nieszczsn afgask kobiet odzian w
parand i czarczaf, wida jej tylko oczy. Przyjmijmy teraz, e odlego od
wziutkiej szpary na oczy do czubka gowy reprezentowa by miaa cz widma od
fal krtkich do wiata widzialnego, a reszta szaty skrywajca kobiece ciao a
do stp to fale dusze od wiata widzialnego. Jak dugi musiaby by cay
strj, by nasze wyobraenie odpowiadao rzeczywistoci? Kopot w tym, e
zaczynamy w tym momencie operowa tak duymi wielkociami, e dla ich
zobrazowania naleaoby w zasadzie posuy si skal logarytmiczn, a to nie
jest chyba najlepszy pomys, by w ostatnim rozdziale takiej jak ta ksiki
dokada jeszcze definicj logarytmu. Moecie mi jednak wierzy - to naprawd
byby czador nad czadorami, superczador, nad i pod parocentymetrow szpar na
oczy ciemne zwoje cignyby by si jeszcze przez tysice kilometrw, od
promieniowania gamma na czubku gowy po dugie fale radiowe u skraju parandy.
Nauka za potrafi poszerzy ten wski przewit. Wicej nawet, otwiera to mae
okienko tak szeroko, e krpujce nasze ciao czarne szmaty niemal zupenie
opadaj, a my wreszcie moemy wszystkie nasze zmysy cieszy wieym powiewem
swobody</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jeli
wpatrujemy si w niebo przez teleskop optyczny, zwierciada i soczewki, z
ktrych jest zbudowany, pozwalaj nam widzie gwiazdy tylko w wskim zakresie
promieniowania, ktre okrelamy mianem widzialnego. Za pomoc innego typu
teleskopw moemy jednak widzie" rwnie promienie X i fale radiowe, a
to otwiera przed nami prawdziwy skarbiec zupenie innych obrazw nieba. W maej
skali z kolei aparaty czy kamery z zamontowanymi odpowiednimi filtrami
pozwalaj nam widzie" i robi zdjcia na przykad w ultrafiolecie. Moemy
zrobi fotografi kwiatu ukazujc go takim, jakim nie jest zwykle dostpny
naszym oczom-te dziwne paski i plamki, ktre wwczas ujrzymy, nie zostay
zaprojektowane" dla nas. Trzeba mie oczy takie jak owady, eby je
widzie; owady widz promieniowanie w zakresie widma podobnym jak my, tyle e
nieco przesunitym. Nie widz czerwieni, widz za to ultrafiolet. Ogrd owadw
jest wic ogrodem w ultrafiolecie"<a style='mso-endnote-id:edn303'
href="#_edn303" name="_ednref303" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[303]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Metafora
wskiego okienka, przez ktre wygldamy na szeroki wiat, przydaje si w bardzo
wielu obszarach nauki. yjemy w pobliu rodka przebogatej galerii wielkoci, a
nasz ukad nerwowy i organy zmysw skonstruowane s tak, e pozwalaj nam
postrzega i rozumie tylko ten wanie jej fragment, w ktrym przebiega nasza
egzystencja - wiat porednich wielkoci i obiektw poruszajcych si nie za
szybko. Wielkoci, z jakimi jestemy oswojeni, obejmuj zakres od dziesitych
czci milimetra (czubek szpilki) po kilka kilometrw (widok z grskiego
wierzchoka). Gdy wykraczamy poza ten zakres rozmia</span><span
style='font-family:"Times New Roman"'>rw, odlegoci czy szybkoci, nasza
wyobrania zaczyna mie problemy i musimy odwoa si do pomocy specjalnych
instrumentw i matematyki, ktre, na cae szczcie, potrafimy w tym celu
wykorzysta. Pamita bowiem trzeba, i to dostpne bezporednio naszym zmysom
spektrum zjawisk stanowi bardzo niewielki fragment tego, co dzieje si w
naturze, gdzie chociaby odlegoci zmieniaj si od wci szokujcej nas swoj
dziwnoci skali kwantowej na jednym kracu po einsteinowsk skal
kosmologicznych dystansw na drugim. Nasza wyobrania za, jak mwiem, jest
aonie wrcz niedostosowana do radzenia sobie z odlegociami
przekraczajcymi wymiary z drobnego zaledwie wycinka caego zakresu moliwych
odlegoci, wycinka, w ktrym funkcjonowali nasi przodkowie. Czsto na przykad
wizualizujemy elektron jako malutk kulk wirujc wok zgrupowania nieco
wikszych kulek, co reprezentowa by miao protony i neutrony. Tymczasem taka
wizualizacja nie ma nic wsplnego z rzeczywistoci. Elektrony nie s nawet
podobne do maych pieczek, nie s podobne do niczego, co bylibymy w stanie
zidentyfikowa. W zasadzie nie naleaoby nawet uywa sowa podobne",
gdy zbyt si zbliymy do wiata odlegych horyzontw. Nasza wyobrania nie jest
dostatecznie wyposaona, aby wdrowa w pobliu wymiarw kwantowych. W tej
skali nic nie zachowuje si tak, jak materia powinna si zachowywa -
powinna" w znaczeniu, jakie uksztatowaa w nas ewolucja. Analogiczny
kopot czeka nas, kiedy prbujemy zrozumie zachowanie obiektw poruszajcych si
z prdkoci blisk prdkoci wiata. Tu te zdrowy rozsdek zawodzi, jako e
zdrowy rozsdek wyewoluowa w wiecie, w ktrym nic nie porusza si tak szybko
i nie ma rzeczy ani znikomo maych, ani naprawd olbrzymich.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wielki biolog
J.B.S. Haldane tak napisa w zakoczeniu synnego eseju <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Possibile Worlds </i>[Moliwe wiaty]: Musz wreszcie przyzna, i
podejrzewam, e Wszechwiat jest nie tylko dziwniejszy, ni tego si po nim
spodziewamy, ale dziwniejszy nawet, ni kiedykolwiek moglibymy si spodziewa
[...] Sdz, e na niebie i ziemi wicej jest nie tylko rzeczy, o ktrych
filozofom si nie nio, ale i takich, o ktrych nawet nic nie mogo si
przyni i to adnej filozofii". (Tak przy okazji - od dawna ciekawi mnie,
dlaczego synny cytat z <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Hamleta, </i>do
ktrego odwouje si tu Haldane, bardzo czsto jest bdnie interpretowany.
Zwykle akcentowane w tym zdaniu jest waszej":</span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;
margin-bottom:6.0pt;margin-left:0cm;text-align:center;text-indent:22.7pt;
background:white'><span style='font-family:"Times New Roman"'>Wicej jest
rzeczy w niebie i na ziemi, Horatio,</span></p>
<p class=MsoNormal align=center style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;
margin-bottom:6.0pt;margin-left:0cm;text-align:center;text-indent:22.7pt;
background:white'><span style='font-family:"Times New Roman"'>Ni si ich nio
<i style='mso-bidi-font-style:normal'>waszej </i>filozofii<a style='mso-endnote-id:
edn304' href="#_edn304" name="_ednref304" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[304]</span></span><![endif]></span></span></a>,</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>co sprawia, e
rozmaici durnie prbuj posugiwa si Szekspirem i Horatiem jako uzasadnieniem
(pytkiego w istocie i powierzchownego) racjonalizmu i sceptycyzmu. Z kolei
cz szekspirologw" przenosi akcent na filozofii" i praktycznie w
ogle gubi wasze". Dla naszej obecnej dyskusji rnica ta ma oczywicie
niewielkie znaczenie, ale moe warto podkreli, e ta druga interpretacja
doskonale pasuje do Haldane'owskiej "<i style='mso-bidi-font-style:normal'>adnej
</i>filozofii".)</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Doug Adams,
ktrego pamici powiciem t ksik, z ukazywania pod postaci artu i
ironii najdziwniejszych rzeczy, ktrych dowiadujemy si dziki nauce, uczyni
sobie sposb na ycie. W Rozdziale 1. cytowaem ju fragment zaimprowizowanego
wystpienia Douga z Cambridge z 1998 roku. Oto kolejny: To, e yjemy na dnie
gbokiej studni grawitacyjnej, na powierzchni pokrytej gazem planety, krcej
wok kuli ognia w odlegoci 145 milionw kilometrw i uwaamy to za normalne,
jest oczywist wskazwk, jak skrzywion mamy perspektyw"<a
style='mso-endnote-id:edn305' href="#_edn305" name="_ednref305" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[305]</span></span><![endif]></span></span></a>.
Wikszo pisarzy fantastycznonaukowych wykorzystywaa odkrycia naukowe, te
najdziwniejsze zwaszcza, aby wzbudzi w czytelnikach poczucie tajemnicy.
Douglas Adams posuguje si nauk, by nas rozbawia (czytelnicy <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Autostopem przez galaktyk </i>doskonale
pamitaj napd nieskoczonego nieprawdopodobiestwa" chociaby). miech
rzeczywicie jest najlepsz odpowiedzi na niektre paradoksy wspczesnej
fizyki - w przeciwnym razie pozostaoby nam, czasem przynajmniej tak mi si
wydaje, tylko usi i paka.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mechanika
kwantowa, najwiksze chyba z osigni pozornie kompletnie oderwanej od ycia
akademickiej nauki w XX wieku, jest teori, w oparciu o ktr da si z
niewyobraaln precyzj przewidywa przebieg zdarze w realnym wiecie. Richard
Feynman, chcc zilustrowa t precyzj teorii kwantw, mwi, e to tak,
jakbymy eksperymentalnie potrafili przewidzie rozlego kontynentu
pnocnoamerykaskiego z dokadnoci wiksz ni rednica ludzkiego wosa.
Jeeli jakakolwiek teoria potrafi tak doskonale przewidywa wyniki
eksperymentw, to musi by prawdziwa; w jakim przynajmniej sensie tego sowa musi
by rwnie prawdziwa, jak wszystko, co wiemy! w tym rwnie nasza najbardziej
przyziemna, zdroworozsdkowa wiedza o wiecie. Tyle e <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>zaoenia, </i>jakie trzeba przyj, eby mechanika kwantowa moga
dziaa", s tak dziwaczne i tajemnicze, e nawet sam wielki Feynman
kiedy uzna za stosowne powiedzie: Jeeli wydaje ci si, e rozumiesz teori
kwantw [...] to jej nie rozumiesz " (cytat ten kry w kilku wersjach,
ale ta wydaje mi si najbardziej elegancka)<a style='mso-endnote-id:edn306'
href="#_edn306" name="_ednref306" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[306]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mechanika
kwantowa jest na tyle dziwaczna, e sami fizycy musz ucieka si do jej
rnych, acz rwnie penych paradoksw, interpretacji (ucieka" w tym
kontekcie jest jak najbardziej zasadne). David Deutsch na przykad w <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Strukturze rzeczywistoci </i>optuje za
multiwszechwiatem, czyli interpretacj teorii kwantw, opierajc si na
zaoeniu istnienia wielu wiatw"; zapewne dlatego, i zarzuci jej
mona co najwyej nieprawdopodobn <i style='mso-bidi-font-style:normal'>rozrzutno.
</i>Zgodnie z tym modelem liczba rwnolegych wszechwiatw jest olbrzymia i
nieustannie si powiksza, a poza wsk szczelin, jak mog otworzy
eksperymenty z zakresu mechaniki kwantowej, wszechwiaty te s dla siebie
wzajem niewykrywalne. W czci tych wszechwiatw ja na przykad ju nie yj,
w kilku ty masz zielone wsy; no i tak dalej...</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mamy te
alternatywn kopenhask interpretacj mechaniki kwantowej - nie jest a tak
rozrzutna, ale rwnie absurdalna i szokujca. Erwin Schrdinger wydrwi j
kiedy w synnej przypowiastce o kocie. Kot Schrdingera zamknity jest w
pudeku wraz z trucizn, ktrej uwalniana jest za pomoc kwantowego mechanizmu.
Dopki nie otworzymy kociej klatki, nie wiemy, czy zwierz jest martwe, czy
ywe, tymczasem, zdroworozsdkowo rzecz biorc, taki stan jest niemoliwy -
zamknity w pudeku kot albo yje, albo nie, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>tertium non datur. </i>Tyle e interpretacja kopenhaska nie przejmuje
si zdroworozsdkowym myleniem - nim nie podniesiemy pokrywy, zgodnie z ni
istnieje tylko prawdopodobiestwo. Dopiero otwarcie kociej klatki powoduje
zaamanie funkcji falowej i zachodzi konkretne, pojedyncze zdarzenie; nim to
nastpi, kot nie jest ani martwy, ani ywy. Zgodnie z modelem multiwszechwiata
w niektrych wszechwiatach zamknity w klatce kot mruczy sobie w najlepsze, w
innych ley martwy. W sumie obie te interpretacje przecz i naszej intuicji, i
rozsdkowi. To jednak w najmniejszym stopniu nie przeszkadza co ambitniejszym
fizykom - wystarczy, e matematycznie oba modele s spjne, a eksperymenty
wychodz tak, jak teoria przewiduje. To, e wikszo z nas nie ma
wystarczajcych kwalifikacji, by je poj, e najwyraniej musimy stworzy
sobie jaki obraz tego, co <i style='mso-bidi-font-style:normal'>naprawd </i>si
dzieje - to nie jest problem fizykw. (Pomys, e kot Schrdingera stanowi
mia pierwotnie wyrafinowan drwin z absurdw, do jakich prowadzi
interpretacja kopenhaska teorii kwantw, to mj wasny wkad w ten synny
paradoks.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Biolog Lewis
Wolpert uwaa, e ta dziwaczno wspczesnej fizyki stanowi tylko czubek gry
lodowej - caa nauka, pisze Wolpert, w przeciwiestwie do techniki, tak
naprawd dopuszcza si gwatu na zdrowym rozsdku <a style='mso-endnote-id:
edn307' href="#_edn307" name="_ednref307" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[307]</span></span><![endif]></span></span></a>. Oto
przykad podany przez Wolperta: W szklance wody jest o wiele wicej moleku
ni potrzeba szklanek, by wyczerpa wod z morza. Caa woda na naszej planecie
przechodzi w jakim momencie przez morze, zatem - to ju proste rachunki -
spora szansa, e za kadym razem, gdy nalewasz sobie szklank wody, znajdzie
si w niej jaka czsteczka, ktra wczeniej przesza przez pcherz 01ivera
Cromwella". Sam Cromwell i jego pcherz zostali tu oczywicie wykorzystani
tylko w celach ilustracyjnych. Czy przypadkiem nie wchone wanie atomu
azotu, ktry zaledwie pardziesit milionw lat temu opuci nozdrza cakiem
zgrabnego iguanodona (to ten trzeci z lewej przy wysokim drzewie cykadowym)?
Czy nie cieszysz si, e masz szanse y w wiecie, w ktrym nie do, e
zaoenie, i co takiego jest moliwe, jest cakiem sensowne, to jeszcze ty
jeste w stanie to zrozumie? Nie do, e zrozumie - moesz to jeszcze
wytumaczy komu innemu i to nie na tej zasadzie, e tak jest, bo w to
wierzysz. Moesz przedstawi swoje wnioskowanie, a kiedy twoi suchacze je
zrozumiej, bd mieli podstawy, by si z tob zgodzi. Moe wanie co
takiego mia na myli Carl Sagan, gdy wyjania (w <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark </i>[wiat
nawiedzany przez demony. Nauka jako wiateko w ciemnoci]), co skania go do
pisania: Perwersj byoby dla mnie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>niepisanie
</i>o nauce. Kiedy jeste zakochany, chcesz powiedzie o tym caemu wiatu. Ta
ksika to bardzo osobista relacja, opowie o moim romansie z nauk, ktry
trwa przez cae ycie".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ewolucja
zoonego ycia, a w zasadzie samo jego istnienie w wiecie podporzdkowanym
prawom fizyki jest czym cudownym i absolutnie nieoczekiwanym - cho naleaoby
raczej powiedzie, e byoby to czym zaskakujcym, gdyby nie fakt, e
zaskoczenie jest stanem, ktry odczuwa moe wycznie zoony mzg bdcy
wytworem tego fascynujcego ewolucyjnego procesu. W antropicznym ujciu zatem w
naszej egzystencji nie ma nic zagadkowego - bardzo mio byoby jednak, gdybym
mg uzna, e w imieniu caej mojej rasy stwierdzi mi wolno, i mimo wszystko
nasze istnienie jest wielk zagadk.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pomylmy
zreszt. Na pewnej planecie (cakiem moliwe, e na jedynej planecie w caym
Wszechwiecie) czsteczki, z ktrych normalnie nie powstaoby nic bardziej
zoonego ni kawaek skay, zdoay jako zebra si" i wytworzy co,
co jakkolwiek wielko ma nadal zblion do kamienia, jest bytem tak
niewyobraalnie zoonym, e potrafi biega, skaka, pywa, lata, widzie i
sysze, a nawet chwyta i zjada inne rwnie oywione kawaki zoonoci. Ba -
potrafi si nawet w nich zakochiwa! Dzi ju z grubsza rozumiemy, jak to si
stao, ale to nasze rozumienie rozpoczo si dopiero po roku 1859; wczeniej
moglimy tylko duma, e to rzeczywicie bardzo, bardzo dziwna historia. Dziki
Darwinowi staa si co najwyej bardzo dziwna. To Karol Darwin jednym
szarpniciem rozdar przysaniajcy nasze oczy czador i pozwoli spojrze na
wiat przez otwr szerszy ni wska szparka. Ten olbrzymi przeom w ludzkiej
wiedzy i w rozumieniu rzeczywistoci nie mia precedensw - moe tylko
rewolucja kopernikaska i uwiadomienie sobie, i Ziemia nie stanowi centrum
Wszechwiata, moe si z nim rwna.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jeden z
najwikszych filozofw XX wieku Ludwig Wittgenstein spyta kiedy przyjaciela:
Powiedz mi, dlaczego ludzie wci mwi, e przypuszczenie, i to Soce
obraca si wok Ziemi, jest zupenie naturalne, w odrnieniu od myli, e
Ziemia okra Soce?". C - usysza w odpowiedzi - pewnie dlatego, e <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>wyglda </i>jakby to Soce obracao si
wok Ziemi!" A jak wedug ciebie powinno wyglda, eby ludzie myleli,
e to Ziemia si porusza?" Czasem cytuj t anegdotk o Wittgensteinie
podczas wykadw. Kiedy mylaem, e rozbawi ni suchaczy - tymczasem zwykle
zapada gucha cisza.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W ograniczonym
wiecie, w ktrym ewoluowa nasz mzg, to raczej mniejsze obiekty si
poruszaj, a nie wiksze; te stanowi zwykle to. Na wirujcej wok swojej
gwiazdy planecie rne obiekty - gry, drzewa, budynki, sama ziemia wreszcie -
robi na nas wraenie wikszych, bo s bliej, a co wicej wszystkie poruszaj
si synchronicznie w stosunku do siebie i do obserwatora (czyli ich ruch jest
dla nas niedostrzegalny); odmiennie ni odlege Soce i inne gwiazdy. Dlatego
nasz mzg wyewoluowa tak, by projektowa iluzj ruchu na gwiazdy, nie na gry
lub drzewa.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Kwesti naszego
postrzegania wiata warto rozwin szerzej - to, w jaki sposb widzimy wiat, i
to, e niektre jego waciwoci czysto intuicyjnie atwiej nam poj ni inne,
jest konsekwencj faktu, e <i style='mso-bidi-font-style:normal'>mzg jest
produktem ewolucji. </i>To jakby pokadowy komputer", ktry wyewoluowa
po to, aby umoliwi nam przetrwanie w wiecie - dalej bd nazywa go
rdwiatem - w ktrym wszystko, co miao dla przetrwania znaczenie, byo
rednich rozmiarw, ani bardzo mae, ani bardzo due; w ktrym obiekty albo
byy nieruchome, albo (przynajmniej w porwnaniu z prdkoci wiata)
poruszay si bardzo powoli; w wiecie, gdzie zdarzenia mao prawdopodobne
mona byo zupenie bezpiecznie traktowa jako niemoliwe. Szczelina w
gatunkowym czadorze bya tak wska, bo dla przetrwania naszych przodkw byo to
zupenie wystarczajce, oni <i style='mso-bidi-font-style:normal'>nie
potrzebowali </i>nic wicej.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>To dopiero
nauka przekonaa nas, i - wbrew odwiecznym intuicjom i przyzwyczajeniom -
pozornie nawet najtwardsze rzeczy, jak skay czy krysztay, w rzeczywistoci
skadaj si niemal wycznie z prni. Jest taka czsto reprodukowana
ilustracja, na ktrej jdro atomu przedstawione jest w postaci muchy latajcej
nad rodkiem stadionu. Najbliszy atom w dowolnej czsteczce na tym rysunku
znajdowa si bdzie ju poza stadionem. Tak wic kada twarda i gsta skaa
jest w istocie" niemal kompletn prni, w ktrej tylko gdzieniegdzie
tkwi znikomo mae czstki, tak bardzo od siebie oddalone, e jakby ich nie
byo. Dlaczego zatem, biorc do rki kamie, mamy wraenie, e trzymamy w rku
co solidnego, twardego i nieprzenikalnego?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie bd nawet
prbowa zgadn, jak na takie pytanie odpowiedziaby Ludwig Wittgenstein. Ja,
jako biolog ewolucyjny, odpowiadam na nie nastpujco: Ludzkie mzgi
wyewoluoway po to, by pomc naszym ciaom radzi sobie w takim wiecie - i w
takich skalach wielkoci - z jakimi musiay si zmaga. Nigdy nie musielimy
porusza si w wymiarach subatomowych, gdybymy musieli, nasze mzgi pewnie by
sobie z tym zadaniem potrafiy poradzi i wtedy skay <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>byyby </i>dla nas pust przestrzeni. Czujemy, e skaa jest twarda i
nieprzenikalna, bo nasze donie nie potrafi przez ni przenikn. Fakt ten nie
ma jednak bez poredniego zwizku z wielkoci i odlegociami midzy
czstkami, z ktrych zbudowana jest materia, wie si natomiast z
oddziaywaniami i siami wicymi te odlege od siebie czstki i nadajcymi im
struktur ciaa staego. Dla naszych mzgw za umiejtnoci bardzo przydatn
jest umiejtno <i style='mso-bidi-font-style:normal'>konstruowania </i>takich
poj jak twardo czy nieprzenikalno, gdy dziki nim wanie potrafimy
przemieszcza nasze ciaa w wiecie wypenionym rozmaitymi obiektami, ktre nie
mog zajmowa w przestrzeni dokadnie tego samego miejsca co inne - nazywane
przez nas materialnymi - obiekty.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Poniewa od
pewnego czasu mwimy o kwestiach bardzo powanych, nie zaszkodzi w tym miejscu
nieco rozadowa atmosfer, zwaszcza e nie oddalimy si przez to za bardzo od
gwnego wtku. </span><span lang=EN-US style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'>Oto fragmenty <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>The Men who Stare at Goats </i>Jona Ronsona:</span><span
lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>To prawdziwa historia. Latem 1983 roku genera major Albert
Stubblebine III siedzia za swoim biurkiem w Arlington (Wirginia) i gapi si
na cian obwieszon licznymi dyplomami i nagrodami, jakie otrzyma za swe
militarne osignicia.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Zaiste, kariera jego bya duga i imponujca. W tym momencie
za genera Stubblebine by szefem amerykaskiego wywiadu wojskowego i mia pod
swoim dowdztwem szesnacie tysicy ludzi [...] Przez dyplomy patrzy wprost na
cian. Czu, e musi to zrobi, cho myl ta go przeraaa. Ale wiedzia, e
musi dokona wyboru! Moe siedzie dalej w swoim gabinecie albo przenie si
do ssiedniego. To wanie ten wybr. I ju go dokona. Pjdzie! [...] Genera
wsta, wyszed zza biurka i ruszy przed siebie. I myla: Z czego skada si
atom?" - Z prni". Przyspieszy kroku. Dalej myla: Z czego ja
jestem zbudowany?" - Z atomw!". By ju na wycignicie rki od
ciany, ale nie ustawa w myleniu: A z czego zbudowana jest ciana?" -
Te z atomw! Musz tylko wtopi jedne w drugie!" [...]</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>Moment pniej genera Stubblebine waln nosem w tapet. A
niech to szlag!" - pomyla genera major Albert Stubblebine III. Od dawna
nie mg si nadziwi, dlaczego wci nie potrafi przej przez cian.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Dzi, po
przejciu w stan spoczynku, genera Stubblebine przewodniczy wraz z on
organizacji HealthFreedomUSA. Jak moemy przeczyta na jej internetowej
witrynie, celem tej szacownej organizacji jest promowanie suplementw diety
(witamin, mineraw, aminokwasw), zi, lekw homeopatycznych, medycyny
naturalnej i zdrowej ywnoci (niezanieczyszczonej pestycydami, herbicydami i
antybiotykami), a take walka z wielkimi korporacjami, ktre (wspierane przez
rzd) roszcz sobie prawo do dyktowania, jakie dawki i jakich rodkw wolno
ludziom zaywa". Nie ma na stronach HealthFreedomUSA nic o cennych
pynach organicznych, trudno powiedzie dlaczego, jest za to trafna bez
wtpienia charakterystyka pana generaa jako oryginalnego i wszechstronnego
myliciela"<a style='mso-endnote-id:edn308' href="#_edn308"
name="_ednref308" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[308]</span></span><![endif]></span></span></a>.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Wyewoluowawszy
w rdwiecie, intuicyjnie doskonale pojmujemy prawdziwo twierdzenia
goszcego, e Kiedy genera major si porusza (z prdkoci nieodbiegajc
istotnie od prdkoci, z jak zwykle poruszaj si generaowie i inne obiekty
nalece do rdwiata) i natrafia na swej drodze na inny stay obiekt, jego
podr zostaje do gwatownie - i bolenie - przerwana". Nasze mzgi nie
zostay wyposaone do tego, by wyobraa sobie, jak to jest by neutrinem
przenikajcym przez cian i przemykajcym przez wypeniajce j w
rzeczywistoci" obszary prni. Tak samo nigdy nie bdziemy sobie w stanie
wyobrazi, jak to jest porusza si z szybkoci blisk prdkoci wiata.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ba, kierujc
si tylko intuicj, ktra wyewoluowaa i szkolia si w rdwiecie, nie bardzo
jestemy nawet w stanie uwierzy Galileuszowi, ktry pokaza ludziom, e gdyby
nie opr powietrza, gdyby nie siy tarcia, pirko i armatnia kula zrzucone z
pochyej wiey dotaryby do ziemi dokadnie w tym samym momencie. Trudno nam w
to uwierzy, bowiem w naszym rdwiecie z tarciem mamy do czynienia
nieustannie. Gdybymy ewoluowali w prni, wtedy wrcz <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>oczekiwalibymy, </i>e pirko i kula rwnoczenie znajd si na ziemi.
Jestemy jednak tworami rdwiata i to narzuca granice naszej wyobrani. Jeli
kto nie jest szczeglnie uzdolniony (albo doskonale wyksztacony), moe
widzie tylko ten fragment rdwiata, ktry da si dostrzec przez wsk
szczelin nad czarczafem.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oczywicie w
pewnym sensie my, jak wszystkie ziemskie zwierzta, yjemy i musimy przetrwa
rwnie w Mikrowiecie atomw i elektronw - choby impulsy nerwowe, ktre
skadaj si na nasze mylenie i wyobrani, bezporednio zale od zjawisk
zachodzcych w Mikrowiecie. Tyle e adne dziaanie, jakie kiedykolwiek
musieli podj nasi dzicy przodkowie, adna ich decyzja nie wymagaa rozumienia
tego Mikrowiata. Oczywicie rzecz wygldaaby zupenie inaczej, gdybymy byli
bakteriami i ruchy cieplne czsteczek bezustannie przerzucayby nas z kta w
kt, szczliwie jednak dla siebie jestemy zbyt masywni i zbyt nieporczni, by
zauway i poczu ruchy Browna. Jestemy natomiast bezporednio uzalenieni od
grawitacji, ale za to tak sabe oddziaywanie jak napicie powierzchniowe
praktycznie dla nas nie istnieje - dla maych owadw za priorytety s
dokadnie przeciwne, taki insekt nigdy nie uznaby napicia powierzchniowego za
zaniedbywalne, one czuj je caym ciaem.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W ksice <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Creation: Life and How to Make It </i>[Kreacja:
ycie i jak je stworzy] Steve Grand wrcz pokpiwa sobie z naszej fascynacji materi.
Ludzie, jak pisze, maj skonno do traktowania wycznie obiektw
materialnych" jako rzeczywistych". Fale" elektromagnetyczne w
prni uznajemy za co nierzeczywistego". Zreszt jeszcze uczeni epoki
wiktoriaskiej uwaali, e fale te musz rozchodzi si w jakim materialnym
orodku, a poniewa nic takiego wwczas nie znano, wymylili nawet specjalnie
wiatoprzewodzcy eter". Uznajemy tylko tak realn", tward i
namacaln materi, bo nasi przodkowie ewoluowali w rdwiecie, gdzie dla przetrwania
takie pojcie byo bardzo uytecznym konstruktem.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Z drugiej
jednak strony nawet my, mieszkacy rdwiata, zdajemy sobie spraw, e wir
jest czym cakiem realnym", tak samo jak skaa, mimo e materia
konstytuujca wir nieustannie si zmienia. Na pustynnych rwninach Tanzanii, u
podna Ol Donyo Lengai, witej gry-wulkanu Masajw, jest wielka wydma -
tworzy j popi, pozostao po erupcji z 1969 roku. Uksztatowa j wiatr, a
najwspanialsze jest to, e wydma ta ustawicznie <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>fizycznie si przemieszcza </i>(w geomorfologii taka ruchoma wydma zwie
si barchan) - wdruje na zachd w tempie siedemnastu metrw na rok.
Przesuwajc si, zachowuje pksiycowaty ksztat. Ramiona wysunite zgodnie z
kierunkiem wiatru przemieszczaj si szybciej ni cz centralna wydmy;
ziarenka pyu wspinaj si" na grzbiet i opadaj po przeciwnej stronie. W
sumie jednak nawet barchan jest bardziej rzecz" ni fal. Gdy mowa o
fali, choby morskiej, to tylko wydaje si nam, jakby to woda przesuwaa si po
otwartym morzu, tymczasem w rzeczywistoci molekuy wody przesuwaj si
wycznie w pionie. Tak samo jest z fal dwikow - fala si przemieszcza, ale
czsteczki powietrza nie; to byby wiatr, a nie dwik. Dlatego wanie Steve
Grand pisze, e ty czy ja bardziej jestemy fal ni jakim staym
obiektem". I dlatego proponuje swoim czytelnikom:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-family:
"Times New Roman"'>pomyl, o czym, co pamitasz z dziecistwa. Przypomnij
sobie jakie bardzo wyraziste wspomnienie, co, co naprawd czujesz, widzisz,
zupenie jakby tam by. Przecie bye tam, czy nie?! Jak inaczej mgby to
wszystko pamita. Ale mam dla ciebie z wiadomo - <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>nie byo ci tam] </i>Ani jeden atom twojego ciaa nie znajdowa si w
tym miejscu, gdzie to wszystko si dziao [...] Materia wdruje z miejsca w
miejsce i w pewnej chwili formuje si w co, co jest tob. Czymkolwiek jeste
wic w tej chwili, nie jeste tym, z czego jeste zbudowany. A jeli w tej
chwili wosy nie stany ci dba, przeczytaj to, co napisaem, jeszcze raz. To
wane...<a style='mso-endnote-id:edn309' href="#_edn309" name="_ednref309"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-fareast-font-family:
"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:
AR-SA;layout-grid-mode:line'>[309]</span></span><![endif]></span></span></a></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>To jest
realne" nie jest fraz, ktrej powinnimy atwowiernie naduywa,
pokadajc w niej naiwne zaufanie. Gdyby neutrino miao mzg uksztatowany pod
wpywem ewolucyjnych naciskw na jego neutrinowych przodkw, powiedziaoby, e
ciana naprawd" skada si gwnie z prni. Nasz mzg wyewoluowa u
przodkw zmagajcych si ze rdwiatem, a nie z Mikrowiatem, i nasz
prawdziwy" wiat to wiat, w ktrym skay s twarde. Dla kadego
zwierzcia prawdziwy" oznacza taki, jakiego jego mzg potrzebuje, by
przetrwa. A poniewa rne gatunki yj w bardzo rnych rzeczywistociach,
mamy do czynienia z bardzo chwilami kopotliw wieloci prawd".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>wiat, jakim go
widzimy, nie jest niezmienionym, wiernym odbiciem realnego (prawdziwego")
wiata. Jest <i style='mso-bidi-font-style:normal'>modelem </i>wiata,
regulowanym i dopasowywanym przez napywajce dane zmysowe - modelem
stworzonym tak, by by przydatnym narzdziem w radzeniu sobie z realnym
wiatem. Zalenie od tego, z jakiego typu zwierzciem mamy do czynienia, natura
modelu moe by bardzo odmienna. Latajce zwierz potrzebuje zupenie innego
modelu rzeczywistoci ni zwierz biegajce, wspinajce si lub pywajce.
Model drapienika jest inny ni model jego ofiary, mimo e ich wiaty w duym
stopniu na siebie si nakadaj. Mzg mapy musi by wyposaony w
oprogramowanie potrafice symulowa trjwymiarow pltanin gazi i pni.
Wiolak nie musi mie w mzgu oprogramowania do obrbki trzech wymiarw, bo
yje na powierzchni stawu, niczym w krainie paszczakw Edwina Abbotta. Kret z
kolei dysponowa musi modelem wiata umoliwiajcym mu poruszanie si pod
ziemi. Mzgowe oprogramowanie golca jest zapewne do podobne do kreciego, ale
ju na przykad wiewirka, mimo e jest gryzoniem tak samo jak golec,
potrzebuje oprogramowania o moliwociach zblionych do tego, w jakie
wyposaony jest mapi mzg.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>lepym zegarmistrzu </i>(i nie tylko)
zastanawiaem si, czy nietoperze nie widz" barw za pomoc uszu. Model
rzeczywistoci niezbdny nietoperzowi, by w trjwymiarowym wiecie bez problemu
mg apa robaki, musi by do podobny do modelu, jaki ewolucja wytworzya w
jaskczych mzgach - wszak oba realizuj do podobne zadania. To, i
nietoperz do aktualizacji danych obrabianych przez jego mzgowy <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>software </i>posuguje si echem, a jaskka
wiatem, w sumie nie ma wielkiego znaczenia. Nietoperze, jak przypuszczam,
wykorzystuj odbierane barwy, czerwony" lub niebieski" na przykad,
jako przydatne, wewntrzne etykietki pewnych uytecznych dla nich waciwoci
echa i by moe na tej podstawie klasyfikuj akustyczn faktur rnych
powierzchni. Jaskki te same odebrane barwy wykorzystuj do klasyfikowania
duszych i krtszych fal wietlnych. W sumie za wane jest, e o naturze
mzgowego modelu decyduje nie to, ktre zmysy dostarczaj mu dane, a raczej do
czego jest wykorzystywany. Przykad z nietoperzami pokazuje nam, i w umysowy
model wiata (w przeciwiestwie do samych danych dostarczanych nieustannie
przez zmysy) jest adaptacj do rodowiska i stylu ycia zwierzcia, tak sam
adaptacj, jak skrzyda, nogi czy ogon.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Cytowaem ju
wczeniej artyku J.B.S. Haldane'a o moliwych wiatach". W tym tekcie
Haldane przytacza te bardzo interesujce informacje o funkcjonowaniu zwierzt,
ktrych wiat zdominowany jest przez zapach. Ot okazuje si, e psy potrafi
po zapachu rozrni dwa bardzo podobne lotne kwasy tuszczowe - kwas kaprylowy
i kwas kaprynowy - nawet jeli ich stenie nie przekracza jednej czci na
milion. Pod wzgldem budowy chemicznej czsteczki tych kwasw rni si
zaledwie dwoma atomami wgla - acuch wglowy w kwasie kaprylowym jest o
dokadnie dwa atomy duszy. Haldane twierdzi, i bardzo moliwe, e pies
potrafiby posugujc si wchem, uporzdkowa czsteczki kwasw tuszczowych
zgodnie z ich mas czsteczkow, tak samo jak czowiek potrafi uoy struny
fortepianu w kolejnoci od najkrtszej do najduszej, ktra to kolejno
odpowiada wysokoci tonu".</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jest jeszcze
jeden kwas tuszczowy, kwas kapronowy, ktry od kaprylowego i kaprynowego te
rni si tylko dugoci acucha wglowego (ma o dwa atomy wgla wicej).
Pies, ktry nigdy nie zetkn si z tym kwasem, prawdopodobnie nie miaby
wikszych problemw z wyobraeniem sobie, jak pachnie, tak jak nam nie sprawia
kopotu wyobraenie sobie dwiku trbki o ton wyszego ni zasyszany przed
chwil. Gdybym mia zgadywa, powiedziabym, e dla psa (albo dla nosoroca)
mieszanina zapachw moe by czym takim, jak dla nas cig harmonicznych
dwikw. Cho moe raczej jak dysonanse, nie jak melodia, gdy melodia skada
si z tonw majcych wyrany pocztek i koniec oraz o okrelonym czasie
trwania,</span></p>
</div>
<span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'><br clear=all
style='page-break-before:always;mso-break-type:section-break'>
</span>
<div class=Section17>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>zupenie
inaczej ni zapachy. Moe psy i nosoroce czuj zapach kolorw - mogoby to by
dla nich rwnie przydatne, jak dla nietoperzy.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W istocie
przecie wraenia, ktre nazywamy kolorami, s to po prostu narzdzia
wykorzystywane przez nasz mzg do klasyfikowania wanych dla nas waciwoci
zewntrznego wiata. Jakoci zmysowe, takie jak barwa - filozofowie nazywaj
je q<i style='mso-bidi-font-style:normal'>ualia </i>- nie s nierozerwalnie
powizane z fal wietln o okrelonej dugoci. To wewntrzne etykiety,
dostpne dla mzgu i wykorzystywane przez ten narzd do konstruowania modeli
zewntrznej rzeczywistoci tak, by odzwierciedlay waciwoci teje
rzeczywistoci z jakiego powodu bardzo istotne dla zwierzcia. Dla ludzi i
ptakw postrzeganie barw wie si z dugoci fali wietlnej. W przypadku
nietoperzy, tak przynajmniej hipotez zaproponowaem, widzenie" kolorw
moe wiza si z odmiennymi waciwociami akustycznymi powierzchni o rnych
barwach - moe na przykad czerwie jest idealnie gadka, niebieski ma faktur
aksamitu, a ziele jest szorstka. Dla psw za lub nosorocw barwa moe by
zapachem.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>To potga nauki
sprawia, e moemy prbowa wyobraa sobie obcy nam zupenie wiat nietoperza,
nosoroca, grzbietopawka albo kreta, bakterii czy kornika. To tylko dziki
nauce moemy szarpn za skraj czadoru i czerpa rado z widoku, ktry raptem
odsania si przed naszymi oczami.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Metafor
Srdwiata - wiata rednich wielkoci, jaki moemy dostrzec przez wsk
szczelink, przez ktr ogldamy rzeczywisto - mona te odnie do innych
widm" czy wymiarw. Moemy na przykad stworzy na wasny uytek skal
nieprawdopodobiestwa. Tu rwnie jej fragment, ktry potrafimy obj nasz
wyobrani, jest tylko bardzo wskim wycinkiem caego zakresu potencjalnie
moliwych fenomenw. Na jednym kracu naszego kontinuum nieprawdopodobiestwa
znalazyby si wszystkie zdarzenia, ktre nazywamy niemoliwymi. Cuda na
przykad to zdarzenia kracowo nieprawdopodobne. Figurka Przenajwitszej
Panienki moe do nas pomacha. Atomy tworzce krystaliczn struktur materii, z
ktrej figurk wyrzebiono, nieustannie wibruj we wszystkich kierunkach.
Poniewa jest ich bardzo, bardzo wiele i poniewa wibruj chaotycznie, rka
figurki, tak jak widzimy j w naszym rdwiecie, pozostaje w bezruchu, jak to
kawaek kamienia. Ale przecie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>moe </i>si
zdarzy, e wszystkie atomy w rce posku raptem zaczn przemieszcza si w
jedn stron, a potem porusz si tak jeszcze raz i jeszcze raz... Wtedy
poruszy si caa rka, a my stwierdzimy, e Panienka wanie nam pomachaa. Co
takiego moe si zdarzy, tyle e szanse s tak mae, e gdyby kto chcia
zapisa prawdopodobiestwo takiego zdarzenia w postaci uamka dziesitnego i
zacz pisa w momencie Wielkiego Wybuchu, to do dzi nie zapisaby wszystkich
pocztkowych zer. Umiejtno obliczania takich szans to kolejny dar nauki, to
ona wyposaya nas w moc, dziki ktrej, miast unosi rce w gecie rozpaczy,
moemy usi i policzy prawdopodobiestwo nieprawdopodobnego. To kolejny
obszar wolnoci, jaki przed ludzkim duchem otworzya nauka.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ewolucja w
rdwiecie do kiepsko wyposaya nas do radzenia sobie ze zdarzeniami o
znikomym prawdopodobiestwie. Na szczcie niewyobraalna rozlego kosmosu i
eony geologicznego czasu sprawiy, e zdarzenia, ktre w rdwiecie byyby
niemoliwe, stay si nieuchronne. I to znw nauka otworzya dla nas szeroko
okno, przez ktrego wsk tylko szpar moglimy wczeniej patrze na spektrum
tego, co moliwe. Dzi rozum i rachunki pozwalaj nam wdrowa do takich obszarw
prawdopodobiestwa, ktre dawniej uznawalimy za niedostpne (albo zamieszkane
przez smoki i wrki). Skorzystalimy ju z tej nowej perspektywy, rozwaajc w
Rozdziale 4. nieprawdopodobiestwo powstania ycia, gdy przekonalimy si, e -
jeli uwzgldnimy skal czasow, w jakiej proces ten zachodzi-nawet zdarzenie
z chemicznego punktu widznia praktycznie niemoliwe w zasadzie musiao si
wydarzy. Posuylimy si ni rwnie, gdy zastanawialimy si nad caym
wachlarzem potencjalnych wszechwiatw, kady z wasnym zestawem praw i staych
fizycznych, i wskazalimy na antropiczn konieczno znalezienia si przez nas
samych w ktrym z bardzo nielicznych przyjaznych dla nas miejsc.</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>J.B.S. Haldane
napisa, e Wszechwiat jest zapewne dziwniejszy, ni kiedykolwiek moglibymy
si spodziewa". Te sowa mona jednak interpretowa na dwa sposoby -
dziwniejszy ni <i style='mso-bidi-font-style:normal'>w ogle </i>mona by si
spodziewa, czy te dziwniejszy ni <i style='mso-bidi-font-style:normal'>my </i>moglibymy
si spodziewa, a to ze wzgldu na naturalne ograniczenia ludzkiego mzgu,
uksztatowanego podczas ewolucyjnego terminowania w rdwiecie. Czy przez
trening i praktyk uda nam si kiedy wyzwoli z tego terminu? Czy kiedy uda
nam si ostatecznie pozby czarnych zason i naby umiejtno intuicyjnego - i
matematycznego - pojmowania wiatw zjawisk bardzo maych, bardzo wielkich i
bardzo szybkich?</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
11.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nie znam
odpowiedzi na to pytanie, ale i tak jestem bardzo szczliwy, e przyszo mi
y w czasach, gdy ludzko przekracza dawne granice rozumienia. Wicej, gdy
okazuje si, e moe nie ma przed nami adnych granic!</span></p>
</div>
<span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'><br clear=all
style='page-break-before:always;mso-break-type:section-break'>
</span>
<div class=Section18>
<h1><a name="_Toc185723684"></a><a name="_Toc184498993"></a><a
name="_Toc184498513"></a><a name="_Toc184498134"></a><a name="_Toc184497816"></a><a
name="_Toc184497374"></a><a name="_Toc184496658"></a><a name="_Toc184496106"><span
style='mso-bookmark:_Toc184496658'><span style='mso-bookmark:_Toc184497374'><span
style='mso-bookmark:_Toc184497816'><span style='mso-bookmark:_Toc184498134'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498513'><span style='mso-bookmark:_Toc184498993'><span
style='mso-bookmark:_Toc185723684'>APPENDIX</span></span></span></span></span></span></span></a></h1>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span style='font-size:
8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oto krtka lista
organizacji i instytucji, do ktrych mog zwrci si ludzie poszukujcy
wsparcia w odejciu od religii. Stale aktualizowan list znale mona na
witrynie internetowej Fundacji Richarda Dawkinsa na rzecz rozumu i nauki
(Richard Dawkins Foundation for Reason and Science: </span><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><a href="http://www.richarddawkins.net/"><span
lang=PL style='color:windowtext;mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;
text-underline:none'>www.richarddawkins.net</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>).
Bardzo przepraszam, e lista ograniczona jest gwnie do wiata
anglojzycznego.</span></p>
<p class=MsoNormal><a name="_Toc184498994"></a><a name="_Toc184498514"></a><a
name="_Toc184498135"></a><a name="_Toc184497817"></a><a name="_Toc184497375"><span
style='mso-bookmark:_Toc184497817'><span style='mso-bookmark:_Toc184498135'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498514'><span style='mso-bookmark:_Toc184498994'><span
lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'>USA</span></span></span></span></span></a><span
lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:35.9pt;text-indent:-13.2pt;tab-stops:10.8pt;background:white'><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><span style='mso-tab-count:1'> </span>American
Atheists<br>
<st1:address w:st="on"><st1:Street w:st="on">PO Box 5733</st1:Street>, <st1:City
w:st="on">Parsippany</st1:City>, <st1:State w:st="on">NJ</st1:State> <st1:PostalCode
w:st="on">07054-6733</st1:PostalCode></st1:address>; poczta gosowa:
1-908-276-7300; fax: 1-908-276-7402; e-mail: <a href="mailto:info@atheists.org"><span
style='color:windowtext;text-decoration:none;text-underline:none'>info@atheists.org</span></a>;
<br>
www. <a href="http://atheists.org/"><span style='color:windowtext;text-decoration:
none;text-underline:none'>atheists.org</span></a></span><span lang=EN-US
style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:35.9pt;text-indent:-13.2pt;tab-stops:10.8pt;background:white'><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><span style='mso-tab-count:1'> </span>American
Humanist Association<br>
<st1:address w:st="on"><st1:Street w:st="on">1777 T Street, NW</st1:Street>, <st1:City
w:st="on">Washington</st1:City>, <st1:State w:st="on">DC</st1:State> <st1:PostalCode
w:st="on">20009-7125</st1:PostalCode></st1:address>; tel: (202) 238-9088; tel.
bezpatny: 1-800-837-3792; fax: (202) 238-9003; </span><span style='font-size:
8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><a
href="http://www.american-/"><span lang=EN-US style='color:windowtext;
mso-ansi-language:EN-US;text-decoration:none;text-underline:none'>www.american</span></a></span><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><a href="http://humanist.org/"><span style='color:
windowtext;text-decoration:none;text-underline:none'>humanist.org</span></a></span><span
lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:35.9pt;text-indent:-13.2pt;tab-stops:10.8pt;background:white'><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><span style='mso-tab-count:1'> </span>Atheist <st1:place
w:st="on"><st1:City w:st="on">Alliance</st1:City></st1:place> International<br>
<st1:address w:st="on"><st1:Street w:st="on">PO Box 26867</st1:Street>, <st1:City
w:st="on">Los Angeles</st1:City>, <st1:State w:st="on">CA</st1:State> <st1:PostalCode
w:st="on">90026</st1:PostalCode></st1:address>; tel. bezpatny: 1-866-HERETIC;
e-mail: <a href="mailto:info@atheistalliance.org"><span style='color:windowtext;
text-decoration:none;text-underline:none'>info@atheistalliance.org</span></a>; <br>
www. <a href="http://atheistalliance.org/"><span style='color:windowtext;
text-decoration:none;text-underline:none'>atheistalliance.org</span></a></span><span
lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;tab-stops:10.8pt;background:white'><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><span style='mso-tab-count:1'> </span>The Brights
<st1:place w:st="on">PO</st1:place></span><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:
EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><st1:address w:st="on"><st1:Street
w:st="on"><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'>Box 163418</span></st1:Street><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'>, <st1:City w:st="on">Sacramento</st1:City>, <st1:State
w:st="on">CA</st1:State> <st1:PostalCode w:st="on">95816</st1:PostalCode> <st1:country-region
w:st="on">USA</st1:country-region></span></st1:address><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'>; e-mail: the-brights@the<a href="http://-brights.net/"><span
style='color:windowtext;text-decoration:none;text-underline:none'>-brights.net</span></a>;
<a href="http://www.the-brights.net/"><span style='color:windowtext;text-decoration:
none;text-underline:none'>www.the-brights.net</span></a></span><span
lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;tab-stops:10.8pt;background:white'><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><span style='mso-tab-count:1'> </span>Freedom
From Religion Foundation</span><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><st1:address w:st="on"><st1:Street
w:st="on"><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'>PO Box 750</span></st1:Street><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'>, <st1:City w:st="on">Madison</st1:City>, <st1:State
w:st="on">WI</st1:State> <st1:PostalCode w:st="on">53701</st1:PostalCode></span></st1:address><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'>; tel.: (608) 256-5800; e-mail: info@ <a
href="http://ffrf.org/"><span style='color:windowtext;text-decoration:none;
text-underline:none'>ffrf.org</span></a>; <a href="http://www.ffrf.org/"><span
style='color:windowtext;text-decoration:none;text-underline:none'>www.ffrf.org</span></a></span><span
lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;tab-stops:10.8pt;background:white'><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><span style='mso-tab-count:1'> </span>The
Skeptics Society</span><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><st1:address w:st="on"><st1:Street
w:st="on"><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'>PO Box 338</span></st1:Street><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'>, <st1:City w:st="on">Altadena</st1:City>, <st1:State
w:st="on">CA</st1:State> <st1:PostalCode w:st="on">91001</st1:PostalCode></span></st1:address><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'>; tel.: (626) 794-3119; fax: (626) 794-1301 e-mail: <a
href="mailto:editorial@skeptic.com"><span style='color:windowtext;text-decoration:
none;text-underline:none'>editorial@skeptic.com</span></a>; <a
href="http://www.skeptic.com/"><span style='color:windowtext;text-decoration:
none;text-underline:none'>www.skeptic.com</span></a></span><span lang=EN-US
style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal><a name="_Toc184498995"></a><a name="_Toc184498515"></a><a
name="_Toc184498136"></a><a name="_Toc184497818"></a><a name="_Toc184497376"><span
style='mso-bookmark:_Toc184497818'><span style='mso-bookmark:_Toc184498136'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498515'><span style='mso-bookmark:_Toc184498995'><span
lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'>Wielka Brytania</span></span></span></span></span></a><span
lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;tab-stops:11.05pt;background:white'><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><span style='mso-tab-count:1'> </span>British
Humanist Association</span><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><st1:address w:st="on"><st1:Street
w:st="on"><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'>1 Gower Street</span></st1:Street><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'>, <st1:City w:st="on">London</st1:City> <st1:PostalCode
w:st="on">WC1E 6HD</st1:PostalCode></span></st1:address><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'>; tel.: 020 7079 3580; fax: 020 7079 3588; e-mail: <a
href="mailto:info@humanism.org"><span style='color:windowtext;text-decoration:
none;text-underline:none'>info@humanism.org</span></a>. <st1:place w:st="on"><st1:country-region
w:st="on">uk</st1:country-region></st1:place>; <a
href="http://www.humanism.org.uk/"><span style='color:windowtext;text-decoration:
none;text-underline:none'>www.humanism.org.uk</span></a></span><span
lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;tab-stops:11.05pt;background:white'><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><span style='mso-tab-count:1'> </span>International
Humanist and Ethical Union - <st1:country-region w:st="on"><st1:place w:st="on">UK</st1:place></st1:country-region></span><span
lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><st1:address w:st="on"><st1:Street
w:st="on"><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'>1 Gower Street</span></st1:Street><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'>, <st1:City w:st="on">London</st1:City> <st1:PostalCode
w:st="on">WC1E 6HD</st1:PostalCode></span></st1:address><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'>; tel.: 020 7631 3170; fax: 020 7631 3171; <a
href="http://www.iheu.org/"><span style='color:windowtext;text-decoration:none;
text-underline:none'>www.iheu.org</span></a></span><span lang=EN-US
style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;tab-stops:11.05pt;background:white'><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><span style='mso-tab-count:1'> </span>National
Secular Society</span><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'>25 Red Lion Suare, London WCIR 4RL; tel: 020 7404
3126; fax: 0870 762 8971; <a href="http://www.secularism.org.uk/"><span
style='color:windowtext;text-decoration:none;text-underline:none'>www.secularism.org.uk</span></a></span><span
lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal><a name="_Toc184498996"></a><a name="_Toc184498516"></a><a
name="_Toc184498137"></a><a name="_Toc184497819"></a><a name="_Toc184497377"><span
style='mso-bookmark:_Toc184497819'><span style='mso-bookmark:_Toc184498137'><span
style='mso-bookmark:_Toc184498516'><span style='mso-bookmark:_Toc184498996'>Od
tumacza</span></span></span></span></a></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:22.7pt;background:white'><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Na witrynie Fundacji Dawkinsa
zarejestrowane s te polskie stowarzyszenia i organizacje <a
href="http://richarddawkins.net/mainPage.php?bodyPage=localGroups.php&showCountry=Poland">http://richarddawkins.net/mainPage.php?bodyPage=localGroups.php&showCountry=Poland</a>
,<br>
nie jest to jednak ani aktualny, ani miarodajny wykaz. Osobicie
rekomendowabym:</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:58.7pt;text-indent:-18.0pt;mso-list:l18 level1 lfo43;tab-stops:
11.05pt list 58.7pt;background:white'><![if !supportLists]><span lang=DE
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:Symbol;mso-fareast-font-family:
Symbol;mso-bidi-font-family:Symbol;mso-ansi-language:DE'><span
style='mso-list:Ignore'><span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Polskie Stowarzyszenie Racjonalistw
00-215 Warszawa, ul. Sapieyska 8 lok. biur. </span><span lang=DE
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:DE'>8; tel. 0226358187, <br>
<span style='mso-spacerun:yes'></span><a href="http://www.racjonalista.pl/">http://www.racjonalista.pl</a>
<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:58.7pt;text-indent:-18.0pt;mso-list:l18 level1 lfo43;tab-stops:
11.05pt list 58.7pt;background:white'><![if !supportLists]><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:Symbol;mso-fareast-font-family:
Symbol;mso-bidi-font-family:Symbol'><span style='mso-list:Ignore'><span
style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Towarzystwo Humanistyczne <a
href="http://humanizm.free.ngo.pl/">http://humanizm.free.ngo.pl</a><span
style='mso-spacerun:yes'> </span>(tu znale mona midzy innymi informacj,
co naley uczyni, by wystpi z Kocioa katolickiego)<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:58.7pt;text-indent:-18.0pt;mso-list:l18 level1 lfo43;tab-stops:
11.05pt list 58.7pt;background:white'><![if !supportLists]><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:Symbol;mso-fareast-font-family:
Symbol;mso-bidi-font-family:Symbol'><span style='mso-list:Ignore'><span
style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Stowarzyszenie na rzecz pastwa
neutralnego wiatopogldowo Neutrum" adres korespondencyjny: skrytka
pocztowa 843,00-950 Warszawa 1; e-mail: </span><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><a href="mailto:cjanik@adm.uw.edu.pl"><span lang=PL
style='color:windowtext;mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;text-underline:
none'>cjanik@adm.uw.edu.pl</span></a></span><span style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>; </span><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><a href="http://www.neutrum.racjonalista.pl/"></a></span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><a
href="http://neutrum.racjonalista.pl/">http://neutrum.racjonalista.pl/</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:11.05pt;background:white'><span style='font-size:
8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><o:p> </o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:11.05pt;background:white'><span style='font-size:
8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><o:p> </o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:11.05pt;background:white'><span style='font-size:
8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><o:p> </o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:11.05pt;background:white'><span style='font-size:
8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><o:p> </o:p></span></p>
<h1><a name="_Toc185723685">Bibliografia - ksiki cytowane i polecane</a><span
style='mso-spacerun:yes'> </span></h1>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Adams
D., <i>2QQ3,The Salmon of Doubt, </i>London, Pan. Wyd. polskie: <i>oso zwtpienia,
</i>Zysk i S-ka, Pozna 2003. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Alexander R.D., Tinkle D.W.
(eds.), 1981, <i>Natural Selection and Social </i></span><i><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Behavior, </span></i><st1:place w:st="on"><st1:State
w:st="on"><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>New York</span></st1:State></st1:place><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>, Chiron Press. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Anon.,
1985, <i>Life How Did It Get Here? By Evolution or by Creation?,</i><st1:place
w:st="on"><st1:State w:st="on">New York</st1:State></st1:place>, Watchtower
Bible and Tract Society. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Ashton
J.F. (red.), <st1:metricconverter ProductID="1999, In" w:st="on">1999, <i>In</i></st1:metricconverter><i>
Six Days: Why 50 Scientists Choose to Believe in Creation, </i><st1:City w:st="on">Sydney</st1:City>,
New <st1:City w:st="on"><st1:place w:st="on">Holland</st1:place></st1:City>. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Atkins
RW., 1992, <i>Creation Revisited, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">Oxford</st1:City></st1:place>,
W. H. Freeman. Atran S., <st1:metricconverter ProductID="2002, In" w:st="on">2002,
<i>In</i></st1:metricconverter><i> Gods We Trust, </i><span
style='mso-spacerun:yes'></span><st1:place w:st="on"><st1:PlaceName w:st="on">Oxford</st1:PlaceName>
<st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place> Press. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Attenborough
D., 1960, <i>Quest in Paradise, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>,
Lutterworth. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Aunger
R., 2002, <i>The Electric Meme: A New Theory of How We Think, </i><st1:place
w:st="on"><st1:State w:st="on">New York</st1:State></st1:place>, Free Press. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Baggini
J., 2003, <i>Atheism: A Very Short Introduction, </i><st1:City w:st="on">Oxford</st1:City>,
<st1:place w:st="on"><st1:PlaceName w:st="on">Oxford</st1:PlaceName> <st1:PlaceType
w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place> Press. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Barber
N., 1988, <i>Lords of the Golden Horn, </i><st1:place w:st="on"><st1:City
w:st="on">London</st1:City></st1:place>, Arrow. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Barker
D., 1992, <i>Losing Faith in Faith, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">Madison</st1:City>,
<st1:State w:st="on">WI</st1:State></st1:place>, Freedom From Religion
Foundation. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Barker
E., 1984, <i>The Making of a Moonie: Brainwashing or Choice?, </i><st1:place
w:st="on"><st1:City w:st="on">Oxford</st1:City></st1:place>, Blackwell. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Barrow
J.D., Tipler F.J., 1988, <i>The Anthropic Cosmological Principle, </i><st1:State
w:st="on">New York</st1:State>, <st1:place w:st="on"><st1:PlaceName w:st="on">Oxford</st1:PlaceName>
<st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place> Press. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Baynes
N.H. (red.), 1942, <i>The Speeches of Adolf Hitler, </i>vol. 1, <st1:City
w:st="on">Oxford</st1:City>, <st1:place w:st="on"><st1:PlaceName w:st="on">Oxford</st1:PlaceName>
<st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place> Press. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Behe M.J.,
1996, <st1:City w:st="on"><i>Darwin</i></st1:City><i>'s Black Box, </i><st1:State
w:st="on"><st1:place w:st="on">New York</st1:place></st1:State>, Simon & Schuster.
<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Beit-HallahmiB.,
ArgyleM., 1997, <i>The Psychology of Religious Behaviour, Belief and
Experience, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>,
Routledge. Berlinerblau J., 2005, <i>The Secular Bible: Why Nonbelievers Must
Take Religion Seriously, </i><span style='mso-spacerun:yes'></span><st1:place
w:st="on"><st1:PlaceName w:st="on">Cambridge</st1:PlaceName> <st1:PlaceType
w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place> Press. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Blackmore
S., 1999, <i>The Meme Machine, </i><span style='mso-spacerun:yes'></span><st1:place
w:st="on"><st1:PlaceName w:st="on">Oxford</st1:PlaceName> <st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place>
Press. </span><span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Wyd. polskie: <i>Maszyna memowa, </i>Rebis, Pozna
2002. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Blaker
K. (ed.), 2003, <i>The Fundamentals of Extremism: The Christian Right in <st1:country-region
w:st="on">America</st1:country-region>, </i><st1:City w:st="on">Plymouth</st1:City>,
<st1:State w:st="on">MI</st1:State>, New <st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">Boston</st1:City></st1:place>.
<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Bouquet
AC, 1956, <i>Comparative Religion, </i>Harmondsworth, Penguin. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Boyd
R., Richerson EJ., 1985, <i>Culture and the Evolutionary Process, </i><st1:City
w:st="on">Chicago</st1:City>, <st1:place w:st="on"><st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType>
of <st1:PlaceName w:st="on">Chicago</st1:PlaceName></st1:place> Press. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Boyer
R, 2001, <i>Religion Explained, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>,
Heinemann. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>BrodieR.,
1996, <i>Virus of the Mind: The New Science ofthe Meme, </i><st1:place w:st="on"><st1:City
w:st="on">Seattle</st1:City></st1:place>, Integral Press.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Buckman R., 2000, <i>Can We
Be Good without God?, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">Toronto</st1:City></st1:place>,
Viking.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Bullock
A., 1991, <i>Hitler and Stalin, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>,
HarperCollins. </span><span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Wyd. polskie: <i>Hitler i Stalin, </i>Bellona,
Warszawa 1997.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Bullock
A., 2005, <i>Hitler: A Study in Tyranny, </i><st1:City w:st="on"><st1:place
w:st="on">London</st1:place></st1:City>, Penguin. </span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:
both'>Wyd. polskie: <i>Hitler. Studium tyranii, </i>Iskry, Warszawa 2004.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Buss D.M.
(ed.), 2005, <i>The Handbook of Evolutionary Psychology</i>, <st1:place w:st="on"><st1:City
w:st="on">Hobo-ken</st1:City>, <st1:State w:st="on">NJ</st1:State></st1:place>,
Wiley.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Cairns-Smith
A.G., 1985, <i>Seven Clues to the Origin of Life, </i><st1:City w:st="on">Cambridge</st1:City>,
<st1:place w:st="on"><st1:PlaceName w:st="on">Cambridge</st1:PlaceName> <st1:PlaceType
w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place> Press.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Comins
N.F., 1993, <i>What if the Moon Didn't Exist?, </i><st1:place w:st="on"><st1:State
w:st="on">New York</st1:State></st1:place>, HarperCollins.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Coulter
A., 2006, <i>Godless: The <st1:PlaceType w:st="on">Church</st1:PlaceType> of <st1:PlaceName
w:st="on">Liberation</st1:PlaceName>, </i><st1:place w:st="on"><st1:State
w:st="on">New York</st1:State></st1:place>, Crown Forum.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><st1:City w:st="on"><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Darwin</span></st1:City><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'> C, 1859, <st1:State w:st="on">Ore</st1:State> <i>the
Origin of Species by Means of Natural Selection, </i><st1:place w:st="on"><st1:City
w:st="on">London</st1:City></st1:place>, John Murray. <br>
<span style='mso-spacerun:yes'> </span><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Wyd. polskie: <i>O powstawaniu gatunkw, </i>De-Agostini-Altaya,
Warszawa 2001<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Dawkins M. Stamp, 1980, <i>Animal
Suffering, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>,
Chapman & Hall.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Dawkins R., 1976, <i>The Selfish
Gene, </i><st1:City w:st="on">Oxford</st1:City>, <st1:place w:st="on"><st1:PlaceName
w:st="on">Oxford</st1:PlaceName> <st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place>
Press. <br>
</span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><span
style='mso-spacerun:yes'> </span></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Wyd. polskie: <i>Samolubny
gen, </i>Prszyski i S-ka, Warszawa 1998.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Dawkins
R., 1982, <i>The Extended Phenotype, </i>Oxford, W H. Freeman. <br>
</span><span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'><span
style='mso-spacerun:yes'> </span></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Wyd. polskie: <i>Fenotyp
rozszerzony, </i>Prszyski i S-ka, Warszawa 2003.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Dawkins R., 1986, <i>The Blind
Watchmaker, </i><st1:place w:st="on">Harlow</st1:place>, Longman. </span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Wyd. polskie: <i>lepy
zegarmistrz, </i>PIW, Warszawa 1995.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Dawkins R., 1995, <i>River Out
of <st1:City w:st="on">Eden</st1:City>, </i><st1:City w:st="on"><st1:place
w:st="on">London</st1:place></st1:City>, Weidenfeld & Nicolson. Wyd.
polskie: <i>Rzeka genw, </i>CiS, Warszawa 1995.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Dawkins R., 1996, <i>Climbing Mount
Improbable, </i><st1:place w:st="on"><st1:State w:st="on">New York</st1:State></st1:place>,
Norton. <br>
</span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><span
style='mso-spacerun:yes'> </span></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Wyd. polskie: <i>Wspinaczka
na szczyt nieprawdopodobiestwa, </i>Prszyski i S-ka, Warszawa 1998.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Dawkins R., 1998, <i>Unweaving
the Rainbow, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>,
Penguin. <br>
</span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><span
style='mso-spacerun:yes'> </span></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Wyd. polskie: <i>Rozplatanie
tczy. Nauka, zudzenia i apetyt na cuda, </i>Prszyski i S-ka, Warszawa
2001.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Dawkins R., <st1:metricconverter
ProductID="2003, A" w:st="on">2003, <i>A</i></st1:metricconverter><i> Devil's Chaplain:
Selected Essays, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>,
Weidenfeld & Nicolson.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Dennett
D., 1995, <st1:City w:st="on"><i>Darwin</i></st1:City><i> 's Dangerous Idea, </i><st1:place
w:st="on"><st1:State w:st="on">New York</st1:State></st1:place>, Simon & Schuster.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><st1:City w:st="on"><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Dennett</span></st1:City><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'> <st1:State w:st="on">D.C.</st1:State>, 1987, <i>The
Intentional Stance, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">Cambridge</st1:City>,
<st1:State w:st="on">MA</st1:State></st1:place>, MIT Press.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><st1:City w:st="on"><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Dennett</span></st1:City><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'> <st1:State w:st="on">D.C.</st1:State>, 2003, <i>Freedom
Evolves, </i><st1:City w:st="on"><st1:place w:st="on">London</st1:place></st1:City>,
Viking.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><st1:City w:st="on"><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Dennett</span></st1:City><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'> <st1:State w:st="on">D.C.</st1:State>, 2006, <i>Breaking
the Spell: Religion as a Natural Phenomenon, </i><st1:City w:st="on"><st1:place
w:st="on">London</st1:place></st1:City>, Viking.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Deutsch
D., 1997, <i>The Fabric of Reality, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>,
<st1:Street w:st="on"><st1:address w:st="on">Allen Lane</st1:address></st1:Street>.
<br>
<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Wyd. polskie: <i>Struktura
rzeczywistoci, </i>Prszyski i S-ka, Warszawa 2006.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>DistinK., 2005, <i>The Selfish Meme:
A Critical Reassessment, </i><st1:City w:st="on">Cambridge</st1:City>, <st1:place
w:st="on"><st1:PlaceName w:st="on">Cambridge</st1:PlaceName> <st1:PlaceType
w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place> Press.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Dostoevsky
F., 1994, <i>The Karamazov Brothers. </i></span><span style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Oxford, Oxford
University Press. <br>
<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Wyd. polskie: <i>Bracia
Karamazow, </i>PIW, Warszawa 1983.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Ehrman B.D., 2003a, <i>Lost
Christianities: The Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew, </i><span
style='mso-spacerun:yes'></span><st1:place w:st="on"><st1:PlaceName w:st="on">Oxford</st1:PlaceName>
<st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place> Press.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Ehrman
B.D., 2003b, <i>Lost Scriptures: Books that Did Not Make It into the New
Testament, </i><st1:City w:st="on">Oxford</st1:City>, <st1:place w:st="on"><st1:PlaceName
w:st="on">Oxford</st1:PlaceName> <st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place>
Press.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Ehrman
B.D., 2006, <i>Whose Word Is It?, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>,
Continuum.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Fisher H., 2004, <i>Why We
Love: The Nature and Chemistry of Romantic Love, </i><st1:place w:st="on"><st1:State
w:st="on">New York</st1:State></st1:place>, Holt. <br>
<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Wyd. polskie: <i>Dlaczego
kochamy, </i>Rebis, Pozna 2004.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Forrest
B., Gross E R., 2004, <i>Creationism's Trojan Horse: The Wedge of Intelligent
Design, </i><st1:City w:st="on">Oxford</st1:City>, <st1:place w:st="on"><st1:PlaceName
w:st="on">Oxford</st1:PlaceName> <st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place>
Press.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Frazer
J.G., 1994, <i>The Golden Bough, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>,
Chancellor Press. </span><span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Wyd. polskie: <i>Zota ga, </i>Wydawnictwo
Krakowskie, Krakw 2002.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Freeman
C, 2002, <i>The Closing of the Western Mind, </i><st1:place w:st="on"><st1:City
w:st="on">London</st1:City></st1:place>, Heinemann.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Galouye
D.F., 1964, <i>Counterfeit World, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>,
Gollancz.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Glover
J., 2006, <i>Choosing Children, </i><st1:City w:st="on">Oxford</st1:City>, <st1:place
w:st="on"><st1:PlaceName w:st="on">Oxford</st1:PlaceName> <st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place>
Press.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><st1:PlaceName w:st="on"><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Goodenough</span></st1:PlaceName><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'> <st1:PlaceType w:st="on">U.</st1:PlaceType>, 1998,
<i>The Sacred Depths of Nature, </i><st1:State w:st="on">New York</st1:State>, <st1:place
w:st="on"><st1:PlaceName w:st="on">Oxford</st1:PlaceName> <st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place>
Press.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>GoodwinJ.,
1994, <i>Price ofHonour: Muslim Women Lift the Veil of Silence on the Islamic
World, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>,
Little, Brown. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Gould
S. J., 1999, <i>Rocks of Ages: Science and Religion in the Fullness of Life, </i><st1:place
w:st="on"><st1:State w:st="on">New York</st1:State></st1:place>, Ballantine. <br>
<span style='mso-spacerun:yes'> </span>Wyd. polskie: <i>Skay
wiekw, </i>Zysk i S-ka 2002. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Grafen
A., Ridley M. (red.), 2006, <i>Richard Dawkins: How a Scientist Changed the Way
We Think, </i><span style='mso-spacerun:yes'></span><st1:place w:st="on"><st1:PlaceName
w:st="on">Oxford</st1:PlaceName> <st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place>
Press. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Grand
S., 2000, <i>Creation: Life and How to Make It, </i><st1:City w:st="on"><st1:place
w:st="on">London</st1:place></st1:City>, Weidenfeld </span><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>&
Nicolson.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Grayling
A.C., 2003, <i>What Is Good ? The Search for the <st1:Street w:st="on"><st1:address
w:st="on">Best Way</st1:address></st1:Street> to Live, </i><st1:place w:st="on"><st1:City
w:st="on">London</st1:City></st1:place>, Weidenfeld & Nicolson. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Gregory
R.L., 1997, <i>Eye and Brain, </i>Princeton, <st1:place w:st="on"><st1:PlaceName
w:st="on">Princeton</st1:PlaceName> <st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place>
Press.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Halbertal
M., Margalit A., 1992, <i>Idolatry, </i><st1:City w:st="on">Cambridge</st1:City>,
<st1:State w:st="on">MA</st1:State>, <st1:place w:st="on"><st1:PlaceName w:st="on">Harvard</st1:PlaceName>
<st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place> Press.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Harris
S., 2004, <i>The End of Faith: Religion, Terror and the Future of Reason, </i><st1:place
w:st="on"><st1:State w:st="on">New York</st1:State></st1:place>, Norton.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Harris
S., 2006, <i>Letter to a Christian Nation, </i><st1:State w:st="on"><st1:place
w:st="on">New York</st1:place></st1:State>, Knopf.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Haught
J.A., 1996,<i>2000 Years of Disbelief: Famous People with the Courage to
Doubt, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">Buffalo</st1:City>, <st1:State
w:st="on">NY</st1:State></st1:place>, Prometheus.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Hauser M., 2006, <i>Moral Minds:
How Nature Designed our Universal Sense of Right and Wrong, </i><st1:place
w:st="on"><st1:State w:st="on">New York</st1:State></st1:place>, Ecco.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Hawking
S., <st1:metricconverter ProductID="1988, A" w:st="on">1988, A</st1:metricconverter>
<i>Brief History of Time, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>,
Bantam. </span><span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Wyd. polskie: <i>Krtka historia czasu, </i>Zysk
i S-ka, Pozna 1996.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><st1:City w:st="on"><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:
both'>Henderson</span></st1:City><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'> B., 2006, <i>The
Gospel of the Flying Spaghetti Monster, </i><st1:place w:st="on"><st1:State
w:st="on">New York</st1:State></st1:place>, Villard.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Hinde R.A., 1999, <i>Why Gods
Persist: A Scientific Approach to Religion, </i></span><st1:place w:st="on"><st1:City
w:st="on"><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>London</span></st1:City></st1:place><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>, Routledge. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Hinde
R.A., 2002, <i>Why Good Is Good: The Sources of Morality, </i><st1:place w:st="on"><st1:City
w:st="on">London</st1:City></st1:place>, Routledge.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Hitchens
C, 1995, <i>The Missionary Position: Mother Teresa in Theory and Practice, </i><st1:place
w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>, Verso. <br>
<span style='mso-spacerun:yes'> </span></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:
both'>Wyd. polskie: <i>Misjonarska mio -Matka Teresa w teorii i praktyce, </i>Prometeusz,
Warszawa 2001.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Hitchens C, 2005, <i>Thomas
Jefferson: Author of <st1:country-region w:st="on">America</st1:country-region>,
</i><st1:place w:st="on"><st1:State w:st="on">New York</st1:State></st1:place>,
HarperCollins. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Hodges A., 1983, <i>Alan Turing:
<st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">TheEnigma</st1:City>, <st1:State
w:st="on"><span style='font-style:normal'>New York</span></st1:State></st1:place><span
style='font-style:normal'>, Simon & Schuster.<o:p></o:p></span></i></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Holloway R., 1999, <i>Godless
Morality: Keeping Religion out of Ethics, </i>Edinburgh, Canongate.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Holloway
R., 2001, <i>Doubts and Loves: What is Left of Christianity, </i>Edinburgh,
Canongate.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Humphrey
N., 2002, <i>The Mind Made Flesh: Frontiers of Psychology and Evolution, </i><st1:City
w:st="on">Oxford</st1:City>, <st1:place w:st="on"><st1:PlaceName w:st="on">Oxford</st1:PlaceName>
<st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place> Press.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Huxley
A., 2003, <i>The Perennial Philosophy, </i><st1:place w:st="on"><st1:State
w:st="on">New York</st1:State></st1:place>, Harper.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Huxley
A., 2004, <i>Point Counter Point, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>,
Vintage. </span><span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Wyd. polskie: </span><i><span style='font-size:
8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;layout-grid-mode:both'>Kontrapunkt, </span></i><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>PIW, Warszawa 1977. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Huxley T.H., 1871, <i>Lay
Sermons, Addresses and Reviews, </i><st1:State w:st="on">New York</st1:State>, </span><st1:place
w:st="on"><st1:City w:st="on"><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:
both'>Appleton</span></st1:City></st1:place><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Huxley
T.H., 1931, <i>Lectures and Essays, </i><st1:City w:st="on">London</st1:City>, <st1:place
w:st="on">Watts</st1:place>. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Jacoby
S., 2004, <i>Freethinkers: A History of American Secularism, </i><st1:place
w:st="on"><st1:State w:st="on">New York</st1:State></st1:place>, Holt.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Jammer
M., 2002, <i>Einstein and Religion, </i>Princeton, <st1:place w:st="on"><st1:PlaceName
w:st="on">Princeton</st1:PlaceName> <st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place>
Press.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Jaynes
J., 1976, <i>The Origin of Consciousness in the Breakdown of the Bicameral
Mind. </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">Boston</st1:City></st1:place>,
Houghton Mifflin. Juergensmeyer M., 2000, <i>Terror in the Mind of God: The
Global Rise of Religious Violence, </i><span
style='mso-spacerun:yes'></span>University of <st1:place w:st="on"><st1:State
w:st="on">California</st1:State></st1:place> Press. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Kennedy
L., <i>1999, All in the Mind: A Farewell to God, </i><st1:place w:st="on"><st1:City
w:st="on">London</st1:City></st1:place>, Hodder&Stoughton.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Kertzer
D.I., 1998, <i>The Kidnapping of <st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">Edgardo
Mortara</st1:City>, <st1:State w:st="on"><span style='font-style:normal'>New
York</span></st1:State></st1:place><span style='font-style:normal'>, Vintage.<o:p></o:p></span></i></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Kilduff
M., Javers R., 1978, <i>The Suicide Cult, </i><st1:place w:st="on"><st1:State
w:st="on">New York</st1:State></st1:place>, Bantam.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Kurtz
E (red.), 2003, <i>Science and Religion: Are They Compatible?, </i><st1:place
w:st="on"><st1:City w:st="on">Amherst</st1:City>, <st1:State w:st="on">NY</st1:State></st1:place>,
Prometheus.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Kurtz
E, 2004, <i>Affirmations: Joyful and Creative Exuberance, </i><st1:place w:st="on"><st1:City
w:st="on">Amherst</st1:City>, <st1:State w:st="on">NY</st1:State></st1:place>,
Prometheus.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Kurtz
P, Madigan T.J. (red.), 1994, <i>Challenges to the Enlightenment: In Defense of
Reason and Science, </i>Prometheus.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Lane
B., 1996, <i>Killer Cults, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>,
Headline.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Lane
Fox R., 1992, <i>The Unauthorized Version, </i><st1:place w:st="on"><st1:City
w:st="on">London</st1:City></st1:place>, Penguin.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Levitt
N., 1999, <i>Prometheus Bedeviled, </i><st1:City w:st="on">New Brunswick</st1:City>,
<st1:State w:st="on">NJ</st1:State>, <st1:place w:st="on"><st1:PlaceName w:st="on">Rutgers</st1:PlaceName>
<st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place> Press.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Loftus
E., Ketcham K., 1994, <i>The Myth of Repressed Memory: False Memories and
Allegations of Sexual Abuse, </i><span style='mso-spacerun:yes'></span>St
Martin's.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>McGrath
A., 2004, <i>Dawkins' God: Genes, Memes and the Meaning of Life, </i><st1:place
w:st="on"><st1:City w:st="on">Oxford</st1:City></st1:place>, Blackwell.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Mackie
J.L., 1985, <i>The Miracle of Theism, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">Oxford</st1:City></st1:place>,
Clarendon Press.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Medawar
EB., 1982, <i>Pluto 's Republic, </i><st1:City w:st="on">Oxford</st1:City>, <st1:place
w:st="on"><st1:PlaceName w:st="on">Oxford</st1:PlaceName> <st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place>
Press.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Medawar
EB., Medawar J.S., 1977, <i>The Life Science: Current Ideas of Biology, </i><st1:place
w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>, Wildwood House.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Miller
K., 1999, <i>Finding <st1:City w:st="on">Darwin</st1:City> 's God, </i><st1:place
w:st="on"><st1:State w:st="on">New York</st1:State></st1:place>, HarperCollins.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Mills
D., 2006, <i>Atheist Universe: The Thinking Person's Answer to Christian
Fundamentalism, </i>Berkeley, Ulysses Books.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Mitford
N., Waugh E., 2001, <i>The Letters of Nancy Mitford and Evelyn Waugh, </i><st1:place
w:st="on"><st1:State w:st="on">New York</st1:State></st1:place>, Houghton
Mifflin.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Mooney
C, 2005, <i>The Republican War on Science, </i><st1:place w:st="on"><st1:City
w:st="on">Cambridge</st1:City>, <st1:State w:st="on">MA</st1:State></st1:place>,
Basic Books.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Perica
V., 2002, <i>Balkan Idols: Religion and Nationalism in <st1:City w:st="on">Yugoslav
States</st1:City>, </i><st1:State w:st="on">New York</st1:State>, <st1:place
w:st="on"><st1:PlaceName w:st="on">Oxford</st1:PlaceName> <st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place>
Press. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Phillips
K., 2006, <i>American Theocracy, </i><st1:place w:st="on"><st1:State w:st="on">New
York</st1:State></st1:place>, Viking. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Pinker
S., 1997, <i>How the Mind Works, </i><st1:City w:st="on"><st1:place w:st="on">London</st1:place></st1:City>,
<st1:Street w:st="on"><st1:address w:st="on">Allen Lane</st1:address></st1:Street>.
Wyd. polskie: </span><i><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Jak dziaa umys, </span></i><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Ks.
i Wiedza, Warszawa 2002. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Pinker S., 2002, <i>The Blank
Slate: The Modern Denial of Human Nature, </i></span><st1:place w:st="on"><st1:City
w:st="on"><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>London</span></st1:City></st1:place><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>, <st1:Street w:st="on"><st1:address w:st="on">Allen
Lane</st1:address></st1:Street>.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><st1:place w:st="on"><st2:Sn w:st="on"><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Times New Roman";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Plimer</span></st2:Sn><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Times New Roman";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'> <st2:Sn
w:st="on">I.</st2:Sn></span></st1:place><span lang=EN-US style='font-size:
8.0pt;font-family:"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>, 1994, <i>Telling Lies for
God: Reason vs Creationisrn, </i>Milsons Point, NSW. Random House.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Polkinghorne J., 1994, <i>Science and Christian
Belief: Theological Reflections of a Bottom-Up Thinker, </i><st1:place w:st="on"><st1:City
w:st="on">London</st1:City></st1:place>. SPCK.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>ReesM., 1999. <i>Just Six Numbers, </i><st1:place
w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>, Weidenf eld & Nieolson.
Wyd. polskie: <i>Tylko sze liczb, </i>CiS, Warszawa 2000.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>ReesM..
2001, <i>Our Cosmic Habitat, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>.
</span><span style='font-size:8.0pt;font-family:"Times New Roman";color:black;
layout-grid-mode:both'>Weidenfeld & Nicolson. Wyd. polskie: <i>Nasz
kosmiczny dom, </i>Prszyski i S-ka. </span><span lang=EN-US style='font-size:
8.0pt;font-family:"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>Warszawa 2006.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Reeves T.C., 1996, <i>The <st1:PlaceName w:st="on">Empty</st1:PlaceName>
<st1:PlaceType w:st="on">Church</st1:PlaceType>: The Suicide of Libera Christianity,
</i><st1:place w:st="on"><st1:State w:st="on">New York</st1:State></st1:place>,
Simon & Schuster.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Richerson RJ., Boyd R., 2005, <i>Not by Genes
Alone: How Culture Transformed Human Evolution, </i><st1:City w:st="on">Chicago</st1:City>,
<st1:place w:st="on"><st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType> of <st1:PlaceName
w:st="on">Chicago</st1:PlaceName></st1:place> Press.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Ridley M., 2000, <i>Mendel's Demon: Gene Justice
and the Complexity of Life, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>,
Weidenfeld & Nicolson.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Ridley M., 1997, <i>The Origins of Virtue, </i><st1:place
w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>. </span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Times New Roman";color:black;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Penguin. Wyd. polskie: <i>O pochodzeniu cnoty, </i>Rebis,
Pozna 2000.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Ronson
J.. 2005, <i>The Men Wio Stare at Goats, </i><st1:place w:st="on"><st1:State
w:st="on">New York</st1:State></st1:place>, Simon & Schuster.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><st1:City w:st="on"><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:
EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Ruse</span></st1:City><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Times New Roman";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'> M., 1982,
<i>Darwinism Defended: A Guide to the Evolution Controversies, </i><st1:place
w:st="on"><st1:City w:st="on">Reading</st1:City>, <st1:State w:st="on">MA</st1:State></st1:place>,
Addison-Wesley.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Russell B., 1957, <i>Why 1 Am Not a Christian, </i><st1:City
w:st="on"><st1:place w:st="on">London</st1:place></st1:City>, Routledge. </span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Times New Roman";color:black;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Wyd. polskie.: <i>Dlaczego nie jestem
chrzecijaninem. </i></span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Ks. i Wiedza, Wwa 1956.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Russell
B., 1993, <i>The Quotable Bertrand Russell, </i><st1:place w:st="on"><st1:City
w:st="on">Amherst</st1:City>, <st1:State w:st="on">NY</st1:State></st1:place>.
Prometheus.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Russell
B., 1997a, <i>The Collected Papers of Bertrand Russell, </i>vol. 2, <i>Last </i></span><i><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Times New Roman";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Philosophical
Testament, 1943-1968, </span></i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on"><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Times New Roman";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>London</span></st1:City></st1:place><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Times New Roman";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>,
Routledge. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Russell B., 1997b, <i>Collected Papers, </i>vol. 11,
J.C. Slater, R Kollner (red.), <st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>,
Routledge. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Russell B., 1997c, <i>Religion and Science, </i><st1:City
w:st="on">Oxford</st1:City>, <st1:place w:st="on"><st1:PlaceName w:st="on">Oxford</st1:PlaceName>
<st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place> Press. Wyd.
polskie: <i>Religia i nauka, </i>Ksika i Prasa, Warszawa 2006. Ruthven M.,
1989, <i>The Divine Supermarket: Travels in Search of the Soul of <st1:country-region
w:st="on">America</st1:country-region>, </i><st1:place w:st="on"><st1:City
w:st="on">London</st1:City></st1:place>, Chatto & Windus. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Sagan C, 1995, <i>Pale Blue Dot, </i><st1:place
w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>, Headline. </span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Times New Roman";color:black;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Wyd. polskie: <i>Bkitna </i></span><i><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Times New Roman";color:black;layout-grid-mode:
both'>kropka, </span></i><span style='font-size:8.0pt;font-family:"Times New Roman";
color:black;layout-grid-mode:both'>Prszyski i S-ka. </span><i><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Times New Roman";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Warszawa 1996. <o:p></o:p></span></i></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Sagan
C, 1996, <i>The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the </i></span><i><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Times New Roman";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Dark,
</span></i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on"><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:
EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>London</span></st1:City></st1:place><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Times New Roman";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>,
Headline. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Scott E.G., 2004, <i>Evolution vs. Creationisrn:
An Introduction, </i><st1:City w:st="on"><st1:place w:st="on">Westport</st1:place></st1:City>.
CT, <st1:City w:st="on"><st1:place w:st="on">Greenwood</st1:place></st1:City>.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Shennan S., 2002, <i>Genes, Memes and Human
History. </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>,
Thames & Hudson.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Shermer M., 1997, <i>Why People Believe Weird
Things: Pseudoscience, Superstition and Other Confusions of Our Time, </i>NY, W
H. Freeman.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Shermer M., 199.9, <i>How We Believe: The Search
for God in an Age of Science, </i><st1:place w:st="on"><st1:State w:st="on">New
York</st1:State></st1:place>, W H. Freeman.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Shermer M., 2004, <i>The Science of Good and Evil:
Why People Cheat, Gossip, Care, Share, and Follow the Golden Rule. <st1:State
w:st="on"><st1:place w:st="on">New York</st1:place></st1:State>, Holt.<o:p></o:p></i></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Shermer M., 2005, <i>Science Friction: Where the
Known Meets the Unknown, </i><st1:State w:st="on"><st1:place w:st="on">New
York</st1:place></st1:State>, Holt.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Shermer M., 2006, <i>The Soul of Science, </i><st1:place
w:st="on"><st1:City w:st="on">Los Angeles</st1:City></st1:place>, Skeptics
Society.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Times New Roman";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Silver L.M., 2006, <i>Challenging Nature: The
Clash of Science and Spirituality at the New Frontiers of Life, </i><st1:place
w:st="on"><st1:State w:st="on">New York</st1:State></st1:place>, HarperCollins.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Singer E, 1990, <i>Animal Liberation,
</i><st1:City w:st="on">London</st1:City>, <st1:place w:st="on"><st1:PlaceName
w:st="on">Jonathan</st1:PlaceName> <st1:PlaceName w:st="on">Cape</st1:PlaceName></st1:place>.
Wyd. polskie: <i>Wyzwolenie zwierzt, </i>PIW, Warszawa 2006.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Singer R, 1994, <i>Ethics, </i><st1:City
w:st="on">Oxford</st1:City>, <st1:place w:st="on"><st1:PlaceName w:st="on">Oxford</st1:PlaceName>
<st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place> Press.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Smith
K., 1995, <i>Ken's Guide to the Bible, </i><st1:State w:st="on"><st1:place
w:st="on">New York</st1:place></st1:State>, Blast Books.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>SmolinL.,
1997, <i>The Life of the Cosmos, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>,
Weidenfeld & Nicolson. Wyd. polskie: <i>Zycie wszechwiata, </i>Amber, Wwa
1999.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Smythies
J., 2006, <i>Bitter Fruit, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">Charleston</st1:City>,
<st1:State w:st="on">SC</st1:State></st1:place>, Booksurge.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Spong
J. S., 2005, <i>The Sins of Scripture, </i><st1:place w:st="on"><st1:City
w:st="on">San Francisco</st1:City></st1:place>, Harper.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Stannard
R., 1993, <i>Doing Away with God? Creation and the Big Bang, </i><st1:City
w:st="on">London</st1:City>, <st1:City w:st="on"><st1:place w:st="on">Pickering</st1:place></st1:City>.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Steer
R., 2003, <i>Letter to an Influential Atheist, </i><st1:place w:st="on">Carlisle</st1:place>,
Authentic Lifestyle Press.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Stenger
VJ., 2003, <i>Has Science Found God? The Latest Results in the Search for
Purpose in the Universe, </i>NY, Prometheus,<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Susskind
L., 2006, <i>The Cosmic Landscape: String Theory and the Illusion of
Intelligent Design, </i><st1:State w:st="on"><st1:place w:st="on">New York</st1:place></st1:State>,
Little, Brown.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Swinburne
R., 1996, <i>Is There a God?, </i><st1:City w:st="on">Oxford</st1:City>, <st1:place
w:st="on"><st1:PlaceName w:st="on">Oxford</st1:PlaceName> <st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place>
Press.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Swinburne
R., 2004, <i>The Existence of God, </i><st1:City w:st="on">Oxford</st1:City>, <st1:place
w:st="on"><st1:PlaceName w:st="on">Oxford</st1:PlaceName> <st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place>
Press.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Taverne
R., 2005, <i>The March of Unreason: Science, Democracy and the New
Fundamentalism, </i><span style='mso-spacerun:yes'></span><st1:place w:st="on"><st1:PlaceName
w:st="on">Oxford</st1:PlaceName> <st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place>
Press.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Tiger
L., 1979, <i>Optimism: The Biology of <st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">Hope</st1:City>,
<st1:State w:st="on"><span style='font-style:normal'>New York</span></st1:State></st1:place><span
style='font-style:normal'>, Simon & Schuster.<o:p></o:p></span></i></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Toland
J., <i>l991,AdolfHitler: The Definitive Biography, </i><st1:place w:st="on"><st1:State
w:st="on">New York</st1:State></st1:place>, Anchor. <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Trivers
R. L., 1985, <i>Social Evolution, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">Menlo
Park</st1:City>, <st1:State w:st="on">CA</st1:State></st1:place>,
Benjamin/Cum-mings.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Unwin
S., 2003, <i>The Probability of God: A Simple Calculation that Proves the
Ultimate Truth, </i><st1:place w:st="on"><st1:State w:st="on">New York</st1:State></st1:place>,
Crown Forum.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Vermes
G., 2000, <i>The Changing Faces of Jesus, </i><st1:place w:st="on"><st1:City
w:st="on">London</st1:City></st1:place>, <st1:Street w:st="on"><st1:address
w:st="on">Allen Lane</st1:address></st1:Street>.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Ward
K., 1996, <i>God, Chance and Necessity, </i><st1:place w:st="on"><st1:City
w:st="on">Oxford</st1:City></st1:place>, Oneworld.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><st2:Sn w:st="on"><span lang=EN-US style='font-size:
8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:
both'>Warraq</span></st2:Sn><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:
both'> <st2:Sn w:st="on">I.</st2:Sn>, 1995, <i>Why I Am Not a Muslim, </i><st1:place
w:st="on"><st1:State w:st="on">New York</st1:State></st1:place>, Prometheus.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Weinberg
S., 1993, <i>Dreams of a Final Theory, </i><st1:place w:st="on"><st1:City
w:st="on">London</st1:City></st1:place>, Vintage. </span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:
both'>Wyd. polskie: <i>Sen o teorii ostatecznej, </i>Alkazar, Wawa 1994.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Wells G.A., 1986, <i>Did Jesus Exist?,
</i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>,
Pemberton.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Wheen F, 2004, <i>How Mumbo-Jumbo
Conquered the World: A Short History of Modern Delusions, </i><st1:place
w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>, Fourth Estate.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Williams
W. (red.), 1998, <i>The Values of Science: <st1:City w:st="on">Oxford</st1:City>
Amnesty Lectures 1997, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">Boulder</st1:City>,
<st1:State w:st="on">CO</st1:State></st1:place>, Westview.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Wilson
AN., 1993, <i>Jesus, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>,
Flamingo.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><st1:City w:st="on"><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'>Wilson</span></st1:City><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:
EN-US;layout-grid-mode:both'> A.N., 1999, God's <i>Funeral, </i><st1:place
w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>, John Murray.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Wilson
D.S., 2002, <st1:City w:st="on"><i>Darwin</i></st1:City><i> 's Cathedral:
Evolution, Religion and the Nature of Society, </i><st1:City w:st="on">Chicago</st1:City>,
<st1:place w:st="on"><st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType> of <st1:PlaceName
w:st="on">Chicago</st1:PlaceName></st1:place> Press.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Wilson
E.O., 1984, <i>Biophilia, </i><st1:City w:st="on">Cambridge</st1:City>, <st1:State
w:st="on">MA</st1:State>, <st1:place w:st="on"><st1:PlaceName w:st="on">Harvard</st1:PlaceName>
<st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place> Press.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Winston
R., 2005, <i>The Story of God, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>,
Trans world/BBC.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Wolpert
L., 1992, <i>The Unnatural Nature of Science, </i><st1:place w:st="on"><st1:City
w:st="on">London</st1:City></st1:place>, Faber & Faber.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Wolpert
L., 2006, <i>Six Impossible Things Before Breakfast: The Evolutionary Origins
of Belief, </i><st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">London</st1:City></st1:place>,
Faber & Faber.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;mso-fareast-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Young
M., Edis T. (red.), 2006, <i>Why Intelligent Design Fails: A Scientific
Critique of the New Creationism, </i><st1:State w:st="on">New Brunswick</st1:State>,<br>
<span style='mso-spacerun:yes'> </span><st1:place w:st="on"><st1:PlaceName
w:st="on">Rutgers</st1:PlaceName> <st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType></st1:place>
Press.</span><span lang=EN-US style='font-size:12.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
mso-ansi-language:EN-US'> <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt'><span style='font-size:11.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'><br clear=all
style='page-break-before:always;mso-break-type:section-break'>
</span>
<div class=Section19>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote-list'><![if !supportEndnotes]><br clear=all>
<hr align=left size=1 width="33%">
<![endif]>
<div style='mso-element:endnote' id=edn1>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn1' href="#_ednref1" name="_edn1"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[1]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Daty zamachw bombowych islamistw w Nowym
Jorku i Londynie (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn2>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn2' href="#_ednref2" name="_edn2"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[2]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Honorowe zabjstwa" <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>(honour killings). </i>Zgodnie z definicj Human Rights Watch honorowe
zbrodnie" to akty przemocy (najczciej morderstwa) popeniane przez
mczyzn na kobietach nalecych do ich rodziny, ktre zdaniem sprawcw
splamiy honor rodu i/lub ma", za co uchodzi moe nie tylko zdrada
maeska, ale nawet odmowa zawarcia planowanego zwizku, a w skrajnych
przypadkach rwnie wszelkie nieposuszestwo. Obecnie tego typu zbrodnie
popeniane s niemal wycznie w krajach muzumaskich (tylko w Pakistanie co
najmniej kilkanacie przypadkw w 2005 roku). Formalnie s one niezgodne z
szariatem (islamskim prawem), ale wielu muzumaskich duchownych je akceptuje i
usprawiedliwia, powoujc si na Koran (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:0cm;margin-right:5.65pt;margin-bottom:
0cm;margin-left:5.65pt;margin-bottom:.0001pt;text-indent:22.7pt;background:
white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn3>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><a
style='mso-endnote-id:edn3' href="#_ednref3" name="_edn3" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[3]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.05pt'><span style='mso-spacerun:yes'></span>Richard Dawkins
nawizuje tu do ruchu Gay Pride" (Duma ho</span><span style='font-size:
9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";letter-spacing:
-.1pt'>moseksualisty"), ktrego wielkim osigniciem byo ograniczenie dys</span><span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.2pt'>kryminacji mniejszoci seksualnych. To dziki Gay Pride
wanie wszys</span><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman";letter-spacing:-.15pt'>cy dzi wiedz
przynajmniej w krajach cywilizowanych e homo</span><span style='font-size:
9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>seksualizm nie
jest adnym zboczeniem" (przyp. tum.).</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn4>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn4' href="#_ednref4"
name="_edn4" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[4]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Wendy Kaminer, <i>The
last taboo: why <st1:country-region w:st="on">America</st1:country-region> needs
atheism, </i><st1:place w:st="on"><st1:PlaceName w:st="on">New</st1:PlaceName>
<st1:PlaceType w:st="on">Republic</st1:PlaceType></st1:place>", 14
padziernika 1996; <a href="http://www.positiveatheism.org/writ/kaminer.htm">http://www.positiveatheism.org/writ/kaminer.htm</a>
<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn5>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn5' href="#_ednref5"
name="_edn5" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[5]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Dr Zoe Hawkins, dr
Beata Adams i dr Paul St John Smith, korespondencja prywatna<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn6>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn6' href="#_ednref6" name="_edn6"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt'><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:
"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:
AR-SA;layout-grid-mode:line'>[6]</span></span><![endif]></span></span></span></a><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt'><span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Zgodnie ze <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Sownikiem Jzyka Polskiego PWN </i>urojenia" to faszywe sdy,
chorobliwe, nieuzasadnione przekonania nie ustpujce pod wpywem logicznej
argumentacji, czsto usystematyzowane, wystpujce gwnie w psychozach"
(przyp. tum.).</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn7>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn7' href="#_ednref7" name="_edn7"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[7]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Pirackie kopie mona znale na wielu
amerykaskich witrynach. O ile mi wiadomo, trwaj negocjacje na temat legalnej
edycji na pytach DVD na rynek amerykaski, ale jak dotd nie zakoczyy si
one sukcesem. O ich ewentualnych postpach bd informowa na mojej stronie <a
href="http://www.richard-/"><span style='color:windowtext;text-decoration:none;
text-underline:none'>www.richard</span></a></span><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><a href="http://dawkins.net/"><span lang=PL
style='color:windowtext;mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;text-underline:
none'>dawkins.net</span></a></span><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>. W chwili oddawania do druku II wydania
ksiki (w mikkiej oprawie) sytuacja si nie zmienia. Film mona natomiast
naby na stronie <a href="http://richarddawkins.net/store">http://richarddawkins.net/store</a>
(przypis do wydania II) (Wszystkie przypisy nieoznaczone inaczej pochodz od
autora przyp. red.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn8>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn8' href="#_ednref8" name="_edn8"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[8]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>adna
z amerykaskich stacji telewizyjnych ostatecznie nie zdecydowaa si na zakup i
emisj filmu, prawa do niego kupi natomiast Michael Shermer dla serwisu </span><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><a href="http://sceptic.com/"><span lang=PL
style='color:windowtext;mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;text-underline:
none'>sceptic.com</span></a></span><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'> i film jest ju w USA legalnie dostpny
na DVD. W Polsce na emisj filmu (premiera latem 2007) zdecydowaa si
natomiast (gratuluj!) TV Planete przyp. tum.</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn9>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn9' href="#_ednref9" name="_edn9"
title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt'><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:
"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:
AR-SA;layout-grid-mode:line'>[9]</span></span><![endif]></span></span></span></a><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt'><span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Przez kilka tygodni I miejsce w brytyjskim i
kanadyjskim Amazo<span style='letter-spacing:-.15pt'>nie, II miejsce w
amerykaskim Amazonie. Rwnie dobra bya sprzeda na rynku otwartym. <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>The God Delusion </i>ukaza si w Stanach i
w Wielkiej Brytanii jesieni <st1:metricconverter ProductID="2006, a" w:st="on">2006,
a</st1:metricconverter> mimo to na wszystkich rocznych listach bestsellerw
ksika znalaza si co najmniej w pierwszej pitce (przyp. tum.).<o:p></o:p></span></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn10>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn10' href="#_ednref10"
name="_edn10" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[10]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Cakiem niewykluczone, e jest ich wicej
rwnie i w naszym kraju. Na to przynajmniej wskazywaaby burzliwa dyskusja,
jaka wywizaa si po publikacji jednego z rozdziaw <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Boga urojonego </i>w Gazecie Wyborczej". I nie mam tu na myli
(skdind bardzo interesujcej) dyskusji na amach samej Gazety...", ale
bardzo liczne komentarze internautw na forum GW. Zachcam do lektury i samej
dyskusji w Gazecie Wyborczej", i opinii w portalu. Patrz: <u><a
href="http://www.gazetawyborcza.pl/1,76498,3727779.html">http://www.gazetawyborcza.pl/1,76498,3727779.html</a></u>
(z niemal tysica komentarzy do tekstu Dawkinsa najbardziej rozmieszy mnie
taki: Zgadzam si. Religia to choroba gorsza ni bycie gejem") (przyp.
tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn11>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn11' href="#_ednref11"
name="_edn11" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[11]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Dylan Thomas, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Fern Hill, </i>przekad Janusz A. Ihnatowicz, w: <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Poeci jzyka angielskiego, </i>t. III, PIW Warszawa 1974 (przyp.
tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn12>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn12' href="#_ednref12"
name="_edn12" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[12]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Richard Dawkins, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Rozplatanie tczy, </i>Prszyski i S-ka, Warszawa 2001, s. 7 (przyp.
tum.).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn13>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn13' href="#_ednref13"
name="_edn13" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[13]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.1pt'><span style='mso-spacerun:yes'></span>List do S. Flesha,
16 kwietnia 1954, Archiwum Einsteina 30-1154. </span><span style='font-size:
9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";letter-spacing:
-.15pt'>Cyt. za: <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Einstein w cytatach. </i>Zebraa
Alice Calaprice, Prszyski i S-ka, </span><span style='font-size:9.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Warszawa 1997, s. 165
(przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn14>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn14' href="#_ednref14"
name="_edn14" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[14]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Naszym ulubionym zajciem podczas lekcji byo
naciganie go, by zamiast rozwaa o Pimie witym snu fascynujce wspominki
z lat II wojny wiatowej, ktr spdzi w RAF-ie w dywizjonach myliwcw. To
zapewne std pozostao mi nieco sympatii i co w rodzaju przywizania do
Kocioa anglikaskiego (przynajmniej w porwnaniu z moimi odczuciami do jego
konkurentw). </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'>Nasz katecheta
przypomnia mi si, gdy niedawno czytaem jeden z wierszy Johna Betjeemana: <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Our padre is an old sky pilot, / Severely
now they've clipped his wings, / But still the flagstaffin the Recf'ry garden /
Points to Higher Things.</i></span><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:
EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn15>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn15' href="#_ednref15"
name="_edn15" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[15]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Karol Darwin, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>O powstawaniu gatunkw drog doboru naturalnego, czyli o utrzymaniu si
doskonalszych ras w walce o byt, </i>DeAgostini-Altaya, Warszawa 2000 (przyp.
tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn16>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><a
style='mso-endnote-id:edn16' href="#_ednref16" name="_edn16" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[16]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Carl Sagan, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Bkitna kropka, </i>Prszyski i S-ka, Warszawa 1996, s. 78 (przyp.
tum.).</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn17>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn17' href="#_ednref17"
name="_edn17" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[17]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Steven Weinberg, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Sen o teorii ostatecznej, </i>Alkazar, Warszawa 1994, s. 308 (przyp.
tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn18>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><a
style='mso-endnote-id:edn18' href="#_ednref18" name="_edn18" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[18]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Stephen
Hawking, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Krtka historia czasu, </i>Wydawnictwo
Alfa, Warszawa 1993, s. 161 (przyp. tum.).</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn19>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn19' href="#_ednref19"
name="_edn19" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[19]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>W oryginale Richard Dawkins posuguje si
przeciwstawieniem naturalist-supernaturalist". W polskiej terminologii
filozoficznej naturalizm" uywany jest w podobnym znaczeniu, cho w tym
kontekcie czciej wystpuje pojcie materializm". Na przykad Encyklopedia
PWN definiuje naturalizm" jako stanowisko dce do wyjanienia
rzeczywistoci przyczynami naturalnymi, tumaczce og zjawisk dziaaniem praw
przyrody; jedna z g. form przejawiania si stanowiska materialist.; od po.
XIX w. podstaw uoglnie filoz. n. staa si teoria ewolucji, a n. wszed w
skad kierunkw filoz. zwizanych z ewolucjoniz</span><span style='font-size:
9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";letter-spacing:
-.1pt'> mem". Trudno te znale dobry polski odpowiednik dla pojcia <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>supernaturalist, </i>ktrym Dawkins czsto
si posuguje; nic zreszt dziwnego, bowiem angielskie i amerykaskie sowniki
te tego pojcia nie odnotowuj. Dlatego te zdecydowalimy si na wprowadzenia
neologizmu </span><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman"'>nadnaturalizm", ktry naszym zdaniem
dobrze oddaje intencje Dawkinsa (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>-</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn20>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn20' href="#_ednref20"
name="_edn20" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[20]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Ksika
Richarda Dawkinsa <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Rozplatanie tczy. Nauka,
zudzenia <span style='letter-spacing:-.15pt'>i cuda </span></i><span
style='letter-spacing:-.15pt'>ukazaa si rwnie w polskim przekadzie
nakadem Wydawnic</span>twa Prszyski i S-ka. Polecam (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn21>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn21' href="#_ednref21"
name="_edn21" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[21]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Telewizyjnemu
dokumentowi, Z ktrego pochodzi ten wywiad, towarzyszya rwnie ksika
(Winston 2006)<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn22>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn22' href="#_ednref22"
name="_edn22" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[22]</span></span><![endif]></span></span></a>
<i style='mso-bidi-font-style:normal'><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Einstein w cytatach, </span></i><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>s.
161 (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn23>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn23' href="#_ednref23"
name="_edn23" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[23]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>Ibid, s.
</i>165 (Caprice opucia pierwsze zdanie. Cytat pochodzi z listu Einsteina do
jednej z jego wielbicielek) (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn24>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn24' href="#_ednref24"
name="_edn24" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[24]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>Ibid. </i>s.
165 (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn25>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn25' href="#_ednref25"
name="_edn25" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[25]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>Ibid. </i>s.
165 (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn26>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn26' href="#_ednref26"
name="_edn26" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[26]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>Ibid. s.
</i>164 (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn27>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn27' href="#_ednref27"
name="_edn27" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[27]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>Ibid. </i>s.
156 (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn28>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><a
style='mso-endnote-id:edn28' href="#_ednref28" name="_edn28" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[28]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Warto zauway, e polski wydawca (skdind
katolickie wydawnictwo Znak) zmieni tytu i z Umysu Boga" zrobi Plan
Stwrcy". Wydanie oryginalne zatytuowane byo <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>The Mind of God. </i></span><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'>The Scientific Basis for a Rational World; </span></i><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'>wydanie polskie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Plan
stwrcy. </i></span><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Naukowe
podstawy racjonalnej wizji wiata </span></i><span style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>(przyp. tum.).</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn29>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn29' href="#_ednref29"
name="_edn29" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[29]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.25pt'>Douglas Adams <i style='mso-bidi-font-style:normal'>oso
zwtpienia, </i>Zysk i S-ka, Pozna 2003, </span><span style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";letter-spacing:-.55pt'>s.
151-152 (tekst przekadu musielimy nieco poprawi, aby sta si zro</span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>zumiay;
przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn30>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn30' href="#_ednref30"
name="_edn30" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[30]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Peen tekst wystpienia
w Adams (2003) <i>Czy istnieje sztuczny Bg?<o:p></o:p></i></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn31>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn31' href="#_ednref31"
name="_edn31" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[31]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Perica (2002). Zob.
te: <a href="http://www.historycooperative.org/journals/ahr/108.5/br_151.html">http://www.historycooperative.org/journals/ahr/108.5/br_151.html</a>
<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn32>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn32' href="#_ednref32"
name="_edn32" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[32]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><i><span lang=EN-US style='font-size:
8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Dolly and the cloth
heads </span></i><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>w: Dawkins (2003).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn33>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn33' href="#_ednref33"
name="_edn33" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[33]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Adres: </span><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><a
href="http://scotus.ap.org/scotus/04-1084p.zo.pdf"><span lang=PL
style='color:black;mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;text-underline:
none'>http://scotus.ap.org/scotus/04-1084p.zo.pdf</span></a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn34>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn34' href="#_ednref34"
name="_edn34" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[34]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>R. Dawkins, <i>The
irrationality of faith, </i>New Statesman" (Londyn), 31 marca 1989<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn35>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn35' href="#_ednref35"
name="_edn35" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[35]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>Columbus Dispatch", 19 sierpnia 2005.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn36>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn36' href="#_ednref36"
name="_edn36" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[36]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>Los Angeles Times", 10 kwietnia 2006.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn37>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn37' href="#_ednref37"
name="_edn37" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[37]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Adres: <a
href="http://gatewaypundit.blogspot.com/2006/02/islamic-society-of-denmark-used-fake.html">http://gatewaypundit.blogspot.com/2006/02/islamic-society-of-denmark-used-fake.html</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn38>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><a
style='mso-endnote-id:edn38' href="#_ednref38" name="_edn38" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[38]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Poniewa
by moe nie wszyscy pamitaj, warto przypomnie, e w Polsce karykatury
przedrukowaa wycznie Rzeczpospolita" (z w peni politycznie
poprawnym" komentarzem odredakcyjnym), ale i tak jej redaktor naczelny,
Grzegorz Gauden, musia si z tego powodu gsto tumaczy. Z kolei wczesny
premier Kazimierz Marcinkiewicz poczu si w obowizku przeprosi muzumanw za
t potworn zbrodnie". enujce (przyp. tum.).</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn39>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn39' href="#_ednref39"
name="_edn39" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[39]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Adres: </span><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><a
href="http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4686536.stm"><span lang=PL
style='mso-ansi-language:PL'>http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4686536.stm</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'> ; <a
href="http://www.neandernews.com/?cat=6">http://www.neandernews.com/?cat=6</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn40>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn40' href="#_ednref40"
name="_edn40" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[40]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>Independent", 5 lutego 2006<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn41>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn41' href="#_ednref41"
name="_edn41" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[41]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Andrew Mueller, <i>An
argument with Sir Iqbal, </i>Independent on Sunday", 2 kwietnia 2006, Sunday
Review section, 12-16<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn42>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn42' href="#_ednref42"
name="_edn42" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[42]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Mitford, Waugh (2001)<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn43>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn43' href="#_ednref43"
name="_edn43" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[43]</span></span><![endif]></span></span></a>
<i style='mso-bidi-font-style:normal'><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span style='mso-spacerun:yes'></span></span></i><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>W
oryginale <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Gentle Jesus meek and mild </i>(Dobry
Jezu, potulny i agodny). Tytu bardzo znanego wierszyka religijnego dla
dzieci, ktry niejaki Charles Wesley (skdind brat twrcy metodyzmu, Johna
przyp. red.) napisa w roku 1742. Dzieko to doczekao si licznych przekadw
i co najmniej dwukrotnie opracowania muzycznego (muzyk do wiersza napisa
nawet Carl Maria von Weber). Do dzi utwr jest czsto wykonywany, zwaszcza w
Kociele metodystw (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn44>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><a
style='mso-endnote-id:edn44' href="#_ednref44" name="_edn44" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[44]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Fragment znanej i wykonywanej do dzi
wczesnowiktoriaskiej (1842) koldy <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Once
in Royal Dauid's city. </i>Ba! na swoich koncertach pie t wykonywa nawet
Rick Wakeman i zesp Jethro Tull (przyp. tum.).</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn45>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn45' href="#_ednref45"
name="_edn45" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[45]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Adres:</span> <span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><a
href="http://www.newadvent.org/cathen/06608b.htm">http://www.newadvent.org/cathen/06608b.htm</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn46>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn46' href="#_ednref46"
name="_edn46" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[46]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Cyt. za: Wodzimierz Bednarski, <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>W obronie wiary, </i><a
href="http://watchto-/"><span style='color:windowtext;text-decoration:none;
text-underline:none'>http://watchto</span></a></span><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><a href="http://wer.org.pl/w_obronie_wiary-16.php"><span
lang=PL style='color:windowtext;mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;
text-underline:none'>wer.org.pl/w_obronie_wiary-16.php</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>(przyp.
tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn47>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn47' href="#_ednref47"
name="_edn47" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[47]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Adres:</span> <span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><a
href="http://www.catholic-forum.com/saints/indexsnt.htm?NF=l">http://www.catholic-forum.com/saints/indexsnt.htm?NF=l</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn48>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><a
style='mso-endnote-id:edn48' href="#_ednref48" name="_edn48" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[48]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.1pt'><span style='mso-spacerun:yes'></span>wita Zyta,
bdmy rzetelni, zamyka list <i style='mso-bidi-font-style:normal'>wici
patroni naszych imion </i>(<a href="http://patroni.w.interia.pl/"><span
style='color:windowtext;text-decoration:none;text-underline:none'>http://patroni.w.interia.pl/</span></a>).
Polska lista jest, niestety, nieco krt</span><span style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";letter-spacing:-.15pt'>sza,
a poza tym profesor Dawkins byl w wygodniejszej sytuacji, na stro</span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.1pt'>nach Catholic Community Forum mona bowiem przesortowa
alfabe</span><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:
"Times New Roman";letter-spacing:-.2pt'>tycznie nie tylko list imion
katolickich witych, ale rwnie przypisane </span><span style='font-size:
8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";letter-spacing:
-.15pt'>im patronaty". Dziki temu wierni mog bez kopotu znale
odpowiedzialnych za ofiary molestowania <i style='mso-bidi-font-style:normal'>(abuse
victim), </i>anorektykw i handla</span><span style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";letter-spacing:-.05pt'>rzy
broni <i style='mso-bidi-font-style:normal'>(arms dealers), </i>by zacz od
a" (przyp. tum.).</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn49>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn49' href="#_ednref49"
name="_edn49" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[49]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Thomas Paine (1737-1809), angielski pisarz i
myliciel okresu Owiecenia. Uczestnik rewolucji amerykaskiej, jeden z Ojcw
Zaoycieli USA, pniej czonek francuskiego rewolucyjnego Zgromadzenia
Narodowego (uwiziony przez jakobinw, zdoa jednak uj z yciem i
ostatecznie zmar w Nowym Jorku). Uznawany za jednego z prekursorw
liberalizmu. W traktacie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Wiek rozumu, </i>opublikowanym
w roku 1796, Paine otwarcie przyzna si do deizmu (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn50>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn50' href="#_ednref50"
name="_edn50" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[50]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>Congressional Record", 16 wrzenia 1981.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><o:p> </o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn51>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><a style='mso-endnote-id:edn51' href="#_ednref51"
name="_edn51" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[51]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Adres: <a
href="http://www.stephenjaygould.org/ctrl/buckner_tripoli.html">http://www.stephenjaygould.org/ctrl/buckner_tripoli.html</a>
<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn52>
<p class=MsoNormal style='mso-pagination:widow-orphan;mso-layout-grid-align:
none;text-autospace:none'><a style='mso-endnote-id:edn52' href="#_ednref52"
name="_edn52" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[52]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Giles Fraser, <i>Resurgent
religion has done away with the country vicar, </i>Guardian", 13 kwietnia
2006.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn53>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn53' href="#_ednref53"
name="_edn53" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[53]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Robert I. Sherman, Free
Inquiry" 8: 4, jesie 1988, 16.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn54>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn54' href="#_ednref54"
name="_edn54" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[54]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>N. Angier, <i>Confessions
of a lonely atheist, </i>New York Times Magazine", 14 stycznia 2001: <a
href="http://www.geocities.com/mindstuff/Angier.html">http://www.geocities.com/mindstuff/Angier.html</a>
.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn55>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><a
style='mso-endnote-id:edn55' href="#_ednref55" name="_edn55" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[55]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Tom Flynn, wydawca Free Inuiry" wyrazi
to prosto i dobitnie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>(Secularism's
breakthrough moment, </i>Free Inuiry" 26: 3, 2006, 16-17): Jeeli
ateici s dzi izolowani i uciskani, to tylko siebie moemy o to wini.
Liczebnie jestemy do silni. Zacznijmy to wreszcie wykorzystywa".</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn56>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn56' href="#_ednref56"
name="_edn56" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[56]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Adres: </span><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><a
href="http://www.fsgp.org/adsn.html"><span lang=PL style='mso-ansi-language:
PL'>http://www.fsgp.org/adsn.html</span></a></span><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'> </span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn57>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn57' href="#_ednref57"
name="_edn57" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[57]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Szczeglnie dziwny
przypadek mczyzny zamordowanego wycznie z powodu ateizmu <i>The murder of
Larry Hooper.</i></span> <span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both;
mso-bidi-font-style:italic'><a href="http://www.parallelpac.org/murder.htm">http://www.parallelpac.org/murder.htm</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn58>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn58' href="#_ednref58"
name="_edn58" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[58]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Adres: <a
href="http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2001/11/18/stories/2001111800070400.htm">http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2001/11/18/stories/2001111800070400.htm</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn59>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn59' href="#_ednref59"
name="_edn59" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[59]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Panie, ta hipoteza bya mi zbdna" mia
odpowiedzie Laplace, gdy Napoleon spyta go, dlaczego w caym swym dziele nie
przywoa ani razu Boga.</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn60>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><a
style='mso-endnote-id:edn60' href="#_ednref60" name="_edn60" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[60]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Muskularne Chrzecijastwo wany i wpywowy
nurt intelektualny (a rwnie literacki i spoeczny) epoki wiktoriaskiej.
Przedstawiciele tego nurtu (ktry pniej zacz by identyfikowany z
chrzecijaskim socjalizmem) kadli nacisk na aktywne, zaangaowane ycie
(rwnie aktywno fizyczn), w przeciwiestwie do religijnej kontemplacji
(przyp. tum.).</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn61>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn61' href="#_ednref61"
name="_edn61" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[61]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Quentin de <st1:PersonName
ProductID="la Bedoyere" w:st="on">la Bedoyere</st1:PersonName>, Catholic
Herald", 3 lutego 2006<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn62>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn62' href="#_ednref62"
name="_edn62" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[62]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Carl Sagan, <i>The
burden of skepticism, </i>Skeptical Inquirer" 12, jesie 1987.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn63>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn63' href="#_ednref63"
name="_edn63" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[63]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Wicej na ten temat w:
Dawkins (1998).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn64>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn64' href="#_ednref64"
name="_edn64" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[64]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>T.H. Huxley, <i>Agnosticism
</i>(1889), przedruk w: Huxley (1931). Peen tekst dostpny te pod adresem: <a
href="http://www.infidels.org/library/historical/thomas_huxley/huxley_wace/part_02.html">http://www.infidels.org/library/historical/thomas_huxley/huxley_wace/part_02.html</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn65>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn65' href="#_ednref65"
name="_edn65" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[65]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Russell, <i>Is there
a God? </i>(1952), przedruk w: Russell (1997).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn66>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn66' href="#_ednref66"
name="_edn66" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[66]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.15pt'><span style='mso-spacerun:yes'></span>Okazao si, e
to sd zbyt pochopny. W Independent on Sunday" </span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.05pt'>(5 czerwca 2005) znalazem nastpujc informacj:
Przedstawiciele </span><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman";letter-spacing:-.1pt'>malajskiego rzdu
stwierdzili, e witynia w ksztacie czajnika, wznie</span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.05pt'>siona przez jedn z miejscowych sekt, wybudowana zostaa
niezgodnie z reguami planowania przestrzennego". Patrz te: </span><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.05pt;mso-ansi-language:EN-US'><a href="http://news.bbc.co/"><span
lang=PL style='color:windowtext;mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;
text-underline:none'>http://news.bbc.co</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.05pt'>. </span><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>uk/2/hi/asia-pacific/4692039.stm.</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn67>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn67' href="#_ednref67"
name="_edn67" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[67]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Andrew Mueller, <i>An
argument with Sir Iqbal, </i>Independent on Sunday", 2 kwietnia 2006, Sunday
Review section, 12-16.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn68>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><a
style='mso-endnote-id:edn68' href="#_ednref68" name="_edn68" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[68]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.2pt'><span style='mso-spacerun:yes'></span>Obz Poszukiwaczy
(Camp Quest) to pomys na przeniesienie ame</span><span style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";letter-spacing:-.15pt'>rykaskiej
tradycji obozw letnich dla dzieci na nowy zasugujcy na </span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.25pt'>podziw poziom. W odrnieniu od innych letnich obozw
organizowa</span><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman";letter-spacing:-.1pt'>nych zwykle bd to przez
wsplnoty religijne, bd organizacje skautowskie, obz Quest (ktrego
pomysodawcami s Edwin i Helen Kagin </span><span style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";letter-spacing:-.05pt'>z
Kentucky) prowadzony jest przez wieckich humanistw, dzieci za </span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.15pt'>zachcane s do sceptycznego mylenia, co oczywicie nie
przeszkadza </span><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman";letter-spacing:-.05pt'>naturalnym obozowym"
formom aktywnoci na wieym powietrzu. </span><span style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";letter-spacing:-.2pt'>Obozy
tego typu (</span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";letter-spacing:-.2pt;mso-ansi-language:
EN-US'><a href="http://www.camp-quest.org/"><span lang=PL style='color:windowtext;
mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;text-underline:none'>www.camp-quest.org</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.2pt'>) organizowane ju s te w Ten</span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>nessee,
Minnesocie, Michigan, Ohio i w Kanadzie.</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn69>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn69' href="#_ednref69"
name="_edn69" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[69]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>New York
Times", 29 sierpnia 2005. Zob. te: <st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">Henderson</st1:City></st1:place>
(2006).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn70>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn70' href="#_ednref70"
name="_edn70" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[70]</span></span><![endif]></span></span></a>
<st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on"><span lang=EN-US style='font-size:
8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Henderson</span></st1:City></st1:place><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>
(2006).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn71>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn71' href="#_ednref71"
name="_edn71" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[71]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Adres: </span><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><a
href="http://www.lulu.com/content/267888"><span lang=PL style='mso-ansi-language:
PL'>http://www.lulu.com/content/267888</span></a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn72>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn72' href="#_ednref72"
name="_edn72" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[72]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Stephen Jay Gould, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Skay wiekw: Nauka i religia w peni ycia, </i>Zysk i S-ka, Pozna
2002, s. 11 (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn73>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><a
style='mso-endnote-id:edn73' href="#_ednref73" name="_edn73" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[73]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Martin Rees, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Nasz kosmiczny dom, </i>Prszyski i S-ka, Warszawa 2006, s. 17 (przyp.
tum.).</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn74>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn74' href="#_ednref74"
name="_edn74" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[74]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Po tym, gdy moi oksfordzcy koledzy wybrali
cytowanego ju wczeniej nowego dziekana, tak si jako zoyo, e przez trzy
kolejne wieczory podczas uroczystych kolacji wszyscy czonkowie college'u
wznosili toast za jego zdrowie. Trzeciego wieczoru dumny elekt z wdzicznoci
odpowiedzia na toast: Czuj si ju o wiele lepiej" owiadczy.</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn75>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn75' href="#_ednref75"
name="_edn75" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[75]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'>H.
Benson et al., <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Study of the therapeutic
effects of intercessory prayer (STEP) in cardiac bypasspatients</i>, American
Heart Journal" 151:4, 2006, 934-942. <a
href="http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?db=pubmed&cmd=Retrieve&list_uids=16569567">http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?db=pubmed&cmd=Retrieve&list_uids=16569567</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn76>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn76' href="#_ednref76"
name="_edn76" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[76]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jeden
z najsynniejszych amerykaskich komikw. Rozpocz kaner na pocztku lat
szedziesitych i z powodzeniem kontynuuje j do dzi (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn77>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn77' href="#_ednref77"
name="_edn77" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[77]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Richard Swinburne,
Science and Theology News", 7 kwietnia 2006</span><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'>, <a href="http://www.stnews.org/Commentary-2772.htm">http://www.stnews.org/Commentary-2772.htm</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn78>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn78' href="#_ednref78"
name="_edn78" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[78]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Ta wymiana zda zostaa wycita z wyemitowanej
wersji programu. Ale o tym, i to sposb mylenia charakterystyczny dla
prezentowanej przez Swinburne'a teologii, wiadczy chociaby wzmianka o
Hiroszimie z jego ksiki <i style='mso-bidi-font-style:normal'>The Existence
of God </i>(Istnienie Boga; 2004, s. 264): Wyobramy sobie, e w Hiroszimie w
pomieniach wznieconych przez bomb atomow zgina jedna osoba mniej. Czy nie
oznaczaoby to mniej okazji do odwagi i wspczucia []?".</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn79>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn79' href="#_ednref79"
name="_edn79" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[79]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>New York Times",
11 kwietnia 2006<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn80>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn80' href="#_ednref80"
name="_edn80" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[80]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Neville Chamberlain by premierem Wielkiej
Brytanii w latach 1937-1940. Uznawany jest za jednego z twrcw polityki tzw.
appeasementu (uspokojenia), ktra polegaa na nieustannych ustpstwach wobec
hitlerowskich Niemiec i faszystowskich Woch. To Chamberlain <span
style='letter-spacing:-.15pt'>wanie podpisa traktat monachijski oddajcy III
Rzeszy Czechosowa</span>cj (przyp. tum.).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn81>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn81' href="#_ednref81"
name="_edn81" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[81]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>Patrz: <st1:City w:st="on"><st1:place w:st="on">Ruse</st1:place></st1:City>
(1982). Artyku Ruse'ego ukaza si w Playboyu" (kwiecie 2006).</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn82>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:10.8pt;background:white'><a style='mso-endnote-id:
edn82' href="#_ednref82" name="_edn82" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[82]</span></span><![endif]></span></span></a><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>
Odpowied Jerry'ego Coyne'a na tekst Ruse'ego Playboy", sierpie 2006.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn83>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:10.8pt;background:white'><a style='mso-endnote-id:
edn83' href="#_ednref83" name="_edn83" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[83]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Madeleine Bunting,
Guardian", 27 marca 2006.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn84>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn84' href="#_ednref84"
name="_edn84" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[84]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>To samo mona powiedzie o tekcie <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>When cosmologies collide </i>[Kiedy zderzaj
si kosmologie] opublikowanym w New York Times" z 22 stycznia 2006,
autorstwa bardzo szanowanej (i zwykle znacznie lepiej poinformowanej)
dziennikarki Judith Shulevitz. Pierwsza Regua Wojny generaa Montgomery'ego
brzmiaa: Nie maszeruj na Moskw". By moe Pierwsza Regua
Dziennikarstwa Naukowego powinna brzmie: Rozmawiaj nie tylko z Michaelem
Ruse".</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn85>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn85' href="#_ednref85"
name="_edn85" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[85]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>William A. Dembski (ur. 1960) matematyk z
wyksztacenia, podajcy si te za filozofa. Sztandarowa posta
naukowego" ruchu antyewolucjonistycznego (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn86>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn86' href="#_ednref86"
name="_edn86" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[86]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Odpowied Dennetta w:
Guardian", 4 kwietnia 2006.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn87>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn87' href="#_ednref87"
name="_edn87" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[87]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Adres: <a
href="http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/03/the_dawkinsdennett_boogeyman.php">http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/03/the_dawkinsdennett_boogeyman.php</a><span
style='mso-spacerun:yes'> </span><span style='mso-spacerun:yes'></span>; <a
href="http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/02/our_double_standard.php">http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/02/our_double_standard.php</a>
<span style='mso-spacerun:yes'></span><a
href="http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/02/the_rusedennett_feud.php">http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/02/the_rusedennett_feud.php</a>
<span style='mso-spacerun:yes'></span><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn88>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn88' href="#_ednref88"
name="_edn88" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[88]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Adres: </span><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><a
href="http://vo.obspm.fr/exoplanetes/encyclo/encycl.html"><span lang=PL
style='mso-ansi-language:PL'>http://vo.obspm.fr/exoplanetes/encyclo/encycl.html</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><span
style='mso-spacerun:yes'> </span><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn89>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn89' href="#_ednref89"
name="_edn89" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[89]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Dennett (1995).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn90>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><a
style='mso-endnote-id:edn90' href="#_ednref90" name="_edn90" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[90]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.25pt'><span style='mso-spacerun:yes'></span>Czy
wszechwiedzcy Bg/ co przyszo wietnie zna / wszechmoc</span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.05pt'>ny jest a tak / by zmieni wasny plan (przyp. tum.)</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn91>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn91' href="#_ednref91"
name="_edn91" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[91]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Nic na to nie poradz, ale zawsze przypomina
mi si w tym momencie uroczy i niemiertelny wrcz sylogizm, jaki mojemu
przyjacielowi, z ktrym razem uczszczalimy na lekcje geometrii, udao si
przeszmuglowa do dowodu twierdzenia Euklidesa. Brzmiao to mniej wicej tak:
Trjkt ABC wyglda jak trjkt rwnoramienny, a zatem...".</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn92>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><a
style='mso-endnote-id:edn92' href="#_ednref92" name="_edn92" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[92]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Paradoksy Zenona s zbyt znane, by zasugiwa
na inne miejsce <span style='letter-spacing:-.35pt'>ni przypis. Oto
najbardziej chyba znany z nich, opowie o Achillesie i </span><span
style='letter-spacing:-.4pt'>wiu. Achilles i w staj na linii startu wycigu
na dowolny, skoczony dys</span><span style='letter-spacing:-.35pt'>tans.
Achilles potrafi biega dwa razy szybciej od wia i dlatego na starcie </span><span
style='letter-spacing:-.3pt'>pozwala mu si oddali o 1/2 caego dystansu.
Achilles, jako biegncy dwa razy szybciej od wia, dobiegnie do 1/2 dystansu
w momencie, gdy w dobiegnie do 3/4 dystansu. W momencie, gdy Achilles
przebiegnie 3/4 dys</span><span style='letter-spacing:-.15pt'>tansu, w znowu
mu ucieknie", pokonujc 3/4 + 1/8 dystansu. Gdy </span><span
style='letter-spacing:-.25pt'>Achilles dotrze w to miejsce, w znowu bdzie
od niego o 1/16 dystansu </span><span style='letter-spacing:-.35pt'>dalej, i
tak dalej <i style='mso-bidi-font-style:normal'>ad infinitum. </i>Wniosek:
Achilles nigdy nie docignie wia.</span></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn93>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn93' href="#_ednref93"
name="_edn93" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[93]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Co podobnego moglimy obserwowa niedawno
przy okazji zdecydowanie nadmiernie nagonionej apostazji filozofa Anthony'ego
Flew, ktry w podeszym ju wieku oznajmi, e nawrci si na <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>co w </i>rodzaju deizmu, ktra to
informacja szybko rozesza si po Internecie, budzc pewn sensacj. Ale
spjrzmy na to od drugiej strony Bertrand Russell by wielkim filozofem. </span><span
lang=DE style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:DE'>Bertrand Russell dosta Nobla. </span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Moe
tak domniemana konwersja pana Flew zaowocuje Nagrod Templetona. Pierwszym
krokiem w tym kierunku byo upokarzajce, zaiste przyjcie przez niego w
roku 2006 Phillip E. Johnson Award for Liberty and Truth. Pierwszym laureatem
tego wyrnienia by Phillip E. Johnson, prawnik, uhonorowany za wymylenie
sdowej strategii dla zwolennikw teorii inteligentnego projektu. Flew jest
drugim. Aha nagrod przyznaje BIOLA, czyli Bibie Institute of Los Angeles.
Nie sposb si nie zastanawia, czy Flew zdaje sobie spraw, do czego zosta
wykorzystany. </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'>Szczegy w:
Victor Stenger, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Flew </i>s <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>flawed science, </i>Free Inquiry" 25:
2, 2005, 17-18; <a href="http://www.secularhumanism.org/"><span
style='color:windowtext;text-decoration:none;text-underline:none'>www.secularhumanism.org/
</span></a>index.php?section=library&page=stenger_25_2.</span><span
lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn94>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn94' href="#_ednref94"
name="_edn94" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[94]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Adres: </span><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><a
href="http://www.iep.utm.edu/o/ont-arg.htm"><span lang=PL style='mso-ansi-language:
PL'>http://www.iep.utm.edu/o/ont-arg.htm</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><span
style='mso-spacerun:yes'> </span>. Dowd" Gaskinga: </span><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><a
href="http://www.uq.edu.au/~pdwgrey/pubs/gasking.html"><span lang=PL
style='mso-ansi-language:PL'>http://www.uq.edu.au/~pdwgrey/pubs/gasking.html</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><span
style='mso-spacerun:yes'> </span><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn95>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn95' href="#_ednref95"
name="_edn95" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[95]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Aldous Huxley, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Kontrapunkt, </i>PIW, Warszawa 1957, s. 193-194 (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn96>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn96' href="#_ednref96"
name="_edn96" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[96]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Problem uroje omawia
Richard Gregory w cyklu ksiek, w tym: Gregory (1997).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn97>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn97' href="#_ednref97"
name="_edn97" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[97]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Moja prba wyjanienia
tego fenomenu w: Dawkins (1998).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn98>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn98' href="#_ednref98"
name="_edn98" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[98]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Adres: </span><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><a
href="http://www.sofc.org/Spirituality/s-of-fatima.htm"><span lang=PL
style='mso-ansi-language:PL'>http://www.sofc.org/Spirituality/s-of-fatima.htm</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><span
style='mso-spacerun:yes'> </span><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn99>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn99' href="#_ednref99"
name="_edn99" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[99]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.3pt'><span style='mso-spacerun:yes'></span>Cyt. za: A de
Almeida, O Seculo", 15 padziernika 1917; por.: <a href="http://"><span
style='color:windowtext;text-decoration:none;text-underline:none'>http:// </span></a>ww</span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.35pt'>w.pawlowski.dk/objawienia/fatima/slonce_tanczylo.htm
(przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn100>
<p class=MsoNormal style='margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-pagination:
widow-orphan;mso-list:l0 level1 lfo8;tab-stops:19.45pt;background:white'><![if !supportLists]><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>*<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><a style='mso-endnote-id:edn100'
href="#_ednref100" name="_edn100" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[100]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.1pt'>D. Hume, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Badania
dotyczce rozumu ludzkiego, </i>PWN, Warszawa </span><span style='font-size:
8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>1997 (przyp.
tum.).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-pagination:
widow-orphan;mso-list:l0 level1 lfo8;tab-stops:19.45pt;background:white'><![if !supportLists]><span
style='font-family:"Times New Roman"'><span style='mso-list:Ignore'>*<span
style='font:7.0pt "Times New Roman"'> </span></span></span><![endif]><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn101>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><a
style='mso-endnote-id:edn101' href="#_ednref101" name="_edn101" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[101]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Cho
z drugiej strony rodzice mojej ony zatrzymali si kiedy w Paryu w hotelu
Hotel de l'Univers et du Portugal".</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn102>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><a
style='mso-endnote-id:edn102' href="#_ednref102" name="_edn102" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[102]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>O ile nie zaznaczono inaczej, to Bibli
cytujemy za Bibli Tysiclecia" <i style='mso-bidi-font-style:normal'>(Pismo
wite Starego i Testamentu, </i>Wydawnictwo Pallotinum, Pozna-Warszawa 1980).
W kilku wypadkach przydatne byo jednak signicie do innych przekadw Pisma
witego po cytacie znajduje si wwczas identyfikacja rda; odpowiednio BG
(Biblia Gdaska) lub BW (Biblia Warszawska) (przyp. tum.).</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn103>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn103' href="#_ednref103"
name="_edn103" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[103]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Tom Flynn, Matthew
vs. Luke, Free Inquiry" 25: 1, 2004, 34-45; Robert Gillooly, Shedding
light on the light of the world, Free Inquiry" 25: 1, 2004, 27-30.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn104>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><a
style='mso-endnote-id:edn104' href="#_ednref104" name="_edn104" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[104]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.1pt'><span style='mso-spacerun:yes'></span>Podaj podtytu
nieprzypadkowo. Na okadce mojego egzemplarza </span><span style='font-size:
8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";letter-spacing:
-.05pt'>ksiki (wydawca Continuum, Londyn) zamieszczono tytu <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Whose </i></span><i style='mso-bidi-font-style:
normal'><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:
"Times New Roman";letter-spacing:-.2pt'>Word Is It ? </span></i><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.2pt'>[Czyje to sowa?] .Niestety z mojego wydania nie sposb
si </span><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:
"Times New Roman";letter-spacing:-.15pt'>zorientowa, czy to ta sama ksik
ktr Harper (San Francisco) wyda jako <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Misquoting
Jesus </i>[Bdnie cytujc Jezusa]. Amerykaskiego wydania nie miaem w rku,
ale podejrzewam, e to s te same ksiki. Tylko </span><span style='font-size:
8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>dlaczego wydawcy
robi takie rzeczy?</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn105>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn105' href="#_ednref105"
name="_edn105" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[105]</span></span><![endif]></span></span></a><span
class=MsoEndnoteReference> Erhman (2006). Zob. te: Ehrman (2003a, b).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn106>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn106' href="#_ednref106"
name="_edn106" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[106]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>A.N. Wilson w swojej biografii Jezusa w ogle
kwestionuje tez, e Jzef by ciel. Greckie sowo <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>tekton </i>rzeczywicie oznacza ciel", ale uyte zostao jako
odpowiednik aramejskiego naggar", ktre moe oznacza rzemielnika albo
osob wyksztacon. To jeden z bardzo licznych zasadniczych bdw
przekadowych, jakie mog komplikowa odczytanie Biblii, cho najsynniejszym
jest zapewne moliwe bdne tumaczenie Izajaszowego hebrajskiego almah",
co znaczy moda kobieta", na greckie parthenos", czyli dziewica.
atwo zreszt o taki bd (jeli kto nie wierzy, niech pomyli, jak atwo
dziwk" z dziewk" pomyli), ale to ta wanie literwka w
tumaczeniu moga sta si prawdziwym rdem niedorzecznej kompletnie legendy
o dziewordztwie Marii. Jedyny chyba konkurent tego przykadu w walce o tytu
mistrza wszech czasw rwnie wie si z dziewicami. Niedawno w przezabawnym
wrcz artykule <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Virgins? </i></span><i
style='mso-bidi-font-style:normal'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'>What
virgins? </span></i><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'>[Dziewice? </span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jakie
dziewice?!"], (Free Inquiry" 26: 1, 2006, s. 45-46) Ibn Warraq
stwierdzi, i owa przesawna obietnica siedemdziesiciu dwch dziewic, ktre w
islamskim raju maj czeka na kadego muzumaskiego mczennika, to rwnie
wycznie efekt bdu przekadu, w rzeczywistoci mowa bya bowiem o Jasnych
winogronach o wielkiej piknoci". Gdyby tylko wicej ludzi o tym
wiedziao, jak wiele ofiar terrorystw-samobjcw uszoby z yciem?</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn107>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><a
style='mso-endnote-id:edn107' href="#_ednref107" name="_edn107" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[107]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Nawet
ja zostaem zaszczycony przepowiedni, i rwnie nawrc si na ou mierci.
Ba, i to tyle razy (por. np. Steer 2003), e stao si to ju monotonne (a z
pocztku rzecz uznawaem za wietny art). Zastanawiam si jednak, czy na
wszelki wypadek, by chroni wasn pomiertn reputacj, nie zainstalowa,
gdzie trzeba, magnetofonu. Moja ona zaproponowaa jednak inne rozwizanie: Po
co czeka z tym a tak dugo. Jeli ju chcesz si sprzeda, zrb to w
odpowiednim momencie, by jeszcze zaapa si na Nagrod Templetona, a potem
dopiero zwal wszystko na starcze otpienie".</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn108>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><a
style='mso-endnote-id:edn108' href="#_ednref108" name="_edn108" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[108]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.1pt'><span style='mso-spacerun:yes'></span>Nie myli z prywatnym
(nieoficjalnym) projektem, ktrym kiero</span><span style='font-size:9.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";letter-spacing:-.05pt'>wa
byskotliwy (i zdecydowanie niereligijny) bukanier" nauki, Craig </span><span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Yenter.</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn109>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:11.3pt;background:white'><a style='mso-endnote-id:
edn109' href="#_ednref109" name="_edn109" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[109]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Beit-Hallahmi,
Argyle (1997).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:11.3pt;background:white'><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><o:p> </o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn110>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn110' href="#_ednref110"
name="_edn110" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[110]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>E.J. Larson, L.
Witham, Leading scientists still reject God, Natur" 394, 1998, 313.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn111>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn111' href="#_ednref111"
name="_edn111" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[111]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Na stronie </span><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><a
href="http://www.leaderu.com/ftissues/ft9610/reeves.html"><span lang=PL
style='mso-ansi-language:PL'>http://www.leaderu.com/ftissues/ft9610/reeves.html</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><span
style='mso-spacerun:yes'> </span>znale mona bardzo interesujc analiz
historycznych trendw w amerykaskiej myli religijnej autorstwa Thomasa C.
Reevesa, profesora historii na <st1:place w:st="on"><st1:PlaceType w:st="on">University</st1:PlaceType>
of <st1:PlaceName w:st="on">Wisconsin</st1:PlaceName></st1:place>, opracowan
na podstawie: Reeves (1996).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn112>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn112' href="#_ednref112"
name="_edn112" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[112]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Adres: </span><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><a
href="http://www.answersingenesis.org/docs/3506.asp"><span lang=PL
style='mso-ansi-language:PL'>http://www.answersingenesis.org/docs/3506.asp</span></a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn113>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn113' href="#_ednref113"
name="_edn113" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[113]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>R. Elisabeth
Cornwell, Michael Stirrat, w druku, 2006.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn114>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:10.3pt;background:white'><a style='mso-endnote-id:
edn114' href="#_ednref114" name="_edn114" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[114]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><st1:place w:st="on"><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:
both'>E Bell</span></st1:place><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>, Would you believe
it?, Mensa Magazine", luty 2002, 12-13.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:10.3pt;background:white'><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><o:p> </o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn115>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><a
style='mso-endnote-id:edn115' href="#_ednref115" name="_edn115" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[115]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.05pt'>Czyli mormoni, gdyby kto si nie domyli (przyp.
tum.).</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn116>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn116' href="#_ednref116"
name="_edn116" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[116]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.2pt'><span style='mso-spacerun:yes'></span>Przykad, ktrym
posuy si tu Dawkins, pochodzi z bardzo popu</span><span style='font-size:
8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";letter-spacing:
-.05pt'>larnej w krajach anglosaskich gry planszowej Cluedo". W roku 2005
</span><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.1pt'>ukazaa si te spolszczona wersja gry, ale, jak si
wydaje, nie zdobya </span><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>wielkiego powodzenia (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn117>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><a
style='mso-endnote-id:edn117' href="#_ednref117" name="_edn117" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[117]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.15pt'><span style='mso-spacerun:yes'></span>Wielebny Zielony
(Reverend Green) to jedna z postaci gry w wer</span><span style='font-size:
8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>sjach
sprzedawanych w Wielkiej Brytanii (tam Cluedo" powstao), <span
style='letter-spacing:-.25pt'>w Australii, Nowej Zelandii, w Indach i w caym
anglojzycznym wiecie </span>poza... Ameryk Pnocn, gdzie raptem zmienia
si w pana Greena. 1 o co tu chodzi?</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn118>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn118' href="#_ednref118"
name="_edn118" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[118]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Bardzo wyczerpujcy
przegld zastosowa i cytowa tej analogii (z kreacjonistycznej perspektywy)
przygotowa Gert Korthof, patrz: </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><a
href="http://home.wxs.nl/~gkorthof/kortho46a.htm"><span lang=PL
style='mso-ansi-language:PL'>http://home.wxs.nl/~gkorthof/kortho46a.htm</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><span
style='mso-spacerun:yes'> </span><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn119>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn119' href="#_ednref119"
name="_edn119" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[119]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Kto,
niezbyt grzecznie nazwa kiedy teorie inteligentnego projektu kreacjonizmem
w tandetnym smokingu".</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn120>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn120' href="#_ednref120"
name="_edn120" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[120]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Niestety zupenie nieprzetumaczalne.
Her" to po angielsku <span style='letter-spacing:-.05pt'>Jej"
(herstory" jej historia). History" to historia, hi" wymawia
si </span><span style='letter-spacing:-.15pt'>jak he", czyli on",
his" to zaimek dzierawczy, jego". W dyskursie feministycznym
zdarzay si niestety panie, ktre rwnie z history" usi</span><span
style='letter-spacing:-.1pt'>oway czyni przykad mskiego szowinizmu (Jakby
nie do byo in</span>nych) (przyp. tum.).<span style='letter-spacing:-.15pt'>-</span></span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn121>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><a
style='mso-endnote-id:edn121' href="#_ednref121" name="_edn121" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[121]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Te nieprzetumaczalne. Niggardly" to
pazerny", nigger" to <span style='letter-spacing:-.1pt'>(obraliwie)
czarnuch". Zbieno wycznie prozodyczna. Komunici </span><span
style='letter-spacing:-.2pt'>w PRL byli nie mniej radykalni przez par lat
obowizywa cenzorski zapis na informacje o przypadkach czerwonki (por. <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Czarna ksiga cenzu</i></span><i
style='mso-bidi-font-style:normal'>ry PRL, </i>Aneks, Londyn 1985) (przyp.
tum.).</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn122>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><a
style='mso-endnote-id:edn122' href="#_ednref122" name="_edn122" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[122]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.2pt'><span style='mso-spacerun:yes'></span>Klasyczne acina i
greka byy pod tym wzgldem lepiej wyposao</span><span style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";letter-spacing:-.1pt'>ne.
aciskie <i style='mso-bidi-font-style:normal'>homo </i>(greckie <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>anthropo-) </i>oznaczao ludzkie", w
przeci</span><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:
"Times New Roman";letter-spacing:-.25pt'>wiestwie do <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>vir (andro-), </i>czyli mczyzna, mskie, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>i femina (gyne-) </i> </span><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";letter-spacing:-.1pt'>kobieta, kobiece.
Dlatego dzi antropologia to nauka o czowieku, a an</span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.15pt'>drologia i ginekologia to dwie odrbne dziedziny
medycyny.</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn123>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn123' href="#_ednref123"
name="_edn123" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[123]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.1pt'><span style='mso-spacerun:yes'></span>Polski czyni
podobnie, tyle e znacznie subtelniej. Tumaczc t </span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.2pt'>ksik, rwnie musiaem podj decyzj o tym, w jaki
sposb zwraca </span><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman";letter-spacing:-.15pt'>si do czytelnika (co
autor czyni bardzo czsto), i automatycznie uczyni</span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.25pt'>em go mczyzn (piszc choby, czytelnik
znajdzie" (a nie czytelnicz</span><span style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";letter-spacing:-.15pt'>ka
znajdzie"), czytelnicy byliby zdziwieni" (a nie czytelniczki byyby
</span><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.1pt'>zdziwione" lub czytelniczki i czytelnicy byliby
zdziwieni"). Mam na</span><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>dziej,<span style='letter-spacing:-.1pt'>e
czytelniczki tej ksiki wybacz mi ten niezawiniony seksizm </span><span
style='letter-spacing:-.2pt'><span style='mso-spacerun:yes'></span>(Przyp.
tum.)</span></span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn124>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn124' href="#_ednref124"
name="_edn124" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[124]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Douglas Adams, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>oso zwtpienia, </i>Zysk i S-ka, Pozna 2003, s. 115 (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn125>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn125' href="#_ednref125"
name="_edn125" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[125]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Adams (2002), p. 99.
Mj tekst Opakiwanie Douglasa Adamsa powsta dzie po jego mierci. Tekst ten
przedrukowany zosta w Epilogu do ososia zwtpienia oraz w A Devil's Chaplain,
gdzie znalaza si rwnie mowa pogrzebowa wygoszona przeze mnie podczas
uroczystoci w kociele w. </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Marcina na Wzgrzu
(St. Martin on the Fields).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn126>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn126' href="#_ednref126"
name="_edn126" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[126]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>W oryginale trickle-down theory". </span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>To
teoria" (cho to troch za duo powiedziane) ekonomiczna, zgodnie z ktr
bogacenie si bogatych sprzyja oglnemu wzrostowi zamonoci. Znana te w
wariancie przypyw unosi i wielkie statki, i mae dki" (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn127>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn127' href="#_ednref127"
name="_edn127" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[127]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Wywiad w Der
Spiegel", 26 grudnia 2005.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn128>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn128' href="#_ednref128"
name="_edn128" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[128]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>John Ruskin (1819-1900) angielski pisarz i
poeta, znany jednak przed wszystkim jako krytyk sztuki. Uznawany za
odkrywc" prerafaelitw (przyp. tum.)</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn129>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn129' href="#_ednref129"
name="_edn129" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[129]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Susskind (2006: 17).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn130>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn130' href="#_ednref130"
name="_edn130" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[130]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Gorco polecam rwnie ksik Stengera <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>God, the Failed Hypotnesis: How Science
Shows that God Does Not Exist </i>[Bg, faszywa hipoteza: jak nauka wykazaa,
e Bg nie istnieje].</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn131>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn131' href="#_ednref131"
name="_edn131" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[131]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Przez zwolennikw teorii" inteligentnego
projektu z upodobaniem<span style='mso-spacerun:yes'> </span>zwana silnikiem
protonowym bakterii" (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn132>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn132' href="#_ednref132"
name="_edn132" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[132]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Wszystkie cytaty z <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>O powstawaniu gatunkw </i>Karola Darwina za wydaniem DeAgostini-Altaya,
Warszawa 2000 (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn133>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn133' href="#_ednref133"
name="_edn133" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[133]</span></span><![endif]></span></span></a>
<i style='mso-bidi-font-style:normal'><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>God of the Gaps </span></i><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>bywa
rnie tumaczone na polski: Bg od zapychania dziur", Bg od luk";
Bg-zapchajdziura" to mj faworyt (przyp. </span><span style='font-size:
9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn134>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:10.3pt;background:white'><a style='mso-endnote-id:
edn134' href="#_ednref134" name="_edn134" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[134]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Behe(1996).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn135>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn135' href="#_ednref135"
name="_edn135" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[135]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Mamy jednak przykad literacki. Philip Pullman
w trylogii fantasy dla dzieci <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Mroczne
materie </i>opisuje mulefy", gatunek zwierzt yjcy w symbiozie z
drzewami, ktre wytwarzaj idealnie okrge nasiona z dziurk w rodku. Mulefy
wykorzystuj te nasiona jako kka. Takie kka, jako e nie stanowi czci organizmu,
nie s ukrwione ani unerwione, a zwierz po prostu nakada je na o",
czyli fragment rogu lub koci. Pullman trafnie uzupenia swoj wizj o
dodatkowe elementy cay ukad dziaa, gdy planeta, na ktrej yj mulefy,
pokryta jest sieci bazaltowych cieek sucych jako drogi. W nierwnym
terenie kka nie na wiele by si przyday.</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn136>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn136' href="#_ednref136"
name="_edn136" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[136]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>W naturze, co doprawdy fascynujce, spotka
si mona z trzeci jeszcze form ukadu miniowego. U niektrych owadw
(much, pszcz i pluskiew) minie odpowiedzialne za zdolno do lotu poruszaj
si ruchem oscylacyjnym, jak elementy silnika tokowego. Szaracza, eby
polecie, przesya cykl sygnaw nerwowych odpowiedzialnych za poszczeglne
poruszenia skrzyde (tak samo jak ptaki), pszczoa w tym momencie wysya
jednorazow instrukcj nakazujc wczenie (lub wyczenie) oscylacyjnego
silnika". Bakterie natomiast dysponuj mechanizmem, ktry nie jest prostym
wykonawc polece (jak u ptakw), ani nie dziaa na zasadzie silnika suwowego
(jak u pszczoy). To autentyczny wirnik, element obrotowy przy naszej
silnikowej analogii to cos jak silnik elektryczny lub silnik Wankla.</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn137>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn137' href="#_ednref137"
name="_edn137" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[137]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Adres: </span><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><a
href="http://www.millerandlevine.com/km/evol/design2/article.html"><span
lang=PL style='mso-ansi-language:PL'>http://www.millerandlevine.com/km/evol/design2/article.html</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn138>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn138' href="#_ednref138"
name="_edn138" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[138]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Informacje o procesie w
Dover oraz cytaty za: A. Bottaro, MA. </span><span lang=EN-US style='font-size:
8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Inlay, N.J. Matzke,
Immunology in the spotlight at the <st1:place w:st="on"><st1:City w:st="on">Dover</st1:City></st1:place>
'Intelligent Design'trial, Nature Immunology" 7, 2006, 433-435.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn139>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn139' href="#_ednref139"
name="_edn139" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[139]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Cyt. za: Brockman J. (red.), <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Inteligentny projekt </i> <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>nauka a nowy kreacjonizm, </i>CiS, Warszawa
2007 (w druku) (przyp, tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn140>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn140' href="#_ednref140"
name="_edn140" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[140]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>J. Coyne, God in the
details: the biochemical challenge to evolution, Nature" 383,1996,
227-228. </span><span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Artyku
Coyne'a i mj, One side can be wrong, opublikowany zosta w Guardianie",
1 wrzenia 2005: </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><a
href="http://www.guardian.co.uk/science/2005/sep/01/schools.research"><span
lang=PL style='mso-ansi-language:PL'>http://www.guardian.co.uk/science/2005/sep/01/schools.research</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><span
style='mso-spacerun:yes'> </span>. </span><span lang=EN-US style='font-size:
8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Cytowany blog to <a
href="http://www.religionisbullshit.net/blog/2005_09_01_archive.php">http://www.religionisbullshit.net/blog/2005_09_01_archive.php</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn141>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn141' href="#_ednref141"
name="_edn141" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[141]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>Dawkins (1995).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn142>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:0cm;background:white'><a style='mso-endnote-id:edn142'
href="#_ednref142" name="_edn142" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[142]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Carter stwierdzi
pniej, e w zasadzie lepiej byoby posugiwa si okreleniem zasada
poznawcza" (cognizability principle) ni nieco ju zuytym zasada
antropiczna". </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Za: B. Carter, The
anthropicprinciple and its implications for biological evolution,
Philosophical Transactions of the Royal Society of London A", 310, 1983,
347-363. </span><span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Szczegowo
w swojej ksice zasad antropiczn omawiaj Barrow i Tipler (1988).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn143>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn143' href="#_ednref143"
name="_edn143" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[143]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>W oryginale Goldilock Zotowosa,
dziewczynka, ktra trafiwszy do chatki trzech niedwiadkw nie chciaa je
kaszki za gorcej, ani za zimnej, tylko tak w sam raz (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn144>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn144' href="#_ednref144"
name="_edn144" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[144]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Od chwili ukoczenia ksiki przez profesora
Dawkinsa pewne rzeczy zostay ostatecznie (?) ustalone. Po pierwsze od 13
wrzenia 2006 roku oficjalna nazwa planety 2003 UB313 brzmi Eris (od imienia
greckiej bogini niezgody). Po drugie Eris (wraz z Plutonem i Ceres) zaliczona
zostaa do grupy planet karowatych. Formalnie utracia wic prawa do
aspirowania o tytu dziesitej planety (miejsce dziewite te si zwolnio)
(przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn145>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn145' href="#_ednref145"
name="_edn145" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[145]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Jeli kogo to dziwi, to znaczy, e jest
skaony pnocno pkulowym szowinizmem". Pisaem ju o nim wczeniej.</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn146>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:0cm;background:white'><a style='mso-endnote-id:edn146'
href="#_ednref146" name="_edn146" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[146]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Comins (1993).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn147>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn147' href="#_ednref147"
name="_edn147" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[147]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Rozwinem t
argumentacj w lepym zegarmistrzu (Dawkins 1986).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn148>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><a
style='mso-endnote-id:edn148' href="#_ednref148" name="_edn148" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[148]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Napisaem prawdopodobnie", bo po
pierwsze tak naprawd nie wiemy, jak mogyby funkcjonowa alternatywne, obce
formy ycia, po drugie za niewykluczone, e robimy bd, rozwaajc wycznie
osobno konsekwencje zmiany wartoci poszczeglnych starych. Czy istnieje jaka
inna <i style='mso-bidi-font-style:normal'>kombinacja </i>tych szeciu staych,
ktra rwnie zaowocowaaby wszechwiatem przyjaznym dla ycia, ktrej nie
poznamy, analizujc wycznie skutki zmiany jednej z tych wielkoci? To odrbny
problem dalej, dla jasnoci wywodu, pisa bd tak, jakby problemem
najwikszym byo niekwestionowalne i oczywiste, idealne wrcz dopasowanie
szeciu podstawowych staych </span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn149>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn149' href="#_ednref149"
name="_edn149" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[149]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Susskind (2006) przedstawia bardzo silne
argumenty za dziaaniem zasady antropicznej w megawersum. Pisze te, e
wikszo fizykw wyjtkowo niechtnie odnosi si do tej koncepcji. Osobicie
nie bardzo rozumiem dlaczego, dla mnie jest ona po prostu pikna ale moe to
dlatego, e moj wiadomo rozbudzi Darwin.</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn150>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:11.05pt;background:white'><a style='mso-endnote-id:
edn150' href="#_ednref150" name="_edn150" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[150]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Murray Gell-Mann,
cytowany przez Johna Brockmana na stronach Edge": <a
href="http://www.edge.org/3rd_culture/bios/smolin.html">http://www.edge.org/3rd_culture/bios/smolin.html</a>
<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn151>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:0cm;background:white'><a style='mso-endnote-id:edn151'
href="#_ednref151" name="_edn151" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[151]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Ward (1996: 99);
Polkinghorne (1994: 55). <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn152>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn152' href="#_ednref152"
name="_edn152" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[152]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>J. Horgan, The
Templeton Foundation: a skeptic's take, Chronicle of Higher Education", 7
kwietnia 2006. </span><span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Zob.
te:<span style='mso-spacerun:yes'> </span></span><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><a
href="http://www.edge.org/3rd_culture/horgan06/horgan06_index.html"><span
lang=PL style='mso-ansi-language:PL'>http://www.edge.org/3rd_culture/horgan06/horgan06_index.html</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><span
style='mso-spacerun:yes'> </span><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn153>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn153' href="#_ednref153"
name="_edn153" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[153]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>To potwarz (dla ateistw). Wicej w Rozdziale
7.</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn154>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><a
style='mso-endnote-id:edn154' href="#_ednref154" name="_edn154" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[154]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
letter-spacing:-.3pt'><span style='mso-spacerun:yes'></span>To z kolei wyrane
naleciaoci NOMY, o ktrej uroszczeniach pisaem</span><span style='font-size:
8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'> w Rozdziale 2</span><span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>.</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn155>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn155' href="#_ednref155"
name="_edn155" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[155]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>EB. Medawar, recenzja
z: The Phenomenon of Man, przedruk w: Medawar (1982: 242).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn156>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan;
background:white'><a style='mso-endnote-id:edn156' href="#_ednref156"
name="_edn156" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[156]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Aluzja do tytuu bardzo gonej (niestety
niewydanej w Polsce) ksizki Daniela Denneta <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Darwin's Dangerous Idea </i>(przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt;mso-pagination:widow-orphan'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn157>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn157' href="#_ednref157"
name="_edn157" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[157]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Dennett (1995: 155).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn158>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn158' href="#_ednref158" name="_edn158" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[158]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Karol Darwin, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>O powstawaniu gatunkw, </i>DeAgostini-Altaya, Warszawa 2001, s. 96.</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn159>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:0cm;background:white'><a style='mso-endnote-id:edn159'
href="#_ednref159" name="_edn159" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[159]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Cytowane w: Dawkins
(1982: 30).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn160>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn160' href="#_ednref160"
name="_edn160" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[160]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>K. Sterelny, The
peruerse primate,w: Grafen i Ridley (2006:213-223).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn161>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn161' href="#_ednref161" name="_edn161" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[161]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Steven Pinker, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Jak dziaa umys, </i>KiW, Warszawa 1997, s. 598 <sup>(</sup>przyp.
tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn162>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:0cm;background:white'><a style='mso-endnote-id:edn162'
href="#_ednref162" name="_edn162" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[162]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>N.A Chagnon,
Terminological kinship, genealogical relatedness and village fissioning among
the Yanomam Indians, w: Alexander i Tinkle (1981: rozdz. 28).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn163>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn163' href="#_ednref163"
name="_edn163" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[163]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>K. Darwin, The
Descent of Man (New York: Appleton, 1871), vol. 1, 156.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn164>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn164' href="#_ednref164" name="_edn164" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[164]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Karol
Darwin, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>O pochodzeniu czowieka, Dziea
wybrane, </i>t. IV PWRiL, Warszawa 1959, s. 125-126 (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn165>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn165' href="#_ednref165" name="_edn165" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[165]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Chrzecijaski fundamentalista. Ruch Focus on
the Family" (Skup si na rodzinie") wyrs wok audycji radiowej i
fundacji o tej samej nazwie, ktr pan Dobson (z wyksztacenia psycholog)
zaoy w roku 1977 w Colorado Springs. Dzi Dobson, jak twierdzi, ma ponad
dwiecie milionw suchaczy na caym wiecie (jego audycja rzeczywicie
retransmitowana jest przez ponad sze tysicy stacji radiowych i osiemdziesit
telewizyjnych i nadawana w dwunastu jzykach). To przy okazji wana posta
amerykaskiej sceny politycznej i jeden z liderw tak zwanej moralnej wikszoci
(przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn166>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn166' href="#_ednref166" name="_edn166" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[166]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Kiedy bardzo mnie ubawia nalepka na zderzaku
samochodu,<span style='mso-spacerun:yes'> </span>ktr zobaczyem w Colorado
Focus on your own damn family" (Skup si lepiej na wasnej cholernej
rodzince"), dzi jednak patrz na<span style='mso-spacerun:yes'> </span>,
nieco inaczej. By moe rzeczywicie niektre dzieci naleaoby chroni przed
indoktrynacj ze strony wasnych rodzicw (wicej na ten<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>temat w Rozdziale 9.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn167>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn167' href="#_ednref167"
name="_edn167" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[167]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>Cytowane w: Blaker (2003: 7).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn168>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn168' href="#_ednref168"
name="_edn168" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[168]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>Zob. np. Buss (2005).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn169>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn169' href="#_ednref169"
name="_edn169" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[169]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Deborah Keleman, Are
children 'intuitive theists'?, Psychological Science" 15: 5, 2004,
295-301.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn170>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn170' href="#_ednref170"
name="_edn170" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[170]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>Dennett (1987).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn171>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:0cm;background:white'><a style='mso-endnote-id:edn171'
href="#_ednref171" name="_edn171" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[171]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Guardian", 31
stycznia 2006.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn172>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn172' href="#_ednref172" name="_edn172" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[172]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>O jednym z takich gronych narkotykw nawet
pisaem: R. Daw kins, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Gerin Oil, </i>Free
Inquiry" 24: 1, 2003, 9-11.</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn173>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:0cm;background:white'><a style='mso-endnote-id:edn173'
href="#_ednref173" name="_edn173" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[173]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Smythies (2006).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn174>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn174' href="#_ednref174" name="_edn174" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[174]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>W polskiej filologii angielskiej czasem mona
spotka si z okrel niem wielkie przesunicie samogoskowe" (przyp.
tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn175>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn175' href="#_ednref175"
name="_edn175" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[175]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'><a href="http://jmm.aaa.net.au/articles/14223.htm"><span
lang=PL style='mso-ansi-language:PL'>http://jmm.aaa.net.au/articles/14223.htm</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><span
style='mso-spacerun:yes'> </span><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn176>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn176' href="#_ednref176" name="_edn176" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[176]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>A zwaszcza w mojej nacji, tak przynajmniej
gosi popularny stereotyp: Voici <i style='mso-bidi-font-style:normal'>l'Anglais
avec son sang froid habituel </i>(Oto Anglik z jakze dla charakterystycznym
paskudnym przezibieniem). </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'>To
z <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Fractured French </i>ES. </span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pearsona,
gdzie znale mona rwnie inne ciekawe fran cuskie cacka, jak choby <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>coup de grace </i>w roli kosiarki.</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn177>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn177' href="#_ednref177" name="_edn177" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[177]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>W Polsce guchy telefon", przynajmniej
za moich czasw (przyptum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn178>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn178' href="#_ednref178" name="_edn178" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[178]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Rne szkoy i kierunki w sztuce mona
traktowa jako alterntywne<span style='mso-spacerun:yes'> </span>mempleksy
kolejni artyci przejmuj idee i motywy wprodzone<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>przez wczeniej dziaajcych w danej dziedzinie
sztuki, a nowe koncepcje mog przetrwa tylko wtedy, kiedy jako dopasuj si
do ju istniejcych. W pewnym sensie ca akademick dyscyplin, jak jest
historia sztuki z jej wyrafinowanymi narzdziami do analizy ikonografii i
symbolizmw, mona uzna za dziedzin zajmujc si badaniem mempleksw.
Poszczeglne detale kierunkw artystycznych czy prdw literackich s
faworyzowane (lub nie) ze wzgldu na dopasowanie do ju reprezentowanych w puli
memw (w tym rwnie memw religijnych).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn179>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn179' href="#_ednref179" name="_edn179" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[179]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Prosz porwna z biblijnym Niech si
podnios wszystkie doliny, a wszystkie gry i wzgrza obni" (Iz 40,4,
BT). To rzucajce si w oczy podobiestwo nie oznacza oczywicie istnienia
jakich uniwersalnych waciwoci ludzkiej psyche (czy jungowskiej zbiorowej
niewiadomoci)Na Nowych Hebrydach od dawna roio si od rnych misjonarzy.</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn180>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn180' href="#_ednref180" name="_edn180" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[180]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Jest ich tyle, e nie na wszystkie mog
odpowiedzie, za co bardzo<span style='mso-spacerun:yes'> </span>przepraszam.</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn181>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn181' href="#_ednref181"
name="_edn181" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[181]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Sam film, zreszt
bardzo dobry, dostpny jest pod adresem </span><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><a
href="http://www.thegodmovie.com/index.php"><span lang=PL style='mso-ansi-language:
PL'>http://www.thegodmovie.com/index.php</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn182>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn182' href="#_ednref182" name="_edn182" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[182]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Mianem nauki Frankensteina" angielskie i
amerykaskie tabloidy ochrzciy inynieri genetyczn (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn183>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn183' href="#_ednref183" name="_edn183" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[183]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Byo mi wrcz wstyd, kiedy w Guardianie"
<i style='mso-bidi-font-style:normal'>(Animal Instincts, </i>27 maja 2006) przeczytaem,
e <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Samolubny gen </i>by jedn z
ulubionych lektor Jeffa Skillinga, prezesa niesawnej pamici Enronu, i
inspiracj dla jego spoecznego darwinizmu. Richard Conniff, dziennikarz
Guardiana , dobrze rzecz ca wyjani i odsyam do jego tekstu <a
href="http://money/"><span style='color:windowtext;text-decoration:none;
text-underline:none'>http://money</span></a>.
guardian.co.uk/workweekly/story/01783900,00.html. W nowym wstpiedo
rocznicowej (30 lat!) edycji <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Samolubnego
genu, </i>ktra wanie ukazaa si nakadem Oxford University Press, staraem
si zapobiec porwaniu tego typu nieporozumie w przyszoci.</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn184>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn184' href="#_ednref184" name="_edn184" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[184]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Znaczenie reputacji nie ogranicza si do
gatunku ludzkiego. Niedawno udao si wykaza, e w tych kategoriach mona te
analizowa klasyczny przykad wzajemnego altruizmu ze wiata zwierzt, czyli
symbiotyczn relacj midzy maymi sanitarnikami a ich wielkimi rybimi
klientami. Ot (przyzna trzeba, e eksperyment by genialnie zaplanowany)
okazao si, jeli przyszli usugobiorcy" mogli obserwowa <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Labroides dimidiatus </i>przy pracy, to te,
ktre rzetelnie przykaday si do pracy, byy chtniej wybierane przy
najbliszej moliwej sposobnoci niz ich potencjalni konkurenci. </span><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'>(Por.: R. Bshary, A.S. Grutter, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Image scoring and cooperation in a cleaner fish mutualism, </i>Nature"
441, 22 czerwca 2006, 975-978.)</span><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:
EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><span lang=EN-US
style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn185>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn185' href="#_ednref185" name="_edn185" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[185]</span></span><![endif]></span></span></a> <i
style='mso-bidi-font-style:normal'><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span style='mso-spacerun:yes'></span></span></i><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>William
Shakespeare, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Kupiec wenecki, </i>akt IV
scena 1, prze. Stanisaw Baraczak, Znak, Krakw 2004 (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn186>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn186' href="#_ednref186" name="_edn186" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[186]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Donald Rumsfeld byy sekretarz obrony USA.
Cytat o niemoliw<i style='mso-bidi-font-style:normal'>ych</i> do uniknicia
ofiarach..." pochodzi z konferencji prasowej, na ktrej:<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Rumsfeld by atakowany za tysice
cywilnych ofiar amerykaskiej interwencji w Iranie (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn187>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:0cm;background:white'><a style='mso-endnote-id:edn187'
href="#_ednref187" name="_edn187" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[187]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>M. Hauser, P
Singer,Morality without religion, Free Inquiry" 26: 1, 2006, 18-19.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn188>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn188' href="#_ednref188" name="_edn188" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[188]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Fiodor Dostojewski, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Bracia Karamazow, </i>PIW, Warszawa 1984, s. 87 (w przekadzie angielskim
ostatnie zdanie brzmi znacznie dramatyczniej ni w polskim, mowa tam bowiem o <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>raison d'etre </i>of the human
condition", przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><o:p> </o:p></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn189>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn189' href="#_ednref189" name="_edn189" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[189]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Prosz zwrci uwag, e polityczne konwencje
kolorystyczne s w USA dokadnie przeciwne ni na kontynencie europejskim,
gdzie kolor czerwony tradycyjnie kojarzony jest z lewic. (Skoro amerykaski
libera w Europie uznany by zosta za socjalist, to co si dziwi
przyp.tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn190>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn190' href="#_ednref190" name="_edn190" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[190]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>A propos
</i>cynizmu H.L. Mencken zdefiniowa kiedy sumienie jako wewntrzny gos ostrzegajcy
nas, e kto moe patrze.</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn191>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn191' href="#_ednref191" name="_edn191" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[191]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Tak przynajmniej przyjmuje wikszo
historykw filozofii. Znany filozof A.C. Grayling w artykule opublikowanym w
New Humanist" (lipiec-sierpie 2006) przekonujco uzasadnia jednak tez
przeciwn. Jak twierdzi Grayling, publicznie Kant w peni akceptowa religijne
konwenanse swoich czasw, naprawd by jednak ateist.</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn192>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn192' href="#_ednref192"
name="_edn192" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[192]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Hinde (2002). Patrz
te: Singer (1994), Grayling (2003), Glover (2006).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn193>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn193' href="#_ednref193" name="_edn193" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[193]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>W lunym przekadzie: Nie chcemy ci straci,
lecz kraj jest w potrzebie / twj krl i ojczyzna czekaj na ciebie"
(przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn194>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn194' href="#_ednref194"
name="_edn194" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[194]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>Lane Fox (1992); Berlinerblau (2005).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn195>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn195' href="#_ednref195"
name="_edn195" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[195]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Holloway (1999, 2005).
O pogldach Hollowaya mona przeczyta w recenzji opublikowanej w
Guardianie" (15 lutego 2003): pod adresem: <a
href="http://books.guardian.co.uk/reviews/scienceandnature/0,6121,894941,00.html">http://books.guardian.co.uk/reviews/scienceandnature/0,6121,894941,00.html</a>
<span style='mso-spacerun:yes'></span>. Szkocki dziennikarz Muriel Gray
napisa wietne podsumowanie mojej edynburskiej dyskusji z biskupem Holloway'em
w (Glasgow) Herald": <a
href="http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20040912/ai_n12590897">http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20040912/ai_n12590897</a>
<span style='mso-spacerun:yes'></span><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn196>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn196' href="#_ednref196"
name="_edn196" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[196]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Przeraajc kolekcj
cytatw z amerykaskich z kolei duchownych twierdzcych, e huragan Katrina by
kar za ludzkie grzechy", mona znale w: </span><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><a
href="http://universist.org/neworleans.htm"><span lang=PL style='color:black;
mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;text-underline:none'>http://universist.org/neworleans.htm</span></a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn197>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn197' href="#_ednref197" name="_edn197" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[197]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Nie jest do koca pewne, czy ta historia
(opublikowana po raz pierwszy na </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'><a
href="http://datelinehollywood.com/archives/2005/09/05/robertson-bla-"><span
lang=PL style='color:windowtext;mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;
text-underline:none'>http://datelinehollywood.com/archives/2005/09/05/robertson-bla</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>mes-hurricane-on-choice-of-ellen-deneres-to-hostemmys/
jest prawdziwa. Niezalenie jednak od jej autentycznoci, atwo w ni uwierzy,
gdy takie reakcje ewangelicznych duchownych w tym rwnie samego Robertsona
na rne naturalne katastrofy w rodzaju Katriny uzna mona za zupenie
typowe (przykady znale mona choby pod adresem </span><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><a
href="http://www.emediawire.eom/releases/2005/9/emw281940"><span lang=PL
style='color:windowtext;mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;text-underline:
none'>www.emediawire.eom/releases/2005/9/emw281940</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>.htm).
Witryna, na ktrej znalaza si informacja, e podany wyej cytat z Robertsona
jest faszerstwem, zamieszcza za to inny cytat z wielebnego, ktry przy okazji
Parady Rwnoci w Orlando (Floryda) oznajmi, co nastpuje: Powinienem ostrzec
Orlando, e znajduje si dokadnie na trasie kilku silnych huraganw i w tej
sytuacji organizowanie podobnych imprez Bogu tu pod nosem nie jest
najrozsdniejszym zachowaniem".</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn198>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn198' href="#_ednref198"
name="_edn198" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[198]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Pat Robertson,
relacja BBC: <a href="http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4427144.stm">http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4427144.stm</a>
<span style='mso-spacerun:yes'></span><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn199>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn199' href="#_ednref199" name="_edn199" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[199]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Jeszcze w Biblii Gdaskiej w tym miejscu
pojawia si charakterystyczny biblijny eufemizm abymy je poznali", ale
i tak nietrudno si domyli, czego chcie mogli od nich sodomici (przyp.
tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn200>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn200' href="#_ednref200" name="_edn200" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[200]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>W angielskich przekadach Biblii wyraone jest
to bardziej wprost: with a very great slaughter", czyli dokonawszy
wielkiej rzezi" (przyptum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn201>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn201' href="#_ednref201" name="_edn201" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[201]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Artyku Johana Hari <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>We all found this torrent of Saudi bigotry </i>omawiajcy, jak
podstpnie sterowani z Arabii Saudyjskiej wahabici zdobywaj coraz wiksze
wpywy w Wielkiej Brytanii, ukaza si pierwotnie w The Independent" (8
lutego 2007). Jego kopie mona znale na licznych stronach internetowych, w
tym rwnie w witrynie </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'><a
href="http://richarddawkins.net/"><span lang=PL style='color:windowtext;
mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;text-underline:none'>RichardDawkins.net</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>.</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn202>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn202' href="#_ednref202"
name="_edn202" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[202]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>R. Dawkins, Atheists
for Jesus, Free Inquiry" 25: 1, 2005, 9-10.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn203>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn203' href="#_ednref203"
name="_edn203" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[203]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Julia Sweeney nie
odpucia te - i susznie - buddyzmowi. Mwi si, e chrzecijastwo jest
znacznie agodniejsz religi ni islam, buddyzm za czsto podawany jest jako
przykad najmilszej ze wszystkich religii. Tyle e doktryna reinkarnacji, w
ktrej za grzechy paci si w nastpnym wcieleniu, dalece mia nie jest. Oto,
co pisze Julia Sweeney: Kiedy byam w Tajlandii, trafiam przypadkiem na
kobiet, ktra opiekowaa si potwornie zdeformowanym chopcem. Powiedziaam do
niej: Jest pani takim dobrym czowiekiem, e powica si dla tego biednego
dziecka. Niech pani nie mwi 'biedne dziecko' - usyszaam w odpowiedzi. -
Jeli urodzi si taki, to w poprzednim yciu musia zrobi co naprawd
strasznego".<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn204>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn204' href="#_ednref204"
name="_edn204" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[204]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Szczegowy opis
rnych technik stosowanych przez sekty patrz: Barker (1984). </span><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Bardziej
dziennikarskie ujcie tematu: Lane (1996) oraz Kilduff i Javers (1978).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn205>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><a style='mso-endnote-id:
edn205' href="#_ednref205" name="_edn205" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[205]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>W oryginale Richard Dawkins na okrelenie
czynu Ewy posuguje si czasownikiem scrumping", po czym tumaczy si
czytelnikom, jak nastpuje: Obawiam si, e sowo scrumping nie jest znane
moim amerykaskim czytelnikom. Ja jednak bardzo lubi wyszukiwa rzadko uywane
amerykaskie sowa i wykorzystywa je potem do wzbogacenia wasnego sownika, z
tych wanie wzgldw kilka razy ju posuyem si w mojej ksice
specyficznymi regionalizmami. Samo scrumping" to w czystej formie <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>motjuste </i>niezwyczajnej ekonomii. Sowo
to nie oznacza dowolnego podkradania, to okrelenie kradziey <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>jabek </i>i <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>wycznie </i>jabek. Trudno zatem o <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>mot </i>bardziej <i style='mso-bidi-font-style:normal'>juste. </i>Warto
przy okazji doda, e w Ksidze Rodzaju nie ma mowy o tym, e zakazany owoc by
jabkiem. </span><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman"'>To </span><span style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>za</span><span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>
</span><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>spraw</span><span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>
</span><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>tradycji</span><span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>
</span><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>dzi</span><span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>
</span><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>wszyscy</span><span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>
</span><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>wiedz,</span><span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>
</span><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>e</span><span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>
</span><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>to</span><span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>
</span><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>byo</span><span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>
</span><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>jabko".<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><span style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Pozwoliem sobie
przytoczy i skomentowa ten przypis pozornie niewiele dajcy polskiemu
czytelnikowi, bowiem doskonale ilustruje on skal trudnoci, z jakimi zmierzy
si musi tumacz Dawkinsa niestety w przekadzie zgin musi bardzo wiele
jego absolutnie przeuroczych igraszek sownych, cho mam nadziej, e
przynajmniej ich cz udao mi si ocali w tumaczeniu" (przyp. tum.).</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn206>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:0cm;background:white'><a style='mso-endnote-id:edn206'
href="#_ednref206" name="_edn206" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[206]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Paul Vallely, Andrew
Buncombe, History of Christianity: Gospel according to Judas,
Independent", 7 kwietnia 2006.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn207>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn207' href="#_ednref207" name="_edn207" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[207]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Niestety ju po ukazaniu si pierwszego
wydania <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Boga urojonego, </i>bo wiosn
2007, londyski Viking opublikowa <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Reading
Judas </i>[Czytajc Judasza] Elaine Pagels i Karen L. King. Jest tam przekad
ewangelii Judasza (Karen King) i bardzo interesujca wizja tego arcyzdrajcy,
ktry zreszt w trzeciej osobie pojawia si w samym komentowanym tekcie.</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn208>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn208' href="#_ednref208"
name="_edn208" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[208]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Vermes (2000).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn209>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn209' href="#_ednref209" name="_edn209" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[209]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Poudniowa Konwencja Baptystyczna (Southern
Baptist Convention SBC) to najwiksza protestancka denominacja w USA
skupiajca zbory i lokalne kocioy baptystyczne gwnie z poudniowej czci
Stanw. cznie do SBC naley blisko 16 mln czonkw zrzeszonych w ponad 40
tys. zborw (za: <a href="http://wikipedia.pl/"><span style='color:windowtext;
text-decoration:none;text-underline:none'>www.Wikipedia.pl</span></a>; przyp.
tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn210>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn210' href="#_ednref210" name="_edn210" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[210]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Jeli kto nie wie, o co chodzi z tymi
utrapionymi witymi" <i style='mso-bidi-font-style:normal'>(tribulation
saints), </i>niech si nie przejmuje. Naprawd s waniejsze rzeczy, o ktrych
warto wiedzie.</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn211>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn211' href="#_ednref211"
name="_edn211" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[211]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Tekst Hartunga zosta
opublikowany pierwotnie w Skeptic" 3: 4, 1995, obecnie jest atwiej
dostpny pod adresem <a href="http://www.lrainc.com/swtaboo/taboos/ltn01.html">http://www.lrainc.com/swtaboo/taboos/ltn01.html</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn212>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn212' href="#_ednref212" name="_edn212" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[212]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Trzeba doda, e w jzyku angielskim jest to
bardziej oczywiste, gdy miuj bliniego swego" to love thy
neighbour", co tumaczy mona rwnie jako miuj ssiada swego"
(przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn213>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn213' href="#_ednref213"
name="_edn213" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[213]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Smith (1995).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn214>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn214' href="#_ednref214" name="_edn214" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[214]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Panie, to aski Twojej znak, / a nie
przypadek, losu traf, / em chrzecijaskiej rasy jest, / a nie poganin albo
yd (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn215>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn215' href="#_ednref215"
name="_edn215" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[215]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Guardian", 12
marca 2002: <a
href="http://books.guardian.co.uk/departments/politicsphilosophyandsociety/story/0,,664342,00.html">http://books.guardian.co.uk/departments/politicsphilosophyandsociety/story/0,,664342,00.html</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn216>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn216' href="#_ednref216"
name="_edn216" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[216]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>N.D. Glenn, Interreligious
marriage in the <st1:place w:st="on"><st1:country-region w:st="on">United
States</st1:country-region></st1:place>: patterns and recent trends, Journal
of Marriage and the Family" 44: 3,1982, 555-566.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn217>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn217' href="#_ednref217"
name="_edn217" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[217]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Adres: <a
href="http://www.ebonmusings.org/atheism/new10c.html">http://www.ebonmusings.org/atheism/new10c.html</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn218>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn218' href="#_ednref218" name="_edn218" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[218]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Czasem mio si pochwali w Polsce kobiety
maj prawa wyborcze od roku 1918 (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn219>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn219' href="#_ednref219"
name="_edn219" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[219]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>Huxley (1871).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn220>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:0cm;background:white'><a style='mso-endnote-id:edn220'
href="#_ednref220" name="_edn220" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[220]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><a
href="http://www.classic-literature.co.uk/american-authors/19th-century/abraham-lincoln/the-writings-of-abraham-lincoln-04/"><span
lang=PL style='mso-ansi-language:PL'>http://www.classic-literature.co.uk/american-authors/19th-century/abraham-lincoln/the-writings-of-abraham-lincoln-04/</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'> <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn221>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn221' href="#_ednref221"
name="_edn221" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[221]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>Bullock (1991).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn222>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn222' href="#_ednref222"
name="_edn222" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[222]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>Bullock (2005).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn223>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn223' href="#_ednref223"
name="_edn223" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[223]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Artyku Richarda E.
Smitha (</span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'><a
href="http://www.ffrf.org/fttoday/1997/march97/holocaust.html"><span lang=PL
style='mso-ansi-language:PL'>http://www.ffrf.org/fttoday/1997/march97/holocaust.html</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><span
style='mso-spacerun:yes'> </span>) pierwotnie opublikowany zosta w
Freethought Today", marzec 1997. Znale tam mona bardzo liczne cytaty z
Hitlera i innych nazistw, z podaniem szczegowych rde. Wykorzystywane
przeze mnie cytaty, o ile nie zaznaczyem inaczej, zaczerpnem wanie od
Smitha.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn224>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn224' href="#_ednref224"
name="_edn224" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[224]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><a
href="http://homepages.paradise.net.nz/mischedj/ca_hitler.html">http://homepages.paradise.net.nz/mischedj/ca_hitler.html</a><span
style='mso-spacerun:yes'> </span><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn225>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn225' href="#_ednref225"
name="_edn225" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[225]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>Bullock (2005: 96).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn226>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn226' href="#_ednref226"
name="_edn226" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[226]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Przemwienie Adolfa
Hitlera z 12 kwietnia 1922. </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Za: Baynes (1942:
19-20).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn227>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><a style='mso-endnote-id:
edn227' href="#_ednref227" name="_edn227" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[227]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Obrocy Kocioa katolickiego uznaj encyklik
<i style='mso-bidi-font-style:normal'>Mit Brenderer sorge </i>za potpienie
nazizmu. Mona, jeli kto koniecznie chce, za potpienie nazizmu uzna sowa:
Tylko pytkie umysy mog popa w ten bd, by mwi o Bogu narodowym, o
religii narodowej i podj daremn prb, by w granicach tylko jednego narodu,
w ciasnocie krwi jednej rasy zamkn Boga. Nawet jeli s to sowa potpienia
(w caym tekcie okrelenie narodowy socjalizm" nie pada), to nie sposb
zaprzeczy, e nawet Pius XII dostrzeg religijne korzenie nazizmu (przyp.
tum.).</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn228>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn228' href="#_ednref228"
name="_edn228" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[228]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>Bullock (2005: 43)<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn229>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn229' href="#_ednref229"
name="_edn229" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[229]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Ten i nastpny cytat za
artykuem Anne Nicol Gaylor o religii Hitlera<span style='mso-spacerun:yes'>
</span></span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'><a href="http://www.ffrf.org/fttoday/back/hitler.html"><span
lang=PL style='mso-ansi-language:PL'>http://www.ffrf.org/fttoday/back/hitler.html</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><span
style='mso-spacerun:yes'> </span><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn230>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn230' href="#_ednref230"
name="_edn230" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[230]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><a
href="http://www.contra-mundum.org/schirrmacher/NS_Religion.pdf">http://www.contra-mundum.org/schirrmacher/NS_Religion.pdf</a>
<span style='mso-spacerun:yes'></span><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn231>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn231' href="#_ednref231" name="_edn231" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[231]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Jedna z najwybitniejszych postaci wrd
amerykaskich satyrykw <i style='mso-bidi-font-style:normal'>(standing comedians).
</i>Kilka nagrd Grammy, kilkanacie dosko</span><span style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'> nale si
sprzedajcych ksiek i pyt. Stae programy w sieciach radiowych i
telewizyjnych, a take co najmniej jeden proces przez Sdem Najwyszym w
obronie wolnoci sowa. Kultowa posta amerykaskiej kontrkultury. Rwnie
aktor, znany i polskim widzom midzy innymi z roli Rufusa w <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Szalonej podry Billa i Teda </i>oraz
chciwego kardynaa w <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Dogmie </i>(przyp.
tum.).</span><span style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman"'>-</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn232>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn232' href="#_ednref232" name="_edn232" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[232]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Jeden z moich najwybitniejszych naukowych
kolegw proszony o udzia w takich dyskusjach odpowiada zwykle swym
potencjalnym dyskutantom: Moe to by dobrze wygldao w paskim CV ale nie w
moim". (Nie zdradz tu jego nazwiska, ale mog powiedzie, e sowa te
naley wypowiada z australijskim akcentem.). Janie mam tyle tupetu.</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn233>
<p class=MsoNormal style='margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo8;
tab-stops:20.15pt;background:white'><![if !supportLists]><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>*<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><a style='mso-endnote-id:edn233'
href="#_ednref233" name="_edn233" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[233]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Jeli
kto nie wie, co to s linie geomantyczne, prosz si nie martwi jest duo
waniejszych rzeczy, o ktrych warto wiedzie. Zainteresowanych odsyam za do
bardzo obfitej literatury przedmiotu, jakiej te twory doczekay si pod
oryginaln angielsk nazw lay lines" (przyp. tum.).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn234>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;tab-stops:20.15pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn234' href="#_ednref234" name="_edn234" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[234]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>W oryginale u Dawkinsa mowa o wingnuts of the
Bible Belt", co z grubsza stanowi amerykaski odpowiednik elektoratu
radiomaryjnego (przyp. tum.).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn235>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn235' href="#_ednref235"
name="_edn235" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[235]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Za What is true?,
Rozdz. 1 i 2 z: Dawkins (2003).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn236>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:0cm;background:white'><a style='mso-endnote-id:edn236'
href="#_ednref236" name="_edn236" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[236]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Oba cytaty z Wise'a z
jego tekstu w In Six Days. Ta ksika to zbir esejw kreacjonistw
opowiadajcych si za teori modej Ziemi (Ashton 1999).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn237>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn237' href="#_ednref237"
name="_edn237" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[237]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>Warraq (1995: 175).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn238>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn238' href="#_ednref238"
name="_edn238" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[238]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>O karze wizienia dla
Johna Williama Gotta za nazwanie Jezusa klaunem w The Indypedia,
(Independent", 29 kwietnia 2006). Prby oskarenia BBC o blunierstwo za
BBC News, 10 stycznia 2005 (<a
href="http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/tv_and_radio/4161109.stm">http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/tv_and_radio/4161109.stm</a>).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn239>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:0cm;background:white'><a style='mso-endnote-id:edn239'
href="#_ednref239" name="_edn239" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[239]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><a
href="http://adultthought.ucsd.edu/Culture_War/the_american_taliban.html"><span
lang=PL style='mso-ansi-language:PL'>http://adultthought.ucsd.edu/Culture_War/the_american_taliban.html</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'> <o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn240>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn240' href="#_ednref240"
name="_edn240" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[240]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>Hodges (1983).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn241>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:0cm;background:white'><a style='mso-endnote-id:edn241'
href="#_ednref241" name="_edn241" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[241]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Ten i nastpne cytaty w
podrozdziale za witryn American Taliban " <br>
<a href="http://adultthought.ucsd.edu/Culture_War/the_american_taliban.html">http://adultthought.ucsd.edu/Culture_War/the_american_taliban.html</a>
<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn242>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn242' href="#_ednref242"
name="_edn242" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[242]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><a
href="http://adultthought.ucsd.edu/Culture_War/the_american_taliban.html">http://adultthought.ucsd.edu/Culture_War/the_american_taliban.html</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn243>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn243' href="#_ednref243" name="_edn243" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[243]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Organizacja na rzecz wiadomego rodzicielstwa
(przyp. tum.)-</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn244>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn244' href="#_ednref244"
name="_edn244" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[244]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Za oficjaln witryn
Pastor Phelps's Westboro Baptist Church (godha</span><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><a
href="http://tesfags.com/"><span lang=PL style='color:black;mso-ansi-language:
PL;text-decoration:none;text-underline:none'>tesfags.com</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>)<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn245>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:0cm;background:white'><a style='mso-endnote-id:edn245'
href="#_ednref245" name="_edn245" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[245]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Patrz: Mooney (2005).
Ksika Silvera (2006) zostaa opublikowana, gdy moja bya ju na etapie
ostatnich korekt, dlatego nie mogem jej tu szczegowo omwi, cho bardzo by
si to przydao.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn246>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn246' href="#_ednref246"
name="_edn246" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[246]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Ciekawa analiza,
dlaczego Teksas jest tak rny pod tym wzgldem w: <br>
<a
href="http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/execution/readings/texas.html">http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/execution/readings/texas.html</a>
<span style='mso-spacerun:yes'></span><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn247>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn247' href="#_ednref247"
name="_edn247" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[247]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Adres: </span><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><a
href="http://en.wikipedia.org/wiki/Karla_Faye_Tucker"><span lang=PL
style='mso-ansi-language:PL'>http://en.wikipedia.org/wiki/Karla_Faye_Tucker</span></a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn248>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn248' href="#_ednref248"
name="_edn248" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[248]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Cytaty z Randalla Terry
za witryn American Taliban": <br>
<a href="http://adultthought.ucsd.edu/Culture_War/the_american_taliban.html">http://adultthought.ucsd.edu/Culture_War/the_american_taliban.html</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn249>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn249' href="#_ednref249" name="_edn249" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[249]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Aktywici ruchu wyzwolenia zwierzt, grocy
naukowcom przeprowadzajcym eksperymenty na zwierztach, mogliby powoywa si
na rwnie szczytne cele moralne.</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn250>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn250' href="#_ednref250"
name="_edn250" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[250]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Podane w serwisie
stacji Fox: </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'><a
href="http://www.foxnews.com/story/0,2933,96286,00.html"><span lang=PL
style='mso-ansi-language:PL'>http://www.foxnews.com/story/0,2933,96286,00.html</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn251>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn251' href="#_ednref251"
name="_edn251" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[251]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>M. Stamp Dawkins (1980)<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn252>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;tab-stops:19.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn252' href="#_ednref252" name="_edn252" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[252]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Oczywicie
s te jeszcze inne moliwoci. Znaczna wikszo amerykaskich chrzecijan nie
ma tak fundamentalistycznego stosunku do aborcji i jest raczej za. Polecam na
przykad stron </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'><a
href="http://www.rcrc.org/"><span lang=PL style='color:windowtext;mso-ansi-language:
PL;text-decoration:none;text-underline:none'>www.rcrc.org</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>
nalec do Religious Coalition for Reproductive Choice.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn253>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;tab-stops:19.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn253' href="#_ednref253" name="_edn253" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[253]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Sir Peter Medawar jest laureatem Nagrody Nobla
z fizjologii i medycyny z roku 1960.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn254>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn254' href="#_ednref254" name="_edn254" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[254]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Cyt.
za:http:/watchtower.org.pl/forum/index.php?s=9026757d911ce9ade11e62ffb89799f&showtopic=2712&pid=46481&st=0&#entry46481
(przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn255>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn255' href="#_ednref255"
name="_edn255" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[255]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>Medawar, Medawar (1977).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn256>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn256' href="#_ednref256"
name="_edn256" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[256]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Artyku Johanna Hari
opublikowany pierwotnie w Independent" (15 lipca 2005) jest dostpny pod
adresem:<br>
<span style='mso-spacerun:yes'></span><span style='mso-tab-count:1'> </span><a
href="http://www.johannhari.com/archive/article.php?id=640">http://www.johannhari.com/archive/article.php?id=640</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn257>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn257' href="#_ednref257"
name="_edn257" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[257]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Village
Voice", 18 maja 2004: <a
href="http://www.villagevoice.com/news/0420,perlstein,53582,l.html">http://www.villagevoice.com/news/0420,perlstein,53582,l.html</a>
<span style='mso-spacerun:yes'></span><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn258>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn258' href="#_ednref258"
name="_edn258" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[258]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>Harris (2004: 29).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn259>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn259' href="#_ednref259"
name="_edn259" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[259]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Nasra Hassan, An
arsena of believers, New Yorker", 19 listopada 2001. Zob. te: <a
href="http://www.bintjbeil.com/articles/en/011119_hassan.html">http://www.bintjbeil.com/articles/en/011119_hassan.html</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn260>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn260' href="#_ednref260" name="_edn260" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[260]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>W Polsce ukazaa si inna ksika Davida
Kertzera, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Papiee a ydzi. O roli
Watykanu w rozwoju wspczesnego antysemityzmu </i>(W.A.B., Warszawa 2005),
gdzie rwnie znale mona szczegowy opis przypadku Edgardo Mortary (przyp.
tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn261>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><a style='mso-endnote-id:
edn261' href="#_ednref261" name="_edn261" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[261]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Arcybiskup Tomasz Cranmer (1489-1556), biskup
Hugh Latimer (ok. 1485-1555) i biskup Mikoaj Ridley (ok. 1500-1555)
reformatorzy kocioa w Anglii. Pierwsi mczennicy przyszego Kocioa
anglikaskiego. Dopiero potem anglikanie zaczli pali na stosie katolikw
(przyp. tum.).</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn262>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn262' href="#_ednref262"
name="_edn262" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[262]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Za BBC news: </span><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'><a
href="http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/901723.stm"><span lang=PL
style='mso-ansi-language:PL'>http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/901723.stm</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><span
style='mso-spacerun:yes'> </span><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn263>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn263' href="#_ednref263" name="_edn263" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[263]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Huck Finn jeden z bohaterw <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Przygd Tomka Sawyera; </i>Just Williams
bohater autobiograficznej powieci Kennetha Williamsa; Jaskki i Amazonki z
cyklu powieciowego <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Swallows and Amazons </i>Arthura
Ransome'a (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn264>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn264' href="#_ednref264"
name="_edn264" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[264]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Loftus, Ketcham (1994).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn265>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn265' href="#_ednref265" name="_edn265" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[265]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Prywatna katolicka instytucja edukacyjna
zaoona w roku 1802 w Waterford przez bogatego kupca Edmunda Ignatiusa Rice'a
(przyp. tum.). </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:
"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;
mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Zob. te John Waters w Thelrish
Times": <a href="http://oneinfour.org/news/news2003/roots/">http://oneinfour.org/news/news2003/roots/</a></span><span
lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><span lang=EN-US
style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn266>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn266' href="#_ednref266"
name="_edn266" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[266]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Associated Press, 10
czerwca 2005: <a href="http://www.rickross.com/reference/clergy/clergy426.html">http://www.rickross.com/reference/clergy/clergy426.html</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn267>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn267' href="#_ednref267" name="_edn267" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[267]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Prosiem o rozmow arcybiskupa Canterbury,
kardynaa arcybiskupa Westminsteru i naczelnego rabina Wielkiej Brytanii.
Wszyscy odmwili, zapewne majc ku temu dobre powody. Zgodzi si jedynie
biskup Oksfordu by czarujcym i dalekim od wszelkiego ekstremizmu rozmwc.
Trzej wyej wymieni na pewno zachowywaliby si podobnie.</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn268>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn268' href="#_ednref268" name="_edn268" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[268]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Najpierw mylaem, e to jaki dowcip The
Onion" (<a href="http://www.talk2ac-/"><span style='color:windowtext;
text-decoration:none;text-underline:none'>www.talk2ac</span></a>tion.org/story/2006/5/29/195855/959),
ale wszystko wskazuje, e nie. Jest taka gra komputerowa zatytuowana <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Left Behind. Eternal Forces. </i>EZ. Mayers
opisuje j na swojej wybornej witrynie Pharyngula": Wyobra sobie, e
jeste czonkiem paramilitarnej grupy, ktrej celem jest ustanowienie w Ameryce
teokracji i zapewnienie chrzecijastwu dominacji nad caym wiatem [...]. Masz
misj (militarn i religijn zarazem) nawrci lub zabi wszystkich
katolikw, ydw, muzumanw, buddystw i kadego, kto opowiada si za
rozdziaem kocioa od pastwa (za:<a
href="http://scienceblogs.com/phar3a1gula/2OO6/O5/gta_meet_lbef.php"><span
style='color:windowtext;text-decoration:none;text-underline:none'>
http://scienceblogs.com/phar3a1gula/2OO6/O5/gta_meet_lbef.php</span></a>; patrz
te recenzja gry w: </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'><a
href="http://select.nytimes.com/gst/abstract.html"><span lang=PL
style='color:windowtext;mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;text-underline:
none'>http://select.nytimes.com/gst/abstract.html</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>?
res=FI 071FFD3C550C718CDDAA0894DE404482).-</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn269>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn269' href="#_ednref269"
name="_edn269" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[269]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'><a href="http://www.av1611.org/hell.html"><span lang=PL
style='mso-ansi-language:PL'>http://www.av1611.org/hell.html</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><span
style='mso-spacerun:yes'> </span><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn270>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn270' href="#_ednref270" name="_edn270" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[270]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Ann Coulter te wykazaa si wspaniaym
chrzecijaskim miosierdziem: Niech nikt z moich wspwyznawcw nie odway
si powiedzie, e nie bawi go wizja Dawkinsa skwierczcego w piekielnym
ogniu" (Coulter 2006, s. 268).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn271>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:0cm;background:white'><a style='mso-endnote-id:edn271'
href="#_ednref271" name="_edn271" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[271]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>N. Humphrey, What
shall we tell the children?, w. Williams (1998); przedruk w: Humphrey (2002).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn272>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn272' href="#_ednref272" name="_edn272" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[272]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Kliteroktomia to praktyka regularnie stosowana
obecnie w Wielkiej Brytanii. Jeden z inspektorw szkolnych opowiada mi, e
jeszcze w 2006 roku uczennice byy wysyane do wujka w Bradford", pod
ktrym to eufemizmem kryo si obrzezanie. Wadze przymykaj na to oko, bojc
si oskare o rasizm.</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn273>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn273' href="#_ednref273"
name="_edn273" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[273]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><a
href="http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/conlaw/yoder.html">http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/conlaw/yoder.html</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn274>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn274' href="#_ednref274"
name="_edn274" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[274]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>Guardian", 15 stycznia 2005: <a
href="http://www.guardian.co.uk/weekend/story/0,,1389500,00.html">http://www.guardian.co.uk/weekend/story/0,,1389500,00.html</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn275>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn275' href="#_ednref275" name="_edn275" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[275]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Kolejny raz H.L. Mencken wykaza si icie
proroczym darem, mwic: W gbi serca kadego kaznodziei tkwi sprzedawca
uywanych samochodw".</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn276>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn276' href="#_ednref276"
name="_edn276" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[276]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>Times Educational Supplement", 15 lipca 2005.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn277>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn277' href="#_ednref277"
name="_edn277" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[277]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Adres: <a
href="http://www.telegraph.co.uk/opinion/main.jhtml?xmls/opinion/2002/03/18/do1801.xml">http://www.telegraph.co.uk/opinion/main.jhtml?xmls/opinion/2002/03/18/do1801.xml</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn278>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn278' href="#_ednref278"
name="_edn278" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[278]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;
layout-grid-mode:both'>Guardian", 15 stycznia 2005: <a
href="http://www.guardian.co.uk/weekend/story/0,,1389500,00.html">http://www.guardian.co.uk/weekend/story/0,,1389500,00.html</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn279>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:0cm;background:white'><a style='mso-endnote-id:edn279'
href="#_ednref279" name="_edn279" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[279]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Oto tre naszego
listu, w ktrego redakcji uczestniczy rwnie biskup Oxfordu:<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:0cm;background:white'><span style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;layout-grid-mode:both'>Szanowny Panie Premierze<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:0cm;background:white'><span style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;layout-grid-mode:both'>Jako grupa naukowcw i biskupw czujemy si
zmuszeni wyrazi gbokie zaniepokojenie tym, w jaki sposb naucza si nauk
przyrodniczych i cisych w Emmanuel City Technology College w Gateshead.
Teoria ewolucji jest teori naukow o olbrzymiej mocy wyjaniajcej, za jej
pomoc mona objani cay szereg zjawisk z bardzo rnych dyscyplin naukowych.
Na podstawie wiadectw empirycznych teoria ta moe by reinterpretowana i
modyfikowana, a nawet bardzo radykalnie zmieniana. W adnym wypadku teoria ta
nie jest jednak kwesti wiary" (jak to publicznie stwierdzi rzecznik
college'u) w takim samym sensie, w jakim przedmiotem wiary jest biblijna
wykadnia stworzenia, ktra przecie suy zupenie innym celom.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";
mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Problem
jest przy tym znacznie szerszy ni tylko to, czego w szkole tej si naucza.
Coraz bardziej niepokoi nas bowiem to, co i w jaki sposb bdzie wykadane w
kolejnych szkoach wyznaniowych, ktrych powstanie jest zapowiadane. Naszym
zdaniem programy nauczania tych szk, a rwnie Emmanuel City Technical
College, powinny znale si pod szczeglnym nadzorem, abymy mieli pen
gwarancj rozdziau nauczania religii i nauk cisych. </span><span lang=EN-US
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Z
powaaniem...<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn280>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:0cm;background:white'><a style='mso-endnote-id:edn280'
href="#_ednref280" name="_edn280" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[280]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>British Humanist
Association News", marzec/kwiecie 2006.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn281>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn281' href="#_ednref281" name="_edn281" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[281]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>To tak, jakby kto twierdzi, e odlego
midzy Nowym Jorkiem a San Francisco wynosi okoo dwch i p metra; to bd
tego rzdu.</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn282>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn282' href="#_ednref282"
name="_edn282" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[282]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>Observer", 22
lipca 2004: <a
href="http://observer.guardian.co.uk/magazine/story/0,11913,1258506,00.html">http://observer.guardian.co.uk/magazine/story/0,11913,1258506,00.html</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn283>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><a style='mso-endnote-id:
edn283' href="#_ednref283" name="_edn283" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[283]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>W jzyku angielskim rnica jest jeszcze
bardziej wyrana, bowiem zwyczajowo nazwy wyzna religijnych pisane s z duej
litery (Christian, Muslim etc), nie musz dodawa, e ateista" nie jest
tak wyrnianym rzeczownikiem pospolitym (przyp. tum.)</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn284>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn284' href="#_ednref284" name="_edn284" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[284]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Jeszcze si nie zetknem z prb
przeniesienia tego okrelenia do jzyka polskiego, cho by moe tak wanie
odczytywa naley uwagi jednego z katolickich dziennikarzy, ktry, komentujc
dyskusj, jaka wywizaa si na amach Gazety Wyborczej" po publikacji
fragmentu tej ksiki, mwi o zagroeniu dyktatur janiakw" (przyp.
tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn285>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn285' href="#_ednref285"
name="_edn285" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[285]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Zgodnie z Oxford
Dictionary gay" pojawi si w amerykaskim slangu wiziennym ju w 1935. Jeszcze
w roku 1955 Peter Wildeblood w sawnej ksice Against the Law uzna jednak za
niezbdne, by wyjani, e gay" to amerykaski eufemizm oznaczajcy
homoseksualist.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn286>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn286' href="#_ednref286"
name="_edn286" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[286]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><a
href="http://www.uepengland.com/foram/index.php?showtopic=184&mode=linear">http://www.uepengland.com/foram/index.php?showtopic=184&mode=linear</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn287>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;tab-stops:19.9pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn287' href="#_ednref287" name="_edn287" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[287]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>W oryginale Richard Dawkins mwi o
najpopularniejszej chyba Biblii jzyka angielskiego, o <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Biblii Krla Jakuba (King James Bibie </i> <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Authorized Version). </i>Przykady, ktrymi si posuguje, s jednak
zdecydowanie ponadkulturowe (zaledwie kilka spord kilkudziesiciu przykadw
przywoanych przez Dawkinsa nie funkcjonuje na tych samych zasadach w jzyku
polskim) i dlatego poniej bdziemy mwi po prostu o Biblii (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn288>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn288' href="#_ednref288" name="_edn288" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[288]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-tab-count:1'> </span>Tu Richard Dawkins cytuje na dowd nastpujcy
fragment wiersza Charlesa Bowena (lepiej znanego jako lord Justice Bowen lub
baron Bowen), bardzo popularnego do dzi w Anglii poety epoki wiktoriaskiej.
Twrczo Bowena nie bya tumaczona na polski, zreszt w przekadzie owe
biblijne aluzje", ktre tak bawi (wyksztaconych) Anglikw zapewne by
zginy. Poniej podaj jednak tekst oryginalny wraz z (oryginalnym)
komentarzem Dawkinsa:</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Przewspaniale
dowcipna jest choby nastpujca strofa lorda Justice'a Bowena:</span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><i
style='mso-bidi-font-style:normal'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'>The
rain it raineth on the just,</span></i><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:
EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><i
style='mso-bidi-font-style:normal'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'>And
also on the unjust fella.</span></i><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:
EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><i
style='mso-bidi-font-style:normal'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'>But
chiefly on the just, because</span></i><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:
EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><i
style='mso-bidi-font-style:normal'><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'>The
unjust hath the just 's umbrella.</span></i><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:
EN-US'><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;tab-stops:20.15pt;background:white'><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'>Caa zabawa tkwi w odwoaniu do Mt 5,5 (For he maketh
his sun to rise on the evil and on the good, and sendeth rain on the just and
on the unjust"). </span><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>My
Fair Lady </span></i><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;
font-family:"Times New Roman"'>zostaa spolszczona, ale rwnie i w tym
przypadku aluzja do Jana Chrzciciela <i style='mso-bidi-font-style:normal'>{Thanks
a lot, King," says lina manner well bred, I But all I want is 'Enry
'Iggins' 'ead") </i>jest praktycznie nieczytelna (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn289>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn289' href="#_ednref289"
name="_edn289" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[289]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Shaheen opublikowa
trzy ksiki, w ktrych zebra biblijne odwoania u Szekspira. Osobno omwi
komedie, tragedie i dramaty historyczne. W sumie Shaheen znalaz ponad 1300
odniesie <br>
(por.: <a
href="http://www.shakespearefellowship.org/virtualclassroom/StritmatterShaheenRev.htm">http://www.shakespearefellowship.org/virtualclassroom/StritmatterShaheenRev.htm</a>).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn290>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:0cm;background:white'><a style='mso-endnote-id:edn290'
href="#_ednref290" name="_edn290" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[290]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'><a
href="http://www.bibleliteracy.org/Secure/Documents/BibleLiteracyReport2005.pdf">http://www.bibleliteracy.org/Secure/Documents/BibleLiteracyReport2005.pdf</a><o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn291>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn291' href="#_ednref291" name="_edn291" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[291]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Mona si te spotka z podobn i oczywicie
rwnie trafn opini e znajomo Biblii niezbdna jest do zrozumienia
literatury polskiej. Por. np. ks. Kazimierz Bukowski, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Biblia a literatura polska. Antologia, </i>Wydawnictwa Szkolne i
Pedagogiczne, Warszawa 1990; Dariusz Trzeniowski, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>W stron czowieka. Biblia w literaturze polskiej </i>(1863-1918),
Wydawnictwo UMCS, Lublin 2005; a zwaszcza Grzegorz Kramarek, <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Tradycja biblijna w literaturze polskiej.
Bibliografia opracowa. Wiek XX, </i>TBLP, KUL, Lublin 2004 (patrz te: </span><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:EN-US'><a href="http://www.kul.lublin.pl/m_wy-"><span
lang=PL style='color:windowtext;mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;
text-underline:none'>www.kul.lublin.pl/m_wy</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>dzialowe/tblp.pdf).
Nie sposb jednak zgodzi si z gwn tez wikszoci tego typu publikacji,
jakoby fakt ten mia wiadczy na rzecz koniecznoci przyjcia wiary
chrzecijaskiej (przyp. red.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn292>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn292' href="#_ednref292" name="_edn292" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[292]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:9.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>A.A. Milne, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Ju mamy sze lat, </i>przekad Z. Kierszys, Prszyski i S-ka,
Warszawa 1997 (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn293>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn293' href="#_ednref293" name="_edn293" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[293]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Richard Dawkins posuy si w tym miejscu
definicj z <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Shorter Oxford Dictionary, </i>nasza
zaczerpnita zastaa z <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Uniwersalnego
sownika jzyka polskiego </i>(PWN, Warszawa 2003) (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn294>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn294' href="#_ednref294"
name="_edn294" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[294]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>O ile dobrze pamitam,
z argumentacj t zetknem si u oksfordzkiego filozofa Dereka Parfitta. Pozwoliem
sobie nie sprawdza szczegowo, bowiem rozumowaniem tym posuguj si
wycznie dla celw ilustracyjnych.<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn295>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn295' href="#_ednref295" name="_edn295" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[295]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>William Butler Yeats, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Poezje wybrane, </i>Ludowa Spdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1987,
przekad: L. Mariaska (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn296>
<p class=MsoNormal style='margin-top:6.0pt;margin-right:0cm;margin-bottom:6.0pt;
margin-left:0cm;tab-stops:0cm;background:white'><a style='mso-endnote-id:edn296'
href="#_ednref296" name="_edn296" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[296]</span></span><![endif]></span></span></a><span
style='mso-ansi-language:EN-US'> </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;
font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:"Century Schoolbook";
color:black;mso-ansi-language:EN-US;layout-grid-mode:both'>BBC News: <a
href="http://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1999/06/99/cardinal_hume_funeral/378361.stm">http://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1999/06/99/cardinal_hume_funeral/378361.stm</a>
<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText><span lang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'><o:p> </o:p></span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn297>
<p class=MsoNormal style='margin-left:0cm;text-indent:22.7pt;mso-list:l0 level1 lfo20;
tab-stops:20.15pt;background:white'><![if !supportLists]><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-list:Ignore'>*<span style='font:7.0pt "Times New Roman"'>
</span></span></span><![endif]><a style='mso-endnote-id:edn297'
href="#_ednref297" name="_edn297" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span
style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[297]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Badanie
postaw wobec mierci i umierania, przeprowadzone wrd amerykaskich ateistw,
przynioso nastpujce rezultaty: 50% chciao mie uroczysty pogrzeb, 99%
uwaao, e na danie pacjenta lekarz powinien pomc w samobjstwie, 75%
zdecydowane byo poprosi o co takiego, gdyby zasza konieczno, 100% nie
yczyo sobie kontaktu z personelem szpitalnym w jakikolwiek sposb promujcym
religi (patrz: </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'><a
href="http://nursestoner.com/myresearch.html"><span lang=PL style='color:windowtext;
mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;text-underline:none'>http://nursestoner.com/myresearch.html</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>).<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn298>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;tab-stops:20.15pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn298' href="#_ednref298" name="_edn298" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[298]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Kiedy rozmawialimy o do powszechnej
tendencji do nasilania si religijnoci w miar starzenia si, pewien mj
australijski przyjaciel powiedzia co bardzo uroczego: Cramming for the
fina?" (No wiesz, warto si schowa przed finaem'.). Trzeba to mwi z
australijskim akcentem!<o:p></o:p></span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn299>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn299' href="#_ednref299" name="_edn299" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[299]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Ellis Island w latach 1892-1924 bya gwnym
orodkiem, w ktrym przyjmowano emigrantw do USA (gwnie z Europy
Wschodniej). Do chwili zamknicia w 1954 przez orodek na Ellis Island
przewino si ponad dwanacie milionw ludzi (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn300>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn300' href="#_ednref300" name="_edn300" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[300]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Czyca nie naley myli z Otchani"
(limbus"), dokd to zgodnie z doktryn katolick trafia miay wszystkie
nieochrzczone dusze. Odrbn czci teje otchani miaoby by za <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>limbus puerorum, </i>otcha dzieci
nieochrzczonych", dokd odsyane s, jak nazwa sama wskazuje, dzieci,
ktre zmary bez chrztu (a zarodki usunite podczas aborcji? Albo blastocyty?).
Ostatnio jednak papie Benedykt XVI ze spokojem rozstrzygn ten dylemat,
deklarujc, e limbus przestaje istnie. Czy to znaczy, e wszystkie mae
duszyczki, ktre wczeniej w otchani aonie wzdychay, pjd sobie wreszcie
do Nieba? Czy te ci, ktrzy tu s, ju zostan, a wstrzymane zostay jedynie
nowe przyjcia? A moe wszyscy poprzedni papiee po prostu si mylili, mimo swej
na mocy dogmatu obowizujcej nieomylnoci? I my mamy co takiego
szanowa"!</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn301>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn301' href="#_ednref301" name="_edn301" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[301]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>I to jeszcze kobiet! Co Jego Ekscelencja by
na to powiedzia?!</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn302>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn302' href="#_ednref302" name="_edn302" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[302]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Emily Dickinson, Sto <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>wierszy, </i>przekad S. Baraczak, Wydawnictwo Arka, Krakw <b
style='mso-bidi-font-weight:normal'>1993 (przyp. tum.).</b></span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn303>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn303' href="#_ednref303" name="_edn303" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[303]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Ogrd w ultrafiolecie" tak wanie
zatytuowaem jeden z piciu wykadw, ktre wygosiem w ramach Royal
Institution Christmas Lecture. Cao nagraa BBC i wyemitowaa pod tytuem <i
style='mso-bidi-font-style:normal'>Growing up in the Universe </i>[Dorastajc
we Wszechwiecie]. DVD z wykadami mona kupina stronie Fundacji Richarda
Dawkinsa </span><span lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:EN-US'><a
href="http://www.richarddawkins.net/"><span lang=PL style='color:windowtext;
mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;text-underline:none'>www.richarddawkins.net</span></a></span><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>.</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn304>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><a style='mso-endnote-id:
edn304' href="#_ednref304" name="_edn304" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[304]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>William Szekspir, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>Hamlet, </i>w przekadzie M. Somczyskiego. Z polskimi przekadami
Dawkins miaby wiksze problemy. Praktycznie wszyscy (poza Somczyskim)
zmieniaj filozofi" na filozofw", a Baraczak dodatkowo (co ju
wydaje si zupenie niezrozumiae) zamienia waszych" na naszych"
(przyp. tum.).</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn305>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn305' href="#_ednref305" name="_edn305" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[305]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Douglas Adams, <i style='mso-bidi-font-style:
normal'>oso zwtpienia, </i>Zysk i S-ka, Pozna 2003, s. 143 (przyp. tum.).</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn306>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn306' href="#_ednref306" name="_edn306" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[306]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>Podobna uwaga przypisywana jest te Nielsowi
Bohrowi: Jeli kogo teoria kwantw nie szokuje, to znaczy, e jej nie
rozumie".</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn307>
<p class=MsoEndnoteText><a style='mso-endnote-id:edn307' href="#_ednref307"
name="_edn307" title=""><span class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:
footnote'><![if !supportFootnotes]><span class=MsoEndnoteReference><span
style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:
PL;mso-bidi-language:AR-SA;layout-grid-mode:line'>[307]</span></span><![endif]></span></span></a>
<span style='font-size:8.0pt;font-family:"Century Schoolbook";mso-bidi-font-family:
"Century Schoolbook";color:black;layout-grid-mode:both'>Wolpert (1992)</span></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn308>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn308' href="#_ednref308" name="_edn308" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[308]</span></span><![endif]></span></span></a> <span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span
style='mso-spacerun:yes'></span>http://www.healthfreedomusa.org/index.php?page_id=299<span
style='mso-spacerun:yes'> </span>Jeli kto chce ujrze pene wyrazu oblicze
generaa Stubblebine'a, polecam </span><span lang=EN-US style='font-size:
8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:
EN-US'><a href="http://www.mindcontrolforums.com/images/Mind94.jpg"><span
lang=PL style='color:windowtext;mso-ansi-language:PL;text-decoration:none;
text-underline:none'>www.mindcontrolforums.com/images/Mind94.jpg</span></a></span><span
lang=EN-US style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>
</span></p>
<p class=MsoEndnoteText style='text-indent:22.7pt'><o:p> </o:p></p>
</div>
<div style='mso-element:endnote' id=edn309>
<p class=MsoNormal style='text-indent:22.7pt;background:white'><a
style='mso-endnote-id:edn309' href="#_ednref309" name="_edn309" title=""><span
class=MsoEndnoteReference><span style='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span
class=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:Arial;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA;
layout-grid-mode:line'>[309]</span></span><![endif]></span></span></a> <i
style='mso-bidi-font-style:normal'><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:
10.0pt;font-family:"Times New Roman"'><span style='mso-spacerun:yes'></span></span></i><span
style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:10.0pt;font-family:"Times New Roman"'>Mona
zarzuci Grandowi, e nieco mija si z prawd, choby w odniesieniu do moleku
tworzcych ukad kostny. Pominwszy jednak kilka detali, jego wizja jest
zdecydowanie prawdziwa jestemy znacznie bardziej fal ni starym, materialnym
przedmiotem".</span></p>
<p class=MsoEndnoteText><o:p> </o:p></p>
</div>
</div>
</body>
</html>