{\rtf1\ansi\ansicpg1250\uc1\deff0\stshfdbch0\stshfloch0\stshfhich0\stshfbi0\deflang1045\deflangfe1045{\fonttbl{\f0\froman\fcharset0\fprq2{\*\panose 02020603050405020304}Times New Roman;}{\f37\froman\fcharset238\fprq2 Times New Roman CE;}
{\f38\froman\fcharset204\fprq2 Times New Roman Cyr;}{\f40\froman\fcharset161\fprq2 Times New Roman Greek;}{\f41\froman\fcharset162\fprq2 Times New Roman Tur;}{\f42\froman\fcharset177\fprq2 Times New Roman (Hebrew);}
{\f43\froman\fcharset178\fprq2 Times New Roman (Arabic);}{\f44\froman\fcharset186\fprq2 Times New Roman Baltic;}}{\colortbl;\red0\green0\blue0;\red0\green0\blue255;\red0\green255\blue255;\red0\green255\blue0;\red255\green0\blue255;\red255\green0\blue0;
\red255\green255\blue0;\red255\green255\blue255;\red0\green0\blue128;\red0\green128\blue128;\red0\green128\blue0;\red128\green0\blue128;\red128\green0\blue0;\red128\green128\blue0;\red128\green128\blue128;\red192\green192\blue192;}{\stylesheet{
\ql \li0\ri0\widctlpar\aspalpha\aspnum\faauto\adjustright\rin0\lin0\itap0 \fs24\lang1045\langfe1045\cgrid\langnp1045\langfenp1045 \snext0 Normal;}{\s1\qc \fi720\li0\ri0\sl360\slmult1\keepn\nowidctlpar\faauto\outlinelevel0\adjustright\rin0\lin0\itap0 
\fs24\lang1045\langfe1045\cgrid\langnp1045\langfenp1045 \sbasedon0 \snext0 \styrsid1193013 heading 1;}{\s5\qc \fi720\li0\ri0\sl360\slmult1\keepn\widctlpar\faauto\outlinelevel4\adjustright\rin0\lin0\itap0 \cbpat8 
\b\scaps\fs28\cf1\lang1045\langfe1045\cgrid\langnp1045\langfenp1045 \sbasedon0 \snext0 \styrsid1193013 heading 5;}{\*\cs10 \additive \ssemihidden Default Paragraph Font;}{\*
\ts11\tsrowd\trftsWidthB3\trpaddl108\trpaddr108\trpaddfl3\trpaddft3\trpaddfb3\trpaddfr3\trcbpat1\trcfpat1\tscellwidthfts0\tsvertalt\tsbrdrt\tsbrdrl\tsbrdrb\tsbrdrr\tsbrdrdgl\tsbrdrdgr\tsbrdrh\tsbrdrv 
\ql \li0\ri0\widctlpar\aspalpha\aspnum\faauto\adjustright\rin0\lin0\itap0 \fs20\lang1024\langfe1024\cgrid\langnp1024\langfenp1024 \snext11 \ssemihidden Normal Table;}{\s15\qc \fi720\li0\ri0\sl360\slmult1\nowidctlpar\faauto\adjustright\rin0\lin0\itap0 
\cbpat8 \b\fs28\cf1\lang1045\langfe1045\cgrid\langnp1045\langfenp1045 \sbasedon0 \snext15 \styrsid1193013 Title;}}{\*\rsidtbl \rsid1193013\rsid1443400\rsid3216579\rsid5532862\rsid7748600\rsid9270914\rsid9963874\rsid14180796\rsid15549667}
{\*\generator Microsoft Word 10.0.2627;}{\info{\operator  }{\creatim\yr2002\mo11\dy23\hr20\min18}{\revtim\yr2002\mo12\dy23\hr16\min51}{\version3}{\edmins0}{\nofpages91}{\nofwords25200}{\nofchars147349}{\nofcharsws172343}{\vern16437}}
\paperw11909\paperh16834\margl1417\margr1417\margt1417\margb1417 \widowctrl\ftnbj\aenddoc\hyphhotz425\noxlattoyen\expshrtn\noultrlspc\dntblnsbdb\nospaceforul\hyphcaps0\horzdoc\dghspace120\dgvspace120\dghorigin1701\dgvorigin1984\dghshow0\dgvshow3
\jcompress\viewkind1\viewscale100\nolnhtadjtbl\rsidroot1193013 \fet0\sectd \sbknone\linex0\headery708\footery708\colsx708\sectdefaultcl\sftnbj {\*\pnseclvl1\pnucrm\pnstart1\pnindent720\pnhang {\pntxta .}}{\*\pnseclvl2\pnucltr\pnstart1\pnindent720\pnhang 
{\pntxta .}}{\*\pnseclvl3\pndec\pnstart1\pnindent720\pnhang {\pntxta .}}{\*\pnseclvl4\pnlcltr\pnstart1\pnindent720\pnhang {\pntxta )}}{\*\pnseclvl5\pndec\pnstart1\pnindent720\pnhang {\pntxtb (}{\pntxta )}}{\*\pnseclvl6\pnlcltr\pnstart1\pnindent720\pnhang 
{\pntxtb (}{\pntxta )}}{\*\pnseclvl7\pnlcrm\pnstart1\pnindent720\pnhang {\pntxtb (}{\pntxta )}}{\*\pnseclvl8\pnlcltr\pnstart1\pnindent720\pnhang {\pntxtb (}{\pntxta )}}{\*\pnseclvl9\pnlcrm\pnstart1\pnindent720\pnhang {\pntxtb (}{\pntxta )}}\pard\plain 
\s15\qc \li0\ri0\sl360\slmult1\nowidctlpar\faauto\adjustright\rin0\lin0\itap0\pararsid1193013 \cbpat8 \b\fs28\cf1\lang1045\langfe1045\cgrid\langnp1045\langfenp1045 {\scaps\fs32\insrsid1193013 DESMOND MORRIS
\par }\pard\plain \qc \li0\ri0\sl360\slmult1\widctlpar\aspalpha\aspnum\faauto\adjustright\rin0\lin0\itap0\pararsid1193013 \cbpat8 \fs24\lang1045\langfe1045\cgrid\langnp1045\langfenp1045 {\b\scaps\cf1\insrsid1193013 
\par 
\par 
\par }\pard\plain \s1\qc \li0\ri0\sl360\slmult1\keepn\nowidctlpar\faauto\outlinelevel0\adjustright\rin0\lin0\itap0\pararsid1193013 \fs24\lang1045\langfe1045\cgrid\langnp1045\langfenp1045 {\b\scaps\fs72\insrsid1193013 Dlaczego Pies Merda Ogonem
\par }\pard\plain \qc \li0\ri0\widctlpar\aspalpha\aspnum\faauto\adjustright\rin0\lin0\itap0\pararsid1193013 \fs24\lang1045\langfe1045\cgrid\langnp1045\langfenp1045 {\insrsid1193013 O czym m\'f3wi nam zachowanie psa
\par }{\insrsid1193013\charrsid1193013 
\par }\pard \qc \li0\ri0\sl360\slmult1\widctlpar\aspalpha\aspnum\faauto\adjustright\rin0\lin0\itap0\pararsid1193013 \cbpat8 {\b\scaps\insrsid1193013 
\par }{\b\scaps\f37\fs28\cf1\insrsid1193013 (Prze\'b3o\'bfy\'b3a Krystyna Chmiel)
\par }{\b\scaps\fs28\cf1\insrsid1193013 
\par 
\par }\pard\plain \s5\ql \fi720\li0\ri0\sl360\slmult1\keepn\widctlpar\faauto\outlinelevel4\adjustright\rin0\lin0\itap0\pararsid7748600 \cbpat8 \b\scaps\fs28\cf1\lang1045\langfe1045\cgrid\langnp1045\langfenp1045 {\insrsid1193013 \page }{
\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Wst\'eap}{\insrsid3216579 
\par }\pard\plain \ql \li0\ri0\widctlpar\aspalpha\aspnum\faauto\adjustright\rin0\lin0\itap0\pararsid7748600 \fs24\lang1045\langfe1045\cgrid\langnp1045\langfenp1045 {\insrsid7748600\charrsid7748600 
\par }\pard \ql \fi720\li0\ri0\sl360\slmult1\nowidctlpar\faauto\rin0\lin0\itap0\pararsid7748600 {\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 W dziejach ludzko\'9cci tylko dwa gatunki zwierz\'b9t mog\'b3y swobodnie porusza\'e6 si\'ea
 po naszych domach: koty i psy, z tym \'bfe dawniej nieraz zabierano zwierz\'eata gospodarskie dla bezpiecze\'f1stwa na noc pod dach, ale by\'b3y zawsze trzymane w jakiej\'9c zagrodzie lub na uwi\'eazi. W czasach bardziej nam wsp\'f3\'b3
czesnych trzymamy w domach inne zwierz\'eata, na przyk\'b3ad rybki w akwariach, ptaki w klatkach, gady w terrariach \emdash jednak zawsze w zamkni\'eaciu, oddzielone od nas szk\'b3em lub kratami. Tylko psom i kotom wolno biega\'e6 po pokojach \emdash 
 prawie wsz\'eadzie, gdzie zechc\'b9. Te bowiem zwierz\'eata ciesz\'b9 si\'ea specjalnymi wzgl\'eadami na mocy zawartego dawno uk\'b3adu.
\par Z przykro\'9cci\'b9 trzeba stwierdzi\'e6, \'bfe przewa\'bfnie to my nie dotrzymujemy warunk\'f3w tego uk\'b3adu. Nie da si\'ea ukry\'e6, \'bfe koty i psy okaza\'b3y si\'ea bardziej od nas lojalne i godne zaufania. Nawet te rzadkie sytuacje, kiedy ataku\-j
\'b9 nas, drapi\'b9c lub gryz\'b9c, b\'b9d\'9f te\'bf kiedy od nas uciekaj\'b9, s\'b9 zwykle spowodowane ludzk\'b9 g\'b3upot\'b9 lub okrucie\'f1st\-wem. Gdy\'bf, o wstydzie, one dotrzyma\'b3y tej wielowiekowej}{\insrsid7748600  }{
\insrsid3216579\charrsid7748600 umowy!
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 \'84Umowa" mi\'eadzy cz\'b3owiekiem a psem zosta\'b3a zawarta oko\'b3o 10 000 lat temu. Gdyby sporz\'b9dzono j\'b9 na pi\'9cmie,}{\insrsid7748600  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 zawiera\'b3aby stwierdzenia, 
\'bfe w zamian za \'9cwiadczenie nam pewnych us\'b3ug zapewniamy psu po\'bfywienie, wod\'ea, dach nad g\'b3ow\'b9, nasze towarzystwo i opiek\'ea. Wachlarz us\'b3ug \'9cwiadczonych przez psy jest natomiast du\'bfo szerszy i bardziej r\'f3\'bfnor
odny. Wymagamy od nich, aby pilnowa\'b3y naszych dom\'f3w, broni\'b3y nas w niebezpiecze\'f1stwie, pomaga\'b3y w polowaniach, t\'eapi\'b3y szkodniki i ci\'b9gn\'ea\'b3y nasze sanki. Specjalnie wytresowane psy potrafi\'b9 tak\'bfe przenosi\'e6
 w pyskach ptasie jaja bez uszkodzenia skorupek, wykrywaj\'b9 w\'eachem trufle lub narkotyki w baga\'bfach pasa\'bfer\'f3w linii lotniczych, prowadz\'b9 niewidomych, ratuj\'b9 zasypanych w lawinach, tropi\'b9 zbieg\'b3ych przest\'eapc\'f3w, uczestnicz\'b9
 w wy\'9ccigach, lataj\'b9 w kosmos i popisuj\'b9 si\'ea urod\'b9 na wystawach.
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 Czasem jednak wierne psy }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 dawa\'b3y si\'ea ludziom wy\-korzystywa\'e6 do barbarzy\'f1skich cel\'f3w. Gdy dzisiaj m\'f3wimy}{\insrsid7748600  o}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600  
\'84psach wojny", mamy na my\'9cli najemnik\'f3w, kt\'f3rzy manifestuj\'b9c swoj\'b9 m\'easko\'9c\'e6, specjalizuj\'b9 si\'ea w zabijaniu}{\insrsid7748600  i }{\insrsid3216579\charrsid7748600 torturowaniu.  Nazwa  ta jednak pochodzi  od ps\'f3
w specjalnie  tresowa}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 nych  do  atakowania pierwszej  linii nieprzyjacielskiej armii. M\'f3wi o nich Szekspir, wk\'b3adaj\'b9c w usta Marka Antoniusza zwrot: \'84Spu\'9c\'e6cie z \'b3a\'f1cuch\'f3w brytany wojny". Ju
\'bf bowiem w czasach rzymskich Galo wie u\'bfywali do walki ps\'f3w w obro\'bfach naje\'bfonych ostrymi jak brzytwa no\'bfami.  Psy te,  wypuszczane przeciwko rzymskiej konnicy, sia\'b3y w jej szeregach pop\'b3och, gdy\'bf kaleczy\'b3y koniom nogi.

\par Niestety, tak\'bfe obecnie mamy do czynienia z psami bojowymi. Wprawdzie walki ps\'f3w s\'b9 oficjalnie zakazane, ale dla potrzeb hazardu b\'b9d\'9f zaspokojenia sadystycznych instynkt\'f3w niekt\'f3rych ludzi wci\'b9\'bf szczuje si\'ea
 na siebie specjalnie tresowane psy. To, \'bfe praktyki te zosta\'b3y}{\insrsid7748600  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 \'84zepchni\'eate do podziemia", nie oznacza bynajmniej, \'bfe nie istniej\'b9.
\par Z kolei w niekt\'f3rych pa\'f1stwach Wschodu psy s\'b9 cenionym artyku\'b3em konsumpcyjnym. Nie by\'b3a to nigdy g\'b3\'f3wna forma ich u\'bfytkowania i stopniowo staje si\'ea coraz mniej popularna. Najbardziej upowszechniona by\'b3a w Chi\-nach. W j\'ea
zyku chi\'f1skim wyraz \'84ch\'f3w" oznacza\'b3 zar\'f3wno ras\'ea \'84mi\'easnych ps\'f3w", jak i potoczne okre\'9clenie po\'bfywienia w og\'f3le. Na szcz\'ea\'9ccie i tam wiele ps\'f3w nie trafi\'b3o do garnka, gdy\'bf okaza\'b3y si\'ea
 bardziej przydatne do innych cel\'f3w.
\par Niepo\'bf\'b9danym skutkiem ubocznym du\'bfej popularno\'9cci tych zwierz\'b9t we wszystkich zbiorowo\'9cciach ludzkich sta\'b3 si\'ea wzrost liczby ps\'f3w bezpa\'f1skich. W niekt\'f3rych regionach wa\'b3\'easaj\'b9ce si\'ea stada tych zdzicza\'b3ych, 
\'bfywi\'b9cych si\'ea padlin\'b9 czworonog\'f3w wyrobi\'b3y z\'b3\'b9 reputacj\'ea wszystkim przed\-stawicielom gatunku. Typowym tego przyk\'b3adem s\'b9 \'84psy pariasy" z Bliskiego Wschodu, kt\'f3re z przyjaci\'f3\'b3 cz\'b3owieka sta\'b3y si\'ea czym
\'9c wr\'eacz przeciwnym. W niekt\'f3rych religiach pies jest uwa\'bfany za zwierz\'ea \'84nieczyste". Sam wyraz \'84pies" wchodzi w sk\'b3ad wielu przekle\'f1stw i obelg, takich jak \'84psiakrew", \'84psiama\'e6", \'84parszywy pies" czy \'84\'9c
cierwo sobacze". W niekt\'f3rych grupach etnicznych, zw\'b3aszcza w kr\'eagu wyznawc\'f3w islamu, ju\'bf ma\'b3ym dzieciom wpaja si\'ea pogard\'ea do ps\'f3w, kt\'f3r\'b9 p\'f3\'9fniej trudno wykorzeni\'e6.
\par W zachodnim kr\'eagu kulturowym sta\'b3o si\'ea inaczej. Dawne obowi\'b9zki ps\'f3w straci\'b3y na znaczeniu, natomiast pojawi\'b3y si\'ea nowe. Oczywi\'9ccie, nadal wiele ps\'f3w wykonuje niezmiernie odpowiedzialne zadania, ale liczebn\'b9 przewag\'ea
 maj\'b9 ju\'bf psy \'84towarzysze cz\'b3owieka". Zjawisko to idzie w parze z rozwojem wielkich miast i powstaniem nowego typu cz\'b3owieka \emdash  \'84mieszczucha". W \'9crodowisku wielkomiejskim psy u\'bfytkowe maj\'b9 niewielkie pole do popisu, ale cz
\'b3owieka}{\insrsid7748600  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 i psa \'b3\'b9czy ju\'bf tak silna wi\'ea\'9f, \'bfe nikt nie bierze nawet pod uwag\'ea mo\'bfliwo\'9cci wyeliminowania go z \'bfycia spo\'b3eczno\'9c
ci ludzkiej. Wskutek tego, od czasu rewolucji przemys\'b3owej, pojawi\'b3o si\'ea wiele nowych psich ras. Ustanowiono wtedy wzorce rasowe i zacz\'eato urz\'b9dza\'e6 wystawy. Rozwin\'b9\'b3 si\'ea ca\'b3y \'84przemys\'b3" towarzysz\'b9cy wystawom ps\'f3
w rasowych.
\par W tym samym czasie rodzi\'b3o si\'ea coraz wi\'eacej kundli. W\'b3a\'9cciciele tych ps\'f3w to ludzie, kt\'f3rzy chc\'b9 po prostu mie\'e6 wiernego przyjaciela, a w pogardzie maj\'b9 szlachetne rasy. Zarzucaj\'b9 im, \'bfe zosta\'b3
y sztucznie wytworzone, maj\'b9 nienormalne proporcje, a rozmna\'bfanie w bliskim pokrewie\'f1\-stwie doprowadzi\'b3o je do degeneracji. Posiadacze ps\'f3w rasowych nie zgadzaj\'b9 si\'ea z tym, dowodz\'b9c, \'bfe tylko cenne, rodowodowe okazy zas\'b3uguj
\'b9 na troskliw\'b9 opiek\'ea od\-powiedni\'b9 do ich potrzeb. Ich zdaniem ludzie trzymaj\'b9cy kundle przyczyniaj\'b9 si\'ea do mno\'bfenia zgraj bezdomnych w\'b3\'f3cz\'eag\'f3w, zanieczyszczaj\'b9cych miejsca publiczne i kalaj\'b9\-cych dobre imi\'ea
 psiego rodu. Gdyby za\'9c wszystkie psy mia\'b3y rodowody hodowlane, nie }{\insrsid7748600 w}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 zbudza\'b3yby niech\'eaci, a z powodu swojej warto\'9cci by\'b3yby bardzo cenione.
\par W obu tych skrajnych pogl\'b9dach tkwi ziarno prawdy. Praca hodowlana posun\'ea\'b3a si\'ea tak daleko, \'bfe dosz\'b3o do swoistego \'84przerasowania" niekt\'f3rych ps\'f3w, a w jego efekcie \emdash  do stan\'f3w patologicznych. Tak wiec psy o kr\'f3
tkich nogach, a d\'b3ugim tu\'b3owiu s\'b9 szczeg\'f3lnie podatne na wypadanie dysku. Sp\'b3aszczenie cz\'ea\'9cci twarzowej poci\'b9ga za sob\'b9 trudno\'9cci w oddychaniu, a innym cechom typowym dla danych ras towarzysz\'b9 schorzenia oczu lub staw\'f3
w biodrowych. Hodowcy tych ras w obawie przed utrat\'b9 popularno\'9cci ukrywaj\'b9 wady, nasilaj\'b9ce si\'ea w kolejnych pokoleniach. Zjawisko jest tym bardziej niekorzystne, \'bfe post\'eap w pracy hodowlanej prowadzi do dalszego przerysowania cech uwa
\'bfanych za typowe. Jeszcze sto lat temu buldogi mia\'b3y stosunkowo d\'b3ugie nogi, a jamniki du\'bfo kr\'f3tszy tu\'b3\'f3w. To tylko dwa przyk\'b3ady ras, w kt\'f3rych prowadzono selekcj\'ea na jedn\'b9 cech\'ea, a\'bf rozwin\'ea\'b3a si\'ea w sto
pniu utrudniaj\'b9cym \'bfycie jej nosicielom. Ale i te psy mo\'bfna by \'b3atwo doprowadzi\'e6 do pierwotnego wzorca, gdyby pozosta\'b3y nadal psami u\'bfytkowymi. Nie straci\'b3yby przy tym nic ze swojej urody, a zyska\'b3yby na zdrowiu i wytrzyma\'b3o
\'9cci. Tym sposobem \'b3atwo mo\'bfna by uporz\'b9d\-kowa\'e6 sprawy ps\'f3w rasowych.
\par Z miesza\'f1cami sprawa jest trudniejsza. Faktem jest, \'bfe wielu w\'b3a\'9ccicieli opiekuje si\'ea nimi bardzo troskliwie, niemniej jednak cz\'easto si\'ea zaniedbuje te zwierz\'eata z powodu ich znikomej warto\'9cci handlowej. Szczeni\'eata sprze
daje si\'ea za grosze b\'b9d\'9f rozdaje, a cz\'easto te\'bf bywaj\'b9 porzucane lub maltretowane. Tylko do jednego schroniska dla zwierz\'b9t Battersea w Londynie trafia co roku oko\'b3o dwudziestu tysi\'eacy bezdomnych ps\'f3w, z kt\'f3rych siedemdziesi
\'b9t sze\'9c\'e6 procent to miesza\'f1ce. Wielu psom uda\'b3o si\'ea znale\'9f\'e6 nowych w\'b3a\'9ccicieli, ale jeszcze wi\'eacej trzeba by\'b3o u\'9cpi\'e6. Szacuje si\'ea, \'bfe w samej tylko Wielkiej Brytanii codziennie u\'9cmierca si\'ea dwa tysi
\'b9ce ps\'f3w! Trudno znale\'9f\'e6 metod\'ea bezpo\'9credniego przeciwdzia\'b3ania takim sytuacjom. Nadziej\'ea mo\'bfna pok\'b3ada\'e6 najwy\'bfej w og\'f3lnej zmianie stosunku do zwierz\'b9t.
\par Wyj\'b9tkowo niewdzi\'eacznym zadaniem, jakie pies musi pe\'b3ni\'e6, jest zaspokajanie ludzkiej potrzeby agresji i dociek\-liwo\'9cci naukowc\'f3w. Wi\'b9\'bfe si\'ea to dla psa z cierpieniem. Ludzie uwielbiaj\'b9 swoje z\'b3e humory wy\'b3adowywa\'e6
 zgodnie z hierarchi\'b9 spo\'b3eczn\'b9. Tak wi\'eac szef \'84ustawia" swoich podw\'b3adnych, ci z kolei wy\'bfywaj\'b9 si\'ea na ni\'bfszych rang\'b9, tamci na jeszcze ni\'bfszych, od kt\'f3rych ni\'bfej na drabinie spo\'b3ecznej znajduj\'b9 si\'ea ju
\'bf tylko ich ufne psy. No, a bitemu}{\insrsid7748600  }{\insrsid3216579\charrsid7748600 c}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 zy kopanemu psu trudno zrozumie\'e6, \'bfe odbija si\'ea na nim rykoszetem zgry\'9fliwa uwaga wypowiedziana gdzie\'9c
 w biurze. Czasem za\'9c \'84odreagowanie" na psach przykro\'9cci doznanych w miejscu pracy przybiera wr\'eacz nieprzyzwoite rozmiary. Tylko brytyjskie Towarzystwo Opieki nad Zwierz\'eatami rejestruje corocznie oko\'b3o czterdziestu tysi\'eacy przypadk
\'f3w zn\'eacania si\'ea nad psami.
\par Niewiarygodnie wiele okrucie\'f1stw pope\'b3niono r\'f3wnie\'bf w imi\'ea nauki. Usprawiedliwieniem zadawanych psom cierpie\'f1 mia\'b3 by\'e6 post\'eap nauki. W rzeczywisto\'9cci wi\'eakszo\'9c\'e6 bolesnych do\'9cwiadcze\'f1
 przeprowadzonych na psach nie zwi\'eakszy\'b3a zbyt wydatnie og\'f3lnej sumy ludzkiej wiedzy. Tego rodzaju do\'9cwiadczenia mia\'b3y pewne walory poznawcze w pocz\'b9t\-kowym okresie rozwoju medycyny, fizjologii czy zoologii, ale obecnie ich przydatno
\'9c\'e6 jest znikoma. Zwierz\'eata o tak du\'bfej wra\'bfliwo\'9cci nerwowej jak psy powinno si\'ea wi\'eac pozostawi\'e6 w spokoju, tylko trudno przekona\'e6 o tym kogo trzeba.
\par W\'b3a\'9cnie wy\'bfej wymienione przyczyny sk\'b3oni\'b3y mnie do napisania tej ksi\'b9\'bfki. Chcia\'b3em w niej udowodni\'e6, jak dzi\'eaki prostej, bezpo\'9credniej obserwacji lub nieszkodliwym eksperymentom mo\'bfna zrozumie\'e6 te zwierz\'ea
ta i doceni\'e6 ich wyj\'b9tkowe zalety. Psy maj\'b9 nam naprawd\'ea wiele do zaoferowania! Towarzysz\'b9 nam zar\'f3wno w zabawie, jak i wtedy, gdy doskwiera nam samotno\'9c\'e6 i jeste\'9cmy pogr\'b9\'bfeni w smutku. Dbaj\'b9 o nasze zdrowie, wyci\'b9
gaj\'b9c nas na d\'b3ugie spacery. Uspokajaj\'b9 nas, kiedy jeste\'9cmy rozdra\'bfnieni czy pe\'b3ni niepokoju i napi\'eacia. I przy tym wszystkim nadal pe\'b3ni\'b9 swoje tradycyjne obowi\'b9zki, spo\'9cr\'f3d kt\'f3rych dwa s\'b9 najwa\'bf
niejsze: ostrzeganie nas przed wtargni\'eaciem intruz\'f3w na nasz teren oraz obrona przed bezpo\'9credni\'b9 napa\'9cci\'b9.
\par Ludzie, kt\'f3rzy nie lubi\'b9 ps\'f3w, sami nie wiedz\'b9, co trac\'b9. Tak samo zreszt\'b9 jak ci, kt\'f3rych psy po prostu nie interesuj\'b9. Jasne jest, \'bfe tacy ludzie nie wezm\'b9 te\'bf do r\'eaki tej ksi\'b9\'bf
ki, ale wskutek tego nie dotrze do nich pewna wa\'bfna informacja. Stwierdzono, \'bfe posiadacze ps\'f3w lub kot\'f3w \'bfyj\'b9 na og\'f3\'b3 d\'b3u\'bfej ni\'bf ci, kt\'f3rzy ich nie maj\'b9. I nie jest to chwyt propagandowy mi\'b3o\'9cnik\'f3w ps\'f3
w, lecz naukowo udowod\-niony fakt. Praktyka lekarska potwierdza, \'bfe towarzystwo psa, kota lub innego puszystego stworzonka dzia\'b3a na cz\'b3owieka uspokajaj\'b9co i powoduje obni\'bfenie ci\'9cnienia krwi, co zmniejsza ryzyko zawa\'b3u czy wylewu. G
\'b3askanie psa, drapanie kota za uszami czy inne tego rodzaju pieszczoty z ulubionym zwierz\'b9tkiem koj\'b9 stres i t\'b3umi\'b9 w zarodku powszechne obecnie \'84choroby cywilizacyjne". Szczeg\'f3lnie w \'9crodowiskach miejskich daje si\'ea
 nam we znaki \'bfycie w nieustannym po\'9cpiechu i napi\'eaciu. Napi\'eacie to roz\'b3adowa\'e6 mo\'bfna najlepiej przez kontakt z przyja\'9fnie usposobionym psem lub kotem. U\'9cwiadamia to nam, \'bfe nawet w ob\'b3\'eadnym ko\'b3
owrocie naszej cywilizacji pozosta\'b3o jeszcze troch\'ea nieska\'bfonej prostoty i bezpo\'9crednio\'9cci uczu\'e6.
\par Jednak nawet ci, kt\'f3rzy zdaj\'b9 sobie spraw\'ea z dob\-rodziejstw, jakie niesie nam towarzystwo psa, cz\'easto nie maj\'b9 poj\'eacia o wielu w\'b3a\'9cciwo\'9cciach i zwyczajach tych zwierz\'b9t. Uwa\'bfamy je za co\'9c tak naturalnego, \'bf
e szkoda nam czasu na zastanowienie si\'ea nad nimi. Nawet je\'9cli czasem zaciekawi nas, na przyk\'b3ad, jak du\'bfa jest wra\'bfliwo\'9c\'e6 psiego w\'eachu, czy pies rozr\'f3\'bfnia kolory, w jaki spos\'f3b potrafi odnale\'9f\'e6 drog\'ea
 do domu, dlaczego merda ogonem na przywitanie albo sk\'b9d si\'ea bior\'b9 jego dziwne zachowania p\'b3ciowe \emdash  przechodzimy zwykle nad tym do porz\'b9dku. Gdyby\'9cmy pr\'f3bowali poszuka\'e6
 odpowiedzi na te pytania w popularnych poradnikach dla hodowc\'f3w ps\'f3w, przekonaliby\'9cmy si\'ea, \'bfe prze\'9clizguj\'b9 si\'ea one po najbardziej podstawowych problemach, natomiast szczeg\'f3\'b3owo oma\-wiaj\'b9 \'bfywienie, piel\'eagnacj\'ea ps
\'f3w, opiek\'ea zdrowotn\'b9 i charak\-teryzuj\'b9 liczne psie rasy. Oczywi\'9ccie, s\'b9 to bardzo potrzebne informacje, ale chcieliby\'9cmy tak\'bfe dowiedzie\'e6 si\'ea, dlaczego na przyk\'b3ad jedne psy wyj\'b9 cz\'ea\'9cciej ni\'bf
 inne, dlaczego w og\'f3le psy szczekaj\'b9 i zachowuj\'b9 si\'ea tak, a nie inaczej. Zdecydowa\'b3em si\'ea wi\'eac dostarczy\'e6 odpowiedzi na te podstawowe pytania w formie kr\'f3tkich i prostych wyja\'9cnie\'f1. S\'b9dz\'ea, \'bfe tak zredagowana ksi
\'b9\'bfka b\'eadzie pomoc\'b9 w roz\-wi\'b9zywaniu wi\'eakszo\'9cci problem\'f3w pojawiaj\'b9cych si\'ea w uk\'b3a\-dzie cz\'b3owiek\emdash pies. Mam nadziej\'ea, \'bfe jej lektura spowoduje wzrost naszej sympatii dla tego ko\'f1
cowego ogniwa ewolucji rodziny psowatych, kt\'f3re zawsze tak rado\'9cnie wita nas u progu naszego domu.}{\insrsid7748600 
\par \page }{\b\fs28\insrsid3216579\charrsid7748600 Gatunek \'84pies domowy
\par }{\insrsid7748600\charrsid7748600 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Czym szczeg\'f3lnym charakteryzuje si\'ea pies, \'bfe w\'b3a\'9cnie jego spo\'9cr\'f3d czterech tysi\'eacy dwustu trzydziestu sze\'9cciu gatunk\'f3w innych ssak\'f3w cz\'b3owiek wybra\'b3 sobie na towa\-
rzysza? Odpowied\'9f na to pytanie dla wielu mo\'bfe zabrzmie\'e6 szokuj\'b9co, gdy\'bf \'84najlepszy przyjaciel cz\'b3owieka" w istocie jest przebranym w psi kostium wilkiem. I te w\'b3a\'9cnie charakterystyczne cechy psychiczne wilka pozwalaj\'b9 zro\-
zumie\'e6 specyficzn\'b9 wi\'ea\'9f cz\'b3owieka z psem.
\par Na pewno niekt\'f3rym z nas trudno b\'eadzie przyj\'b9\'e6 do wiadomo\'9cci, \'bfe wszystkie nasze psy, od zabiedzonych bezdomnych kundli do wypiel\'eagnowanych rodowodowych czempion\'f3w, od miniaturowych piesk\'f3w chihuahua do pot\'ea\'bfnych dog\'f3
w nie s\'b9 niczym innym, jak tylko udomo\-wionymi wilkami. Ci\'ea\'bfko nam si\'ea z tym pogodzi\'e6, gdy\'bf s\'b3owo \'84wilk" \'9fle si\'ea nam kojarzy \emdash  wychowali\'9cmy si\'ea przecie\'bf na bajkach, kt\'f3rych negatywnym bohaterem by\'b3
 dziki, gro\'9fny wilk. W pami\'eaci utrwali\'b3 nam si\'ea wilk, kt\'f3ry po\'b3kn\'b9\'b3 Czerwonego Kapturka, przera\'bfaj\'b9ce wilko\'b3aki czy te\'bf \'84wilk okropnie z\'b3y" z piosenki o trzech \'9cwinkach. Nie ma si\'ea wi\'eac co dziwi\'e6, \'bf
e trudno uwierzy\'e6 nam, jakoby ma\'b3y, milutki piesek, siedz\'b9cy na dywanie i wpatrzony w nas rozkochanymi oczami, by\'b3 tak bliskim krewnym}{\insrsid7748600  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 owego ludo\'bfercy z kniei. Musimy jednak przyj\'b9
\'e6 t\'ea nieprzyjemn\'b9 prawd\'ea do wiadomo\'9cci, gdy\'bf tylko wtedy b\'eadziemy w stanie zrozumie\'e6 przyczyny wielu zachowa\'f1 psa, a tak\'bfe dlaczego w\'b3a\'9cnie pies, a nie na przyk\'b3ad ma\'b3pa, nied\'9fwied\'9f czy szop, zosta\'b3
 najlepszym przyjacielem cz\'b3o\-wieka.
\par Tu mogliby\'9cmy zapyta\'e6, jak to mo\'bfliwe. Te wszystkie rasy ps\'f3w, r\'f3\'bfni\'b9ce si\'ea tak znacznie budow\'b9, wzrostem i umaszczeniem, nie mog\'b9 przecie\'bf nale\'bfe\'e6 do jednego gatunku! A jednak nale\'bf\'b9. W obr\'eabie gatunku \'84
pies domowy" istnieje znaczne zr\'f3\'bfnicowanie, jest ono jednak tylko powierzchowne. Wszystkie rasy ps\'f3w mog\'b9 si\'ea ze sob\'b9 \'b3\'b9czy\'e6 i dawa\'e6 p\'b3odne potomstwo. R\'f3\'bfnice genetycz\-ne osi\'b9gni\'eate w pracy hodowlanej s\'b9
 zbyt ma\'b3e, aby doprowadzi\'e6 do biologicznej izolacji kt\'f3rejkolwiek rasy. Oczywi\'9ccie ratlerek p\'b3ci m\'easkiej, cho\'e6by najbardziej pobudzony zapachem suki doga w okresie cieczki, ma niewielkie mo\'bfliwo\'9cci dzia\'b3ania. Je\'9c
li jednak nasieniem tego ratlerka sztucznie zap\'b3odnimy suk\'ea doga, urodzi ona szczeni\'eata. Jak dot\'b9d nic nie wiadomo o rasach ps\'f3w tak dalece niedopasowanych do siebie genetycznie, \'bfe niemo\'bfliwe by\'b3oby ich skrzy\'bf
owanie. Tak samo nie ma \'bfadnych trudno\'9cci w kojarzeniu udomowionych ps\'f3w z dzikimi wilkami. Takie krzy\'bf\'f3wki r\'f3wnie\'bf daj\'b9 p\'b3odne potomstwo.
\par Tote\'bf, mimo \'bfe pozory wskazywa\'b3yby na co\'9c przeciwnego, psy wszystkich ras nale\'bf\'b9 do tego samego gatunku. Bernardyn wa\'bf\'b9cy oko\'b3o stu dwudziestu kilogram\'f3w jest trzystukrotnie ci\'ea\'bf
szy od miniaturowego yorkshire teriera, a dog mierz\'b9cy w k\'b3\'eabie oko\'b3o metra jest od tego ma\'b3ego pieska ponad dziesi\'ea\'e6 razy wy\'bfszy \emdash  niemniej jednak wszystkie one s\'b9 bliskimi krewnymi. Nawet najmniejsze z nich wiedz\'b9}{
\insrsid7748600  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 doskonale, \'bfe w swym ma\'b3ym cia\'b3ku maj\'b9 wilcz\'b9 dusz\'ea. Ka\'bfdy, kto kiedykolwiek mia\'b3 ma\'b3ego pieska, pami\'eata, \'bfe potrafi on tak samo jak du\'bfy g\'b3o\'9cno szczeka\'e6
 na listonosza lub nawet gro\'9fnie warcze\'e6, je\'9cli uzna, \'bfe intruz wtargn\'b9\'b3 na jego terytorium. Inna sprawa, \'bfe czasem jest to piskliwy jazgot.}{\insrsid7748600 ..}{\insrsid3216579\charrsid7748600 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Kiedy na spacerze w parku ma\'b3y piesek spotka psa nale\'bf\'b9cego do kt\'f3rej\'9c z du\'bfych ras, zachowuje si\'ea tak samo jak on. Oba s\'b9 przecie\'bf osobnikami doros\'b3ymi, czemu wi\'eac mia\'b3yby si\'ea
 trzyma\'e6 od siebie z daleka? Du\'bfy pies jest natomiast tak\'b9 sytuacj\'b9 mocno zdezorientowany, a je\'9cli atakuje go r\'f3wnocze\'9cnie wi\'eaksza liczba ma\'b3ych piesk\'f3w \emdash  mo\'bfe nawet z godno\'9cci\'b9 si\'ea wycofa\'e6. W\'b3a\'9c\-
ciciel psa mo\'bfe by\'e6 tym zgorszony, mylnie s\'b9dz\'b9c, \'bfe jego pupil okaza\'b3 si\'ea tch\'f3rzem. Nic podobnego! Wielki pies nie boi si\'ea ma\'b3ego napastnika, lecz ma zakodowane, \'bfe tego wzrostu s\'b9 szczeni\'eata, a ka\'bf
dy normalny, zdrowy pies instynktownie wyhamowuje agresj\'ea w stosunku do szcze\-ni\'b9t. Tu jednak sytuacja jest nietypowa, gdy\'bf ma\'b3e osobniki zachowuj\'b9 si\'ea wcale nie po szczeni\'eacemu, tote\'bf zak\'b3
opotany pies woli na wszelki wypadek zastosowa\'e6 unik.
\par Je\'9cli wi\'eac sze\'9c\'e6 milion\'f3w ps\'f3w \'bfyj\'b9cych w Wielkiej Brytanii, czterdzie\'9cci milion\'f3w ps\'f3w w Stanach Zjed\-noczonych i r\'f3wnie wielkie ich liczby w innych cz\'ea\'9cciach \'9cwiata nale\'bf\'b9
 do tego samego gatunku, jak mog\'b3o doj\'9c\'e6 do wytworzenia si\'ea tak wielkich r\'f3\'bfnic mi\'eadzy nimi? Odpowied\'9f jest prosta. Pies zosta\'b3 tak dawno udomowiony, \'bfe by\'b3o du\'bfo czasu na prowadzenie pracy hodowlanej w r\'f3\'bf
nych kierunkach. Z hodowli eliminowano zazwyczaj osobniki trudne do prowadzenia, zbyt nerwowe lub agresywne. Wskutek takiej selekcji zachowanie ps\'f3w nabra\'b3o cech}{\insrsid7748600  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 szczeni\'eacych: sta\'b3y si
\'ea bardziej ch\'eatne do zabawy, \'b3agodne i uleg\'b3e. Dalsze zmiany zale\'bfa\'b3y ju\'bf od planowanego sposobu ich wykorzystywania. U tych, kt\'f3re mia\'b3y by\'e6 u\'bfywane do szybkiego po\'9ccigu za zwierzyn\'b9, w drodze selekcji wykszta\'b3ci
\'b3y si\'ea d\'b3u\'bfsze nogi i smuk\'b3a sylwetka. Psy przeznaczone do polowa\'f1 pod ziemi\'b9 musia\'b3y mie\'e6 nogi kr\'f3tsze. Od piesk\'f3w pokojowych wymagano, aby by\'b3y na tyle ma\'b3e i lekkie, by m\'f3c je z \'b3atwo\'9cci\'b9 bra\'e6 na r
\'eace. Przy tym selekcja na kar\'b3owaty wzrost jest stosun\-kowo \'b3atwa do przeprowadzenia. Po prostu z ka\'bfdego miotu do dalszej hodowli przeznacza si\'ea osobniki naj\-mniejsze, przekazuj\'b9ce t\'ea cech\'ea potomstwu. Po kilku pokoleniach nast
\'eapuje ju\'bf zauwa\'bfalne zmniejszenie wy\-miar\'f3w.
\par Kilkaset \'84czystych" ras wyodr\'eabniono stosunkowo niedawno na skutek wsp\'f3\'b3zawodnictwa na wystawach ps\'f3w. Dla ka\'bfdej \'bf nich opracowano szczeg\'f3\'b3owe wzorce. Oficjalnie wyr\'f3\'bfnia si\'ea sze\'9c\'e6 grup ps\'f3w rasowych: psy my
\'9cliwskie, tropi\'b9ce, pasterskie, obro\'f1cze i do str\'f3\'bfowania, teriery oraz psy ozdobne i pokoj}{\insrsid3216579\charrsid7748600 owe.
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Do grupy ps\'f3w my\'9cliwskich zalicza si\'ea m. in. pointery, setery i retrievery, pomagaj\'b9ce my\'9cliwemu w wykrywaniu, p\'b3oszeniu i aportowaniu zwierzyny. Z kolei psy tropi\'b9ce towarzysz\'b9 my\'9c
liwym poruszaj\'b9cym si\'ea pieszo lub konno \'9cladem zwierzyny. Spo\'9cr\'f3d nich psy go\'f1cze poruszaj\'b9 si\'ea szybciej i mog\'b9 towarzyszy\'e6 je\'9fd\'9fcom, natomiast bassety, u kt\'f3rych w drodze selekcji wykszta\'b3ci\'b3y si\'ea kr\'f3
tkie nogi, s\'b9 odpowiedniejsze do tropienia zwierzyny przez my\'9cliwych pieszych. Posokowce pos\'b3uguj\'b9 si\'ea w swojej pracy zmys\'b3em w\'eachu, charty \emdash  raczej wzrokiem.
\par Grupa ps\'f3w pasterskich, obro\'f1czych i do str\'f3\'bfowania obejmuje tak\'bfe rasy o specyficznej u\'bfytkowo\'9cci, jak na}{\insrsid7748600  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 przyk\'b3ad psy zaprz\'eagowe husky. Teriery s\'b3u\'bf\'b9 do polowa
\'f1 na lisy i borsuki oraz do t\'eapienia gryzoni; zwykle maj\'b9 kr\'f3tkie nogi, by m\'f3c \'9cciga\'e6 zwierzyn\'ea w norach. Cechuj\'b9 si\'ea te\'bf niezale\'bfnym charakterem, gdy\'bf zwykle pracuj\'b9 samodzielnie, bez przewodnika.
\par Psy ozdobne i pokojowe to rasy, kt\'f3re charakteryzuj\'b9 si\'ea znacznie mniejszymi wymiarami, czego dokonano w drodze selekcji. Niekt\'f3re z tych ras, jak peki\'f1czyki i malta\'f1czyki, maj\'b9 ju\'bf d\'b3ug\'b9 histori\'ea. Przez wieki pieski te by
\'b3y cenionymi pieszczochami ludzi bogatych i wp\'b3y\-wowych. Wyspecjalizowa\'b3y si\'ea w tej funkcji i tylko w tym celu by\'b3y hodowane. Pozosta\'b3e rasy tych ps\'f3w nie mog\'b9 si\'ea natomiast pochwali\'e6 r\'f3wnie arystokratyczn\'b9 prze\-sz
\'b3o\'9cci\'b9. Trzymane teraz ju\'bf tylko jako psy do towarzyst\-wa, jeszcze nie tak dawno wykonywa\'b3y konkretne zada\-nia. Tak wi\'eac dalmaty\'f1czyk pierwotnie mia\'b3 by\'e6 eleganc\-kim psem biegn\'b9cym obok powozu, w kt\'f3rym jecha\'b3
 jego pan. Buldog by\'b3 zaprawiany do agresji w pokazach szczucia byk\'f3w, a Ihasa apso to rasa ps\'f3w specjalnie wyhodowanych w Tybecie do pilnowania pa\'b3acu dalaj-lamy. Psy tych ras hodowane s\'b9 do dzi\'9c, lecz ich dawne obowi\'b9zki przesz\'b3
y ju\'bf do his}{\insrsid3216579\charrsid7748600 torii.
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Dla tej w\'b9skiej grupy psich arystokrat\'f3w t\'b3o stanowi\'b9 ca\'b3e rzesze miesza\'f1c\'f3w, ps\'f3w bezpa\'f1skich lub wr\'eacz dzikich. Niekt\'f3re \'9fr\'f3d\'b3a szacuj\'b9 ich liczb\'ea na oko\'b3
o 150 milion\'f3w. W\'9cr\'f3d nich s\'b9 takie, kt\'f3re ju\'bf dawno wr\'f3ci\'b3y do trybu \'bfycia, jakie p\'eadzili ich dzicy przodkowie. S\'b9 to na przyk\'b3ad australijskie psy dingo lub \'84\'9cpiewaj\'b9ce psy" z Nowej Gwinei. Inn\'b9 grup\'ea
 stanowi\'b9 psy, kt\'f3re zosta\'b3y opuszczone lub zdzicza\'b3y dopiero niedawno, lecz przystosowa\'b3y si\'ea ju\'bf do \'bfycia na swobodzie, \'b3\'b9cz\'b9c si\'ea w stada, przewa\'bfnie bytuj\'b9ce w pobli\'bfu spo\'b3eczno\'9cci ludzkich i \'bfywi
\'b9ce si\'ea}{\insrsid7748600  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 odpadkami. Te grupy ps\'f3w zaadaptowa\'b3y si\'ea do \'bfycia na swobodzie, mimo \'bfe by\'b3y wcze\'9cniej zwierz\'eatami udo\-mowionymi. Krzy\'bfuj\'b9c si\'ea ze sob\'b9 w obr\'ea
bie swoich stad tworz\'b9 odr\'eabn\'b9 populacj\'ea. Trzeci\'b9 kategori\'ea stanowi\'b9 psy porzucone przez ludzi, kt\'f3rym trudno prze\'bfy\'e6 bez opieki cz\'b3owieka i w\'b3\'b9czy\'e6 si\'ea do niezale\'bfnej psiej spo\-\'b3eczno\'9cci. Ostatni\'b9
 grup\'b9, kt\'f3r\'b9 mo\'bfna tu wydzieli\'e6, s\'b9 miesza\'f1ce, kt\'f3rych w\'b3a\'9cciciele kochaj\'b9 je i dbaj\'b9}{\insrsid7748600  o}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600  nie, przeciwstawiaj\'b9c \'84rasowym pieszczoszkom" nie\-w\'b9
tpliwe  zalety  swoich  ps\'f3w.   Miesza\'f1ce,  wed\'b3ug  ich mi\'b3o\'9cnik\'f3w,   s\'b9  bardziej  zbli\'bfone  do  swego  dzikiego przodka, dzi\'eaki czemu d\'b3u\'bfej \'bfyj\'b9, s\'b9 bardziej odporne na choroby,  rzadziej wyst\'eapuj\'b9
 u nich wady fizyczne}{\insrsid7748600  i }{\insrsid3216579\charrsid7748600 ta}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 kie patologie charakteru jak zbytnia nerwowo\'9c\'e6 czy agresywno\'9c\'e6. W\'b3a\'9cciciele miesza\'f1c\'f3w wskazuj\'b9 na ich \'bf
ywotno\'9c\'e6 i zdolno\'9cci przystosowawcze, b\'ead\'b9ce efe\-ktem heterozji. Pasja, z jak\'b9 ci ludzie staj\'b9 w obronie swoich ps\'f3w, jest godna podziwu, lecz niezbyt sprawiedliwa w stosunku do  ps\'f3w rasowych.  Przecie\'bf i one,  bez wzgl\'ea
du na umaszczenie, wielko\'9c\'e6 i budow\'ea, s\'b9 r\'f3wnie bliskie dzikiemu przodkowi \emdash  maj\'b9 \'84wilka za sk\'f3r\'b9" i ca\'b3e nasze szcz\'ea\'9ccie, \'bfe tak jest. Dlaczego \emdash  o tym za chwil\'ea.
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 Na temat pochodzenia ps}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 a domowego wysuni\'eato ju\'bf trzy teorie. Pierwsza z nich zak\'b3ada istnienie \'84brakuj\'b9cego ogniwa". Mia\'b3 nim by\'e6 jaki\'9c
 gatunek psa dzikiego, przypominaj\'b9cy wsp\'f3\'b3czesnego dingo, kt\'f3ry da\'b3 pocz\'b9tek psom udomowionym, lecz w stanie dzikim zosta\'b3 wyt\'eapiony przez ludzi pierwotnych. Z zootechnicznego punktu widzenia jest to wersja prawdopodobna, gdy\'bf
 bywa\'b3y ju\'bf przypadki, \'bfe gdy jaki\'9c gatunek zyskiwa\'b3 swoje ulepszone, udomowione wydanie \emdash  hodowcy podejmowali wysi\'b3ki w kierunku}{\insrsid5532862  }{\insrsid3216579\charrsid7748600 eliminacji jego dzikich, \'84nie ulepszonych" }{
\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 krewnych, aby nie dopu\'9cci\'e6 do \'84ska\'bfenia" nowej rasy. Powszechnie by\'b3o te\'bf wiadomo, \'bfe uprzednio udomowione psy, w miar\'ea jak dzicza\'b3y i kojarzy\'b3y si\'ea ze sob\'b9 w obr\'eabie w\'b3
asnych stad, pod ka\'bfd\'b9 szeroko\'9cci\'b9 geograficzn\'b9 upodabnia\'b3y si\'ea do siebie. Zar\'f3wno australijskie dingo, jak i \'84\'9cpiewaj\'b9ce psy" z Nowej Gwinei, azjatyckie psy pariasy czy psy towarzysz\'b9ce Indianom obu Ameryk \emdash 
 reprezentuj\'b9 zbli\'bfony pokr\'f3j i typ budowy. Na tej podstawie mo\'bfna by wyobrazi\'e6 sobie, jak m\'f3g\'b3 wygl\'b9da\'e6 ich dziki, obecnie wymar\'b3y przodek. Niemniej jednak teoria \'84brakuj\'b9cego ogniwa" nie zosta\'b3a zaakceptowana.

\par Druga teoria wywodzi r\'f3\'bfne rasy ps\'f3w od dw\'f3ch r\'f3\'bfnych dzikich przodk\'f3w \emdash  wilka i szakala. Wyznawc\'b9 i popularyzatorem tego pogl\'b9du by\'b3 Konrad Lorenz, czego wyrazem sta\'b3a si\'ea ksi\'b9\'bfka / tak cz\'b3owiek trafi
\'b3 na psa. P\'f3\'9fniejsze badania podwa\'bfy\'b3y jednak teori\'ea \'84podw\'f3jnego pochodzenia" psa jako niedostatecznie udokumentowan\'b9. Szczeg\'f3lnie obserwacje szakali dowiod\'b3y, \'bfe r\'f3\'bfni\'b9 si\'ea one pod wielu wzgl\'eadami zar
\'f3wno od ps\'f3w, jak i od wilk\'f3w. R\'f3wnoleg\'b3e badania prowadzone na wilkach wykaza\'b3y natomiast, \'bfe prawie pod ka\'bfdym wzgl\'eadem s\'b9 one bardzo zbli\'bfone do ps\'f3w.
\par Ostatnio jednak przyj\'eato teori\'ea, \'bfe wszystkie wsp\'f3\'b3czesne rasy w obr\'eabie gatunku \'84pies domowy" zosta\'b3y wy\-prowadzone mniej wi\'eacej osiem\emdash dwana\'9ccie tysi\'eacy lat temu od jednego przodka, kt\'f3rym by\'b3
 wilk. Potwierdzaj\'b9 to wyniki szczeg\'f3\'b3owych bada\'f1 anatomicznych i zachowa\'f1 obu gatunk\'f3w, przeprowadzonych w ostatnich dziesi\'eacio\-leciach. W takim razie \emdash  nasuwa si\'ea pytanie \emdash  dlaczego zdzicza\'b3e psy 
po kilku pokoleniach nie upodabniaj\'b9 si\'ea ponownie do wilk\'f3w? Aby na nie odpowiedzie\'e6, trzeba}{\insrsid5532862  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 najpierw sprecyzowa\'e6, jaki rodzaj wilka bra\'b3 udzia\'b3 w ewolucji psa. Wilki, kt\'f3
re ogl\'b9damy obecnie na filmach lub w ogrodach zoologicznych, pochodz\'b9 przewa\'bfnie z pomocnej strefy klimatycznej \emdash  tajgi syberyjskiej, skandynawskiej. S\'b9 to zwierz\'eata du\'bfe, o bardzo g\'eastym futrze. W po\'b3
udniowej strefie ich wyst\'eapowania wykszta\'b3ci\'b3a si\'ea natomiast inna forma \emdash  mniejszy, o l\'bfejszej budowie i delikatniejszym ow\'b3osieniu wilk azjatycki. Jest on bardziej zbli\'bfony wygl\'b9dem do wsp\'f3\'b3czesnych dzikich ps\'f3
w i prawdopodobnie od niego pochodzi pies domowy.
\par Obserwacja \'bfycia wilczych watah na swobodzie dostar\-czy\'b3a nam wielu wiadomo\'9cci na temat prawdziwej natury tego rzekomego \'84zb\'f3ja i \'b3upie\'bfcy". Okaza\'b3o si\'ea, \'bfe jest to zwierz\'ea \'bfyj\'b9ce we wzorowo zorganizowanej spo\'b3
eczno\'9cci, w obr\'eabie kt\'f3rej istnieje \'9ccis\'b3a hierarchia stadna, ca\'b3y system naturalnych hamulc\'f3w niepo\'bf\'b9danych zachowa\'f1 oraz wzajemna pomoc cz\'b3onk\'f3w stada. Zdrow\'b9 rywalizacj\'ea poszczeg\'f3lnych osobnik\'f3w r\'f3
wnowa\'bfy ich zdolno\'9c\'e6 do wsp\'f3\'b3pracy w r\'f3\'bfnych dziedzinach \emdash  na przyk\'b3ad w trakcie polowania, obrony przed atakiem b\'b9d\'9f w sezonie godowym. Szczeni\'eata s\'b9 karmione nie tylko przez swoich rodzic\'f3w, a w obr\'ea
bie watahy rzadko dochodzi do konflikt\'f3w mi\'eadzy jej cz\'b3onkami.
\par Stadny tryb \'bfycia wilk\'f3w jest bardzo zbli\'bfony do organizacji pierwotnych spo\'b3eczno\'9cci ludzkich. Dlatego te\'bf ju\'bf od pocz\'b9tku powsta\'b3a mi\'eadzy tymi gatunkami silna wi\'ea\'9f. Zar\'f3wno wilki, jak i ludzie pierwotni \'bf
yli w gromadach zajmuj\'b9cych \'9cci\'9cle wyznaczone terytoria. Zak\'b3adali swoje siedliska w centralnych rejonach tych terytori\'f3w, organizuj\'b9c stamt\'b9d wypady w celu zdobycia po\'bfywienia. Wilcze i ludzkie gromady potrafi\'b3y urz\'b9dza\'e6
 zbiorowe polowania na grub\'b9 zwierzyn\'ea, zna\'b3y taktyk\'ea}{\insrsid5532862  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 okr\'b9\'bfania i zasadzek i wykorzystywa\'b3y przy tym sw\'f3j spryt. W obu spo\'b3eczno\'9cciach istnia\'b3 podzia\'b3 pracy mi\'ea
dzy m\'easkich i \'bfe\'f1skich cz\'b3onk\'f3w gromady, a tak\'bfe zorganizowany system opieki nad m\'b3odzie\'bf\'b9. Zar\'f3wno ludzie, jak i wilki pos\'b3ugiwali si\'ea kodem sygna\'b3\'f3w mimicznych i gest\'f3w w celu uzewn\'ea
trznienia swoich nastroj\'f3w.
\par Spo\'b3eczno\'9cci o tak zbli\'bfonym trybie \'bfycia na pocz\'b9tku konkurowa\'b3y ze sob\'b9. Bezradne, osierocone szczeni\'eata wilcze by\'b3y prawdopodobnie zabierane do osad ludzkich jako potencjalna rezerwa delikatnego mi\'easa, ale przej\'9c\-
ciowo s\'b3u\'bfy\'b3y tak\'bfe za zabawk\'ea dzieciom. W\'9cr\'f3d ludzi przechodzi\'b3y wi\'eac swoisty etap \'84socjalizacji" i wzrasta\'b3y w przekonaniu, \'bfe nie s\'b9 cz\'b3onkami spo\'b3eczno\'9cci wilczej, lecz ludzkiej. Tote\'bf zaczyna\'b3
y bra\'e6 udzia\'b3 w pilnowaniu obozu, podnosz\'b9c alarm, gdy ich czujne uszka z\'b3owi\'b3y jaki\'9c podejrzany szmer. Pomaga\'b3y tak\'bfe ludziom w polo\-waniach, bo potrafi\'b3y zwietrzy\'e6 zwierzyn\'ea, zanim dostrze\-gli j\'b9 ich nowi \'84
towarzysze sfory". Ludzie, jako istoty inteligentne, szybko docenili ich przydatno\'9c\'e6 i zamiast przeznacza\'e6 z\'b3apane szczeniaki do konsumpcji, pozwalali im \'bfy\'e6 w swoich siedliskach, a z czasem tam si\'ea roz\-mna\'bfa\'e6. Oczywi\'9c
cie, osobniki zbyt agresywne czy nieufne, nie nadaj\'b9ce si\'ea do wsp\'f3\'b3pracy z cz\'b3owiekiem, szybko likwidowano. Stosuj\'b9c tak\'b9 selekcj\'ea, wyhodowano ca\'b3\'b9 populacj\'ea osobnik\'f3w \'bfyj\'b9cych z cz\'b3owiekiem w sym\-biozie.

\par Mija\'b3y wieki, ale pierwotny, \'84wilkowaty" pies pocz\'b9tkowo nie zmienia\'b3 swojego wygl\'b9du. Co najwy\'bfej pojawia\'b3y si\'ea sporadycznie mutacje barwy, na przyk\'b3ad umaszczenie czarne, bia\'b3e, nakrapiane czy \'b3aciate, kt\'f3re by\'b3
y mile widziane, gdy\'bf u\'b3atwia\'b3y rozr\'f3\'bfnianie poszczeg\'f3lnych osobnik\'f3w.
\par W czasach przedhistorycznych nie by\'b3o natomiast potrzeby r\'f3\'bfnicowania tego gatunku.
\par Dopiero wraz z rozwojem rolnictwa pojawi\'b3y si\'ea mo\'bf\-liwo\'9cci specjalizacji ps\'f3w. Powsta\'b3o zapotrzebowanie na psy str\'f3\'bfuj\'b9ce, gdy\'bf coraz wi\'eakszego znaczenia nabiera\'b3a ochrona mienia. Inne psy by\'b3
y potrzebne do polowania, a jeszcze inne \emdash  do pomocy przy wypasaniu stad. Tak powsta\'b3y pierwsze \'84rasy", ale do setek psich ras znanych obecnie by\'b3o jeszcze bardzo daleko. Dopiero w ci\'b9gu kilku ostatnich wiek\'f3w nast\'b9pi\'b3
o znaczne przyspieszenie w doborze i selekcji hodowlanej, ale jeszcze w \'9crednio\-wieczu na terenie Europy by\'b3o najwy\'bfej oko\'b3o dwunastu typ\'f3w ps\'f3w u\'bfytkowych, ka\'bfdy o kon}{\insrsid3216579\charrsid7748600 kretnym przezna\-czeniu.

\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Burzliwy rozw\'f3j ras nast\'b9pi\'b3 dopiero w epoce rewolucji przemys\'b3owej. Liczba ps\'f3w przekroczy\'b3a ju\'bf wtedy zapo\-trzebowanie na nie, a u\'bfywanie ich do walk i szczucia innych zwierz\'b9t zosta\'b3
o zakazane. Nadmiar ps\'f3w trzeba by\'b3o wi\'eac jako\'9c \'84zagospodarowa\'e6". Zacz\'ea\'b3o si\'ea od urz\'b9\-dzania, pocz\'b9tkowo w osiemnastowiecznych gospodach, konkurs\'f3w na \'84najpi\'eakniejszego psa". W dziewi\'ea
tnastym wieku na tej bazie rozwin\'ea\'b3a si\'ea organizacja wystaw i ustalono szczeg\'f3\'b3owe wzorce rasowe. Bra\'b3a w tym udzia\'b3 rodzina kr\'f3lewska, tote\'bf hodowla ps\'f3w rasowych i ich rywalizacja na wystawach sta\'b3y si\'ea wielk\'b9 pasj
\'b9 wielu ludzi.
\par }\pard \ql \fi720\li0\ri0\sl360\slmult1\nowidctlpar\faauto\rin0\lin0\itap0\pararsid5532862 {\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 W miar\'ea post\'eapuj\'b9cej urbanizacji cz\'b3owiek, wyrwany ze swego dawnego, wiejskiego \'9crodowiska, potrzebowa\'b3 czego
\'9c, co by je mu przypomina\'b3o. Tym czym\'9c sta\'b3 si\'ea \'84pies -towarzysz". Ludziom uwik\'b3anym w ob\'b3\'eadny ko\'b3owr\'f3t \'bfycia miejskiego spacer z psem po parku dawa\'b3 namiastk\'ea kontaktu ze \'9crodowiskiem naturalnym. W sztucznym 
\'9cwiecie}{\insrsid5532862  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 asfaltu i betonu potrzeba takiego kontaktu jest silna i psy przesz\'b3y d\'b3ug\'b9 drog\'ea ewolucji po to, by umie\'e6 t\'ea potrzeb\'ea zaspokoi\'e6. To jest w\'b3a\'9cnie obecnie ich g
\'b3\'f3wna rola.}{\insrsid5532862 
\par }\pard \ql \fi720\li0\ri0\sl360\slmult1\nowidctlpar\faauto\rin0\lin0\itap0\pararsid7748600 {\insrsid5532862 \page }{\b\fs28\insrsid3216579\charrsid5532862 Dlaczego pies szczeka
\par }{\insrsid5532862\charrsid7748600 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600  Zajadle szczekaj\'b9cy pies wydaje si\'ea nam gro\'9fny. Nic bardziej b\'b3\'eadnego! Owszem, robi du\'bfo ha\'b3asu, ale wcale nie szczeka \'84na nas". W j\'eazyku ps\'f3w szczekanie oznacza sygna\'b3
 alarmowy, adresowany do innych cz\'b3onk\'f3w stada, tak\'bfe je\'9cli jest to \'84stado" lu\-dzkie.
\par Szczekanie oznacza: \'84Uwaga! Co\'9c si\'ea dzieje!" W warun\-kach \'bfycia na swobodzie sygna\'b3 ten daje szczeni\'eatom has\'b3o do ukrycia si\'ea, a osobnikom doros\'b3ym \emdash  do wzmo\'bfonej czujno\'9cci. U ludzi podobn\'b9 rol\'ea pe\'b3ni\'b3
o bicie w dzwony, uderzenia w gong czy tr\'b9bienie na alarm, \'bfe \'84kto\'9c obcy zbli\'bfa si\'ea do bram twierdzy". Taki sygna\'b3 nie precyzowa\'b3, czy zbli\'bfa si\'ea przyjaciel czy wr\'f3g, ale pozwala\'b3 przedsi\'eawzi\'b9\'e6 niezb\'eadne 
\'9crodki ostro\'bfno\'9cci. Tak samo pies g\'b3o\'9cnym szczekaniem anonsuje zar\'f3wno powr\'f3t swego pana, jak te\'bf wtargni\'eacie z\'b3odzieja. Dopiero po zidentyfikowaniu przybysza nast\'eapuje albo radosne przywitanie, albo frontalny atak.
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 Zdecydowany na atak pies z}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 achowuje si\'ea cicho. Pies agresywny bez cienia strachu rzuca si\'ea z z\'eabami na przeciwnika. Najwyra\'9fniej to wida\'e6 na pokazach sprawno\'9cci ps
\'f3w policyjnych. Kiedy pozorant, ubrany w str\'f3j ze specjalnie wzmocnionym r\'eakawem, udaje, \'bfe ucieka \emdash  pies}{\insrsid5532862  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 na sygna\'b3 przewodnika bez namys\'b3u rzuca si\'ea
 do ataku. Nie szczeka ani nie warczy, lecz skacze na pozoranta i mocno wpija si\'ea z\'eabami w jego chronione wzmocnionym r\'eakawem rami\'ea.
\par Ucieczka te\'bf odbywa si\'ea w ciszy. Pies, kt\'f3ry chce uciec, po prostu stara si\'ea maksymalnie oddali\'e6 od przeciwnika i nie wydaje przy tym \'bfadnych d\'9fwi\'eak\'f3w. Sygna\'b3y g\'b3osowe uzewn\'eatrzniaj\'b9 zwykle stan frustracji b\'b9d\'9f
 konfliktu. A to, \'bfe psim b\'f3jkom towarzyszy zwykle du\'bfo ha\'b3asu, \'9cwiadczy o tym, \'bfe nawet bardzo agresywny pies \'84w \'9crodku" r\'f3wnie\'bf troch\'ea si\'ea}{\insrsid3216579\charrsid7748600  boi.
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Warczenie, wraz z naci\'b9gni\'eaciem warg ukazuj\'b9cym k\'b3y, jest charakterystyczne dla psa, u kt\'f3rego instynkt agresji przewa\'bfa nad strachem. Leciutkie \'84podbarwienie strachem" powoduje, \'bfe pojawia si
\'ea zamiast cichego, zdecydowanego ataku. Niemniej jednak oznacza ono, \'bfe z tym psem nie ma \'bfart\'f3w! U warcz\'b9cego psa ch\'ea\'e6 ataku zdecydowanie przewa\'bfa nad ch\'eaci\'b9 ucieczki, i to w\'b3a\'9cnie takie psy sp\'eadzaj\'b9
 listonoszom sen z powiek.
\par Je\'bfeli uczucie strachu jest u psa nieco silniejsze, jego warczenie staje si\'ea s\'b3absze i cichsze i nie towarzyszy mu szczerzenie k\'b3\'f3w. Mimo to taki pies jest nadal w ka\'bfdej chwili got\'f3w do ataku, gdy\'bf
 poziom agresji jest u niego bardzo wysoki.
\par Im mniej pies jest pewny siebie, tym bardziej uczucie strachu zaczyna si\'ea r\'f3wnowa\'bfy\'e6 z uczuciem agresji. Pozna\'e6 to mo\'bfna po tym, \'bfe warczenie zaczyna przeplata\'e6 si\'ea ze szczekaniem. \'8cciszone warczenie przechodzi nagle w g\'b3o
\'9cne ujadanie. Pies na przemian to warczy, to szczeka. W przek\'b3a\-dzie na ludzki j\'eazyk oznacza to: \'84Ach, pogryz\'b3bym ci\'ea porz\'b9dnie (warczenie), ale na wszelki wypadek wol\'ea zawo\'b3a\'e6 na pomoc koleg\'f3w (szczekanie)".
\par Kiedy strach zaczyna bra\'e6 g\'f3r\'ea nad agresj\'b9, zanika warczenie i s\'b3ycha\'e6 ju\'bf tylko g\'b3o\'9cne szczekanie. Mo\'bfe ono trwa\'e6 dop\'f3ty, dop\'f3ki nie ustanie wywo\'b3uj\'b9ca je przyczyna (na przyk\'b3ad intruz si\'ea
 wycofa) lub dop\'f3ki cz\'b3onek \'84ludzkiego stada" nie przyjdzie sprawdzi\'e6, co si\'ea dzieje.
\par Szczekanie psa domowego jest charakterystycznym, g\'b3o\'9cnym d\'9fwi\'eakiem \'84hau-hau-hau...hau...hau-hau-hau...", przypominaj\'b9cym serie z broni maszynowej. Cechy tej pies nie odziedziczy\'b3 po swoich dzikich przodkach, lecz powsta\'b3
a ona w wyniku trwaj\'b9cej oko\'b3o dziesi\'eaciu tysi\'eacy lat selekcji hodowlanej. Wilki te\'bf potrafi\'b9 szczeka\'e6, ale nie robi\'b9 przy tym a\'bf takiego ha\'b3asu. To \'84poszczekiwanie" \'b3atwo mo\'bfna wyr\'f3\'bfni\'e6 spo\'9cr\'f3d inny
ch d\'9fwi\'eak\'f3w wy\-dawanych przez wilcz\'b9 watah\'ea, ale jest ono zwykle ciche, monosylabowe i wyst\'eapuje stosunkowo rzadko. Przypomina d\'9fwi\'eak \'84wuff", czasem bywa powtarzane, lecz nigdy w tak d\'b3ugich i g\'b3o\'9c
nych seriach jak u psa domowego.
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 Ciekawe zjawisko zaobserwo}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 wano u wilk\'f3w prze\-trzymywanych w pobli\'bfu udomowionych ps\'f3w. Po jakim\'9c czasie zaczyna\'b3y one szczeka\'e6 jak psy. Widocznie przej\'9ccie mi
\'eadzy tymi dwoma rodzajami d\'9fwi\'eak\'f3w jest p\'b3ynne. Mo\'bfna przypuszcza\'e6, \'bfe w pocz\'b9tkowym okresie udomo\-wienia ps\'f3w ich pierwotni w\'b3a\'9cciciele dokonywali ju\'bf selekcji na t\'ea cech\'ea. Po prostu spo\'9cr\'f3d \'84
poszczekuj\'b9cych" po wilczemu szczeni\'b9t wybierali do dalszej hodowli te osobniki, kt\'f3re potrafi\'b3y g\'b3o\'9cno i wytrwale \'84dawa\'e6 g\'b3os", aby mog\'b3y dobrze pe\'b3ni\'e6 rol\'ea \'84alarmu antyw\'b3amaniowego". Do naszych czas\'f3
w prawie wszystkie rasy posiad\'b3y t\'ea umiej\'eatno\'9c\'e6, cho\'e6 niekt\'f3re w wi\'eakszym stopniu, a inne w niniejszym. Wyj\'b9tek stanowi\'b9 tu psy afryka\'f1skiej rasy basenji, kt\'f3re nie szczekaj\'b9}{\insrsid5532862  }{
\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 w og\'f3le. Wyhodowano je jako psy my\'9cliwskie, kt\'f3rym szczekanie nie by\'b3o potrzebne. Nie u\'bfywano ich natomiast nigdy do str\'f3\'bfowania.
\par Przytoczone tu przyk\'b3ady dowodz\'b9 trafno\'9cci przys\'b3owia, \'bfe \'84pies, kt\'f3ry du\'bfo szczeka, nie gryzie". Szczekanie oznacza bowiem, \'bfe psu brakuje odwagi, by zaatakowa\'e6. Pies, kt\'f3ry jest odwa\'bfny, po p
rostu gryzie. Nie zawraca sobie g\'b3owy szczekaniem, bo nie potrzebuje wzywa\'e6 nikogo na pomoc.}{\insrsid5532862 
\par \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid5532862 Dlaczego psy wyj\'b9}{\b\fs28\insrsid3216579 
\par }{\b\fs28\insrsid5532862\charrsid5532862 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 W por\'f3wnaniu z wilkami psy szczekaj\'b9 wi\'eacej, na-tomiast mniej wyj\'b9. Powoduj\'b9 to r\'f3\'bfnice w trybie \'bfycia dzikich wilk\'f3w i udomowionych ps\'f3w. Wycie ozna\-cza bowiem has\'b3o do zbi\'f3
rki i mobilizacj\'ea watahy do dzia\'b3ania. Wilki wyj\'b9 zazwyczaj wczesnym wieczorem, kiedy wyruszaj\'b9 na \'b3owy, i nad ranem, kiedy zbieraj\'b9 si\'ea w dalsz\'b9 drog\'ea. Psy domowe, kt\'f3rym w\'b3a\'9cciciele dostarczaj\'b9 po\'bfywienia, p\'ea
dz\'b9 natomiast \'bfywot wiecznych szczeniak\'f3w i nie maj\'b9 potrzeby \'84zwierania szereg\'f3w". W \'bfyciu psa wyst\'eapuje sytuacja \'84oderwania od stada", gdy zostanie on zamkni\'eaty gdzie\'9c w odosobnieniu. Wtedy \'84\'9cpiewa pie\'9c\'f1
 samotno\'9cci", kt\'f3r\'b9 mo\'bfna by odda\'e6 na\-st\'eapuj\'b9cymi s\'b3owami: \'84Jestem tu... a gdzie wy jeste\'9ccie?... chod\'9fcie do mnie!" W stanie dzikim takie wycie au\-tomatycznie mobilizuje innych cz\'b3onk\'f3w stada do przy\-\'b3\'b9
czenia si\'ea i ch\'f3ralnego \'84\'9cpiewu". Cz\'b3owiek, kt\'f3ry nie odpowiada na to \'84wezwanie", zdaniem psa zaniedbuje swoje obowi\'b9zk}{\insrsid3216579\charrsid7748600 i.
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 W wyj\'b9tkowych wypadkach pies p\'b3ci m\'easkiej, kt\'f3ry w normalnych warunkach nigdy by nie wy\'b3, wydaje rozpaczliwe j\'eaki, kiedy nie mo\'bfe si\'ea dosta\'e6
 do atrakcyjnej suki w okresie cieczki. Nie oznacza to, \'bfe wycie u ps\'f3w jest}{\insrsid5532862  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 elementem gry mi\'b3osnej; jest to po prostu wezwanie: \'84chod\'9f do mnie!"
\par Ten magnetyczny wp\'b3yw wycia jednych wilk\'f3w na inne wykorzystuj\'b9 nieraz ch\'b3opi do chwytania m\'b3odych wilczk\'f3w. Wystarczy schowa\'e6 si\'ea w krzakach i na\'9cladowa\'e6 wilcze wycie, aby ledwo trzymaj\'b9ce si\'ea na nogach szcze\-
niaki zgrupowa\'b3y si\'ea wok\'f3\'b3 wyj\'b9cego. Starsze wilki nie daj\'b9 si\'ea ju\'bf nabra\'e6 na ten chwyt, poniewa\'bf potrafi\'b9 odr\'f3\'bfnia\'e6 indywidualn\'b9 nut\'ea identyfikuj\'b9c\'b9 wyj\'b9cego. Tak\'bfe ch\'b3opi, kt\'f3rzy cz\'ea
sto s\'b3ysz\'b9 wycie wilk\'f3w, potrafi\'b9 rozr\'f3\'bfni\'e6 g\'b3osy poszczeg\'f3lnych osobnik\'f3w. Podstawowa informacja przekazywana przez wycie brzmi: \'84To ja, chod\'9f do mnie!" Znawcy wilk\'f3w utrzymuj\'b9 natomiast, \'bfe ka\'bf
de wycie zawiera te\'bf wiadomo\'9c\'e6 o aktualnym nastroju wyj\'b9cego.
\par Wilki cz\'ea\'9cciej wyj\'b9 na granicach terytorium nale\'bf\'b9cego do danej watahy. Mo\'bfe to oznacza\'e6, \'bfe w wyciu przejawia si\'ea tak\'bfe instynkt terytorialny i stanowi ono informacj\'ea dla innych stad, \'bfe ten teren jest ju\'bf zaj\'ea
ty. Ciekawe, \'bfe wilki-samotniki, wyp\'eadzone kiedy\'9c ze stada, nie przy\-\'b3\'b9czaj\'b9 si\'ea do grupowego wycia, czasem natomiast wyj\'b9 same, kiedy ich dawna wataha milczy. Nie pr\'f3buj\'b9 nigdy powr\'f3ci\'e6 do swojej watahy, ale je\'9c
li na ich wycie odpowiedz\'b9 inne podobne \'84wyrzutki", cz\'easto \'b3\'b9cz\'b9 si\'ea z nimi w nowe stado i zajmuj\'b9 nowe terytorium.
\par W \'9cwietle tych fakt\'f3w jasne jest, dlaczego psy domowe s\'b9 mniej sk\'b3onne do wycia ni\'bf ich dzicy krewni. Po prostu nie maj\'b9 powod\'f3w. Tam, gdzie psy s\'b9 trzymane w grupie, na przyk\'b3ad w du\'bfych psiarniach, maj\'b9 namiastk\'ea \'bf
ycia w stadzie i wtedy wycie mo\'bfe wyst\'b9pi\'e6. Mo\'bfe tak\'bfe wy\'e6 pies zamkni\'eaty sam w domu, kiedy nie mo\'bfe dosta\'e6 si\'ea do suki, kt\'f3r\'b9 czuje, lub nagle opuszczony i porzucony. Doros\'b3y}{\insrsid5532862  }{
\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 pies, maj\'b9cy troskliwych opiekun\'f3w, nie ma natomiast powod\'f3w do wydawania tego najbardziej przera\'bfaj\'b9cego spo\'9cr\'f3d wszystkich psich odg\'b3os\'f3w.
\par Istnieje jeden, zreszt\'b9 zabawny, wyj\'b9tek od tej regu\'b3y. W czasach, kiedy nie by\'b3o jeszcze telewizji, bardziej muzykalne rodziny lubi\'b3y urozmaica\'e6 sobie wieczory ch\'f3ralnym \'9cpiewem. Ich psy bra\'b3y go za sygna\'b3
 mobilizacji watahy do wsp\'f3lnego wysi\'b3ku. Tote\'bf entuzjastycznie podejmowa\'b3y ten \'84sygna\'b3", odrzucaj\'b9c g\'b3owy w ty\'b3 i wyj\'b9c. Potem musia\'b3y si\'ea chyba czu\'e6 troch\'ea dziwnie, widz\'b9c, \'bfe ich \'84
ludzkie stado" wcale nie jest tym zachwycone.
\par }{\insrsid5532862 \page }{\b\fs28\insrsid3216579\charrsid5532862 Dlaczego pies merda ogonem}{\b\fs28\insrsid3216579 
\par }{\b\fs28\insrsid5532862\charrsid5532862 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Zar\'f3wno fachowcy, jak i laicy twierdz\'b9 zgodnie, \'bfe merdanie ogonem oznacza u psa przyjazne zamiary. Tymczasem jest to pogl\'b9d tak samo b\'b3\'eadny jak ten, \'bfe analogiczne zachowanie kota \'9c
wiadczy o jego z\'b3ym humorze. Prawda jest taka, \'bfe zwierz\'ea wykonuj\'b9ce ten ruch jest w wewn\'eatrznym konflikcie. Taka jest te\'bf przyczyna wykonywania wahad\'b3owych ruch\'f3w u wszystkich zwierz\'b9t.
\par Stan konfliktu wewn\'eatrznego oznacza, \'bfe zwierz\'ea jest targane przez dwa sprzeczne uczucia. R\'f3wnocze\'9cnie chcia\'b3oby i\'9c\'e6 naprz\'f3d i zawr\'f3ci\'e6 b\'b9d\'9f skr\'eaci\'e6 zarazem w prawo i w lewo. Poniewa\'bf s\'b9 to d\'b9\'bf
enia wykluczaj\'b9ce si\'ea nawzajem, zwierz\'ea nie rusza si\'ea z miejsca, ale pozostaje w napi\'eaciu. Ca\'b3e cia\'b3o lub tylko jego cz\'ea\'9c\'e6 zaczyna wykonywa\'e6 ruch zgodnie z podj\'eatym pierwotnie zamiarem, a potem zatrzymuje si\'ea i pr
\'f3buje si\'ea ruszy\'e6 w przeciwnym kierunku. W wyniku tego powstaje u r\'f3\'bfnych zwierz\'b9t ca\'b3a gama zewn\'eatrznych sygna\'b3\'f3w. Nale\'bf\'b9 do nich: kr\'eacenie lub kiwanie g\'b3ow\'b9, przest\'eapowanie z nogi na nog\'ea
, poruszanie ramionami, sk\'b3ony tu\'b3owia, smaganie si\'ea ogonem po bokach lub \emdash  u ps\'f3w i kot\'f3w \emdash  wszystkim znane machanie ogonem.
\par Co si\'ea dzieje w duszy psa, kt\'f3ry merda ogonem? Zasadniczo chcia\'b3by on r\'f3wnocze\'9cnie uciec i zosta\'e6 na}{\insrsid5532862  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 miejscu. Ch\'ea\'e6 ucieczki, rzecz jasna, powodowana jest strachem. Powod\'f3
w, dla kt\'f3rych pies chce pozosta\'e6 na miejscu, mo\'bfe by\'e6 natomiast wiele. Mog\'b9 nimi by\'e6: g\'b3\'f3d, uczucie sympatii b\'b9d\'9f \emdash  przeciwnie \emdash  niech\'eaci i jeszcze wiele innych. Dlatego trudno jednoznacznie interpretowa\'e6
 merdanie, gdy\'bf w zale\'bfno\'9cci od warunk\'f3w za ka\'bfdym razem mo\'bfe ono oznacza\'e6 co innego. Oto kilka przyk\'b3ad\'f3w.
\par Bardzo m\'b3ode szczeni\'eata nie merdaj\'b9 ogonkami. Odruch ten zaobserwowano ju\'bf u szczeni\'b9t w wieku siedemnastu dni, lecz by\'b3 to przypadek odosobniony. W wieku trzydziestu dni robi to oko\'b3o pi\'ea\'e6dziesi\'eaciu procent szczeni\'b9
t, a reszta nabiera tej umiej\'eatno\'9cci do czterdziestego dziewi\'b9tego dnia \'bfycia (s\'b9 to oczywi\'9ccie warto\'9cci \'9crednie, gdy\'bf mog\'b9 tu wyst\'b9pi\'e6 r\'f3\'bfnice).
\par Szczeniaki zaczynaj\'b9 merda\'e6 ogonkami w czasie ssania matki, kiedy le\'bf\'b9 obok siebie wzd\'b3u\'bf jej brzucha, a jej sutki zaczynaj\'b9 wydziela\'e6 mleko. Zwykle t\'b3umaczy si\'ea to tym, \'bfe tak manifestuj\'b9 swoj\'b9 rado\'9c\'e6, \'bf
e pij\'b9 mleko. Ale je\'9cli tak jest, to dlaczego nie zacz\'ea\'b3y merda\'e6 wcze\'9cniej, w wieku, na przyk\'b3ad, dw\'f3ch tygodni? Wtedy jeszcze bardziej po\-trzebowa\'b3y mleka, a ogonki mia\'b3y r\'f3wnie dobrze wykszta\'b3\-
cone. Przyczyna musi wi\'eac le\'bfe\'e6 gdzie indziej.}{\insrsid3216579\charrsid7748600 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 W wieku oko\'b3o dw\'f3ch tygodni szczeni\'eata le\'bf\'b9 jeszcze przytulone do siebie, ogrzewaj\'b9c si\'ea nawzajem i nie rywalizuj\'b9c ze sob\'b9. Natomiast wiek sze\'9cciu\emdash 
siedmiu tygodni, kiedy wszystkie szczeniaki opanowa\'b3y ju\'bf sztuk\'ea merdania, to r\'f3wnocze\'9cnie etap wzajemnego dokuczania i b\'f3jek mi\'eadzy nimi. Aby possa\'e6 matk\'ea, szczeniaki, teraz ju\'bf wi\'eaksze, musz\'b9 u\'b3o\'bfy\'e6 si\'ea
 ciasno przy sobie, cho\'e6 przed chwil\'b9 si\'ea podgryza\'b3y i tarmosi\'b3y. W ich psychice walcz\'b9 wi\'eac ze sob\'b9 strach z g\'b3odem. Zwyci\'ea\'bfa, oczywi\'9ccie, g\'b3\'f3d, ale ka\'bfdy szczeniak przyst\'eapuj\'b9cy do ssania jest rozdarty}
{\insrsid5532862  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 mi\'eadzy ch\'eaci\'b9 napicia si\'ea mleka a ch\'eaci\'b9 odizolowania si\'ea od rodze\'f1stwa. Wyrazem tego wewn\'eatrznego konfliktu jest charakterystyczny, wahad\'b3owy ruch ogona.
\par Nast\'eapne okoliczno\'9cci, w kt\'f3rych pojawia si\'ea ten odruch, to dopominanie si\'ea szczeni\'b9t o jedzenie przyniesione przez osobniki doros\'b3e. Zachodzi tu ten sam konflikt, bo z jednej strony g\'b3odne szczeni\'ea pragn\'ea\'b3oby podej\'9c
\'e6 do pyska doros\'b3ego psa, z drugiej za\'9c nie chcia\'b3oby przy tej okazji za bardzo zbli\'bfy\'e6 si\'ea do swoich r\'f3wie\'9cnik\'f3w.
\par W p\'f3\'9fniejszym wieku, kiedy psy spotykaj\'b9 si\'ea po d\'b3ugiej roz\'b3\'b9ce, towarzyszy temu r\'f3wnie\'bf merdanie ogonami. Konflikt powstaje, gdy przyjazne uczucia id\'b9 w parze z pewn\'b9 obaw\'b9. Merdanie jest r\'f3wnie\'bf wa\'bfn\'b9 cz
\'ea\'9cci\'b9 psich zalot\'f3w, w trakcie kt\'f3rych uczucie strachu \'9cciera si\'ea z pop\'eadem p\'b3ciowym. Tam natomiast, gdzie spotykaj\'b9 si\'ea osobniki nie \'bfywi\'b9ce do siebie przyjaznych uczu\'e6, merda ten z nich, kt\'f3ry opr\'f3cz niech
\'eaci odczuwa tak\'bfe strach, czyli prze\'bfywa hu\'9ctawk\'ea przeciwstawnych nastroj\'f3w.
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 Istn}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 iej\'b9 r\'f3\'bfne rodzaje merdania. U osobnika podporz\'b9d\-kowanego ruchy ogona s\'b9 szerokie i mi\'eakkie, u dominanta \emdash  skr\'f3cone i usztywnione. Im ni\'bf
ej w hierarchii stadnej stoi merdaj\'b9cy osobnik, tym ni\'bfej trzyma przy tym ogon. Pies czuj\'b9cy si\'ea pewnie macha ogonem podniesionym prosto w g\'f3r\'ea.
\par Wszystko to \'b3atwo zauwa\'bfy\'e6, obserwuj\'b9c psie zachowanie w r\'f3\'bfnych okoliczno\'9cciach. Mimo to jednak merdanie ogonem jest nadal jednoznacznie kwalifikowane jako demonstracja przyjaznych uczu\'e6. Przyczyna le\'bfy najpraw\-
dopodobniej w tym, \'bfe cz\'ea\'9cciej mamy okazj\'ea obserwowa\'e6 kontakty psa z cz\'b3owiekiem ni\'bf mi\'eadzy psami. Je\'bfeli mamy w domu kilka ps\'f3w, s\'b9 ze sob\'b9 ca\'b3y dzie\'f1, z nami rozstaj\'b9 si\'ea natomiast i spotykaj\'b9
 ponownie ka\'bfdego dnia. Przy}{\insrsid5532862  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 takiej okazji wida\'e6 tylko, jak podporz\'b9dkowany pies wita swego pana czy pani\'b9, kt\'f3ry jest dla niego dominuj\'b9cym cz\'b3
onkiem stada. Pies zwykle jest wtedy w nastroju radosnego podniecenia, podbarwionego jednak pewn\'b9 obaw\'b9. S\'b9 to bod\'9fce wystarczaj\'b9ce do powstania wewn\'eatrznego konfliktu, odreagowywanego wahad\'b3}{\insrsid3216579\charrsid7748600 
owymi ruchami ogona.
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Interpretacja ta jest dla nas trudna do przyj\'eacia, bo nie mo\'bfemy pogodzi\'e6 si\'ea z faktem, \'bfe nasz pies mo\'bfe \'bfywi\'e6 wzgl\'eadem nas jakiekolwiek inne uczucia opr\'f3cz mi\'b3o\'9cci. A ju\'bf ca
\'b3kiem nie do prze\'b3kni\'eacia wydaje si\'ea nam sugestia, jakoby m\'f3g\'b3 te\'bf troch\'ea si\'ea nas ba\'e6. A jednak por\'f3wnajmy cho\'e6by nasze i jego wymiary cia\'b3a. Znacznie g\'f3rujemy nad naszym psem, co ju\'bf dzia\'b3
a na niego deprymuj\'b9co. Dodajmy do tego \'9cwiadomo\'9c\'e6, \'bfe dominujemy nad nim pod tyloma wzgl\'eadami, a on jest w tylu\'bf dziedzinach od nas uzale\'bfniony... Nie ma si\'ea wi\'eac co dziwi\'e6, \'bfe \'bfywi do nas nieco mieszane uczucia.

\par Merdanie ogonem, opr\'f3cz sygnalizowania nastroj\'f3w, u\'b3atwia r\'f3wnie\'bf przekazywanie sygna\'b3\'f3w zapachowych. Aby to zrozumie\'e6, musieliby\'9cmy spojrze\'e6 na \'9cwiat z punktu widzenia psa. Gruczo\'b3y oko\'b3oodbytowe u ps\'f3w wydzielaj
\'b9 zapach identyfikuj\'b9cy ka\'bfdego osobnika podobnie jak odciski palc\'f3w u ludzi. Energiczne ruchy ogona sprzyjaj\'b9 opr\'f3\'bfnieniu si\'ea tych gruczo\'b3\'f3w i rozchodzeniu si\'ea zapachu. Cz\'b3owiek ma za ma\'b3o selektywny w\'each, aby g
o wyczu\'e6, ale dla zwierz\'b9t ma on kolosalne znaczenie. Dlatego merdanie ogonem pe\'b3ni tak wa\'bfn\'b9 rol\'ea w \'bfyciu psiej spo\'b3eczno\'9cci.
\par }{\insrsid5532862 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid5532862 Dlaczego pies zieje z wywieszonym j\'eazykiem
\par }{\insrsid5532862\charrsid7748600 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Cz\'b3owiek czasem bywa zziajany, kiedy musi podbiec, aby z\'b3apa\'e6 uciekaj\'b9cy autobus, jednak ludziom zdarza. si\'ea to du\'bfo rzadziej ni\'bf psom. Pies mo\'bfe dysze\'e6 nawet wtedy, kiedy wcale si\'ea
 nie rusza. Po prostu, kiedy zaczyna mu by\'e6 gor\'b9co, otwiera pysk, wywiesza j\'eazyk i raptem zaczyna w charakterystyczny spos\'f3b ci\'ea\'bfko dysze\'e6. W trakcie tej czynno\'9cci j\'eazyk jest stale zwil\'bf
ony, co wzmaga proces parowania, prowadz\'b9cy do och\'b3odzenia organizmu. Przy wysokiej temperaturze psy tak\'bfe wi\'eacej ni\'bf zwykle pij\'b9, co zapewnia utrzymanie sta\'b3ej wilgotno\'9cci j\'eazyka. Bez tego mechanizmu regulacyjnego psy masowo pa
da\'b3yby wskutek udaru cieplnego.
\par Zdolno\'9c\'e6 do ziajania jest psu niezb\'eadna dla utrzymania prawid\'b3owej temperatury cia\'b3a z uwagi na budow\'ea jego sk\'f3ry. Wyst\'eapuj\'b9ce u psa gruczo\'b3y potowe s\'b9 bowiem umiejscowione mi\'eadzy palcami. Wskutek tego pies nie mo\'bf
e, tak jak my, oddawa\'e6 nadmiaru ciep\'b3a poprzez pocenie si\'ea ca\'b3ym cia\'b3em. Ciekawe, \'bfe spo\'9cr\'f3d trzech naj\'9cci\'9clej z nami wsp\'f3\'b3pracuj\'b9cych gatunk\'f3w zwierz\'b9t ka\'bfdy wypracowa\'b3 sobie inn\'b9 metod\'ea
 termoregulacji. Konie poc\'b9}{\insrsid5532862  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 si\'ea r\'f3wnie obficie jak my. Koty w czasie upa\'b3\'f3w ci\'b9gle si\'ea wylizuj\'b9, przy czym \'9clina stanowi \'9crodek ch\'b3odz\'b9cy. Psy wywieszaj\'b9
 natomiast j\'eazyki i dysz\'b9.
\par Przypuszczalnie ta cecha rodziny psowatych ma zwi\'b9zek z g\'east\'b9 sier\'9cci\'b9 wyst\'eapuj\'b9c\'b9 u ich dzikich przodk\'f3w. Kiedy na \'9cwiecie pojawi\'b3 si\'ea przodek wsp\'f3\'b3czesnego psa domowego, wa\'bfniejsza widocznie by\'b3
a ochrona przed ch\'b3odem w zimie ni\'bf przed upa\'b3em w lecie, a w sk\'f3rze okrytej grubym futrem gruczo\'b3y potowe nie mog\'b9 pe\'b3ni\'e6 swojej roli, tote\'bf sta\'b3y si\'ea zb\'eadne. U wsp\'f3\'b3czesnych ras g\'b3adkow\'b3osych mog\'b3yby zn
\'f3w by\'e6 przydatne, lecz genetycznym zmianom uw\'b3osienia nie towarzyszy\'b3 powt\'f3rny rozw\'f3j zredukowanych gruczo\'b3\'f3w.
\par Nawet nagie psy meksyka\'f1skie, u kt\'f3rych pocenie si\'ea mia\'b3oby jaki\'9c sens, przy najwi\'eakszym upale zachowuj\'b9 such\'b9 sk\'f3r\'ea. Wyra\'bfano niegdy\'9c pogl\'b9d, \'bfe temperatura ich cia\'b3a wynosi oko\'b3o 40\'b0
C, podczas gdy u przeci\'eatnego psa waha si\'ea ona mi\'eadzy 38,3 a 38,8\'b0C. Najnowsze badania dowiod\'b3y jednak, \'bfe nagie psy maj\'b9 tak\'b9 sam\'b9 temperatur\'ea cia\'b3a jak inne rasy, tylko ich sucha sk\'f3ra, z powodu braku sier\'9c
ci, wydaje si\'ea cieplejsza. Dlatego Meksykanie ch\'eatnie brali te pieski do \'b3\'f3\'bfka, aby ogrzewa\'b3y ich w ch\'b3odne noce. W tej roli sprawdza\'b3y si\'ea \'9cwietnie.
\par }{\insrsid5532862 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid5532862 Dlaczego pies przy siusianiu zadziera nog\'ea
\par }{\insrsid5532862\charrsid7748600 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 O tym, \'bfe dla psa p\'b3ci m\'easkiej oddawanie moczu jest czym\'9c wi\'eacej ni\'bf tylko usuwaniem z organizmu zb\'eadnych substancji \emdash  wiedz\'b9 wszyscy. Na spacerze interesuj\'b9 psa g\'b3\'f3wnie \'9c
lady zapachowe pozostawione przez inne psy w charakterystycznych punktach jego najbli\'bfszego otoczenia. Ka\'bfdy pie\'f1 czy s\'b3up latarni jest w podnieceniu obw\'b9chiwany. Po odczytaniu wszystkich \'84komunikat\'f3w zapachowych" pies pozostawia w
\'b3asny, zag\'b3uszaj\'b9c swoim indywidualnym zapachem poprzednie \'9clady.
\par Szczeni\'eata p\'b3ci obojga do siusiania przykucaj\'b9. Dopiero samce po osi\'b9gni\'eaciu dojrza\'b3o\'9cci p\'b3ciowej, czyli w wieku o\'9cmiu\emdash dziewi\'eaciu miesi\'eacy, zaczynaj\'b9 przy oddawaniu moczu podnosi\'e6 jedn\'b9 z tylnych n\'f3
g. Podniesiona noga jest sztywno odstawiona od cia\'b3a, kt\'f3re z kolei odchyla si\'ea tak, by strumie\'f1 moczu by\'b3 skierowany w bok, a nie na ziemi\'ea. Potrzeba pozostawiania \'9clad\'f3w zapachowych jest u psa bardzo silna. W trakcie d\'b3
ugiego spaceru, kiedy w\'b3a\'9cciwie ju\'bf za\'b3atwi\'b3 swoje potrzeby fizjologiczne, nieraz wida\'e6, jak m\'eaczy si\'ea, aby wycisn\'b9\'e6 cho\'e6by pojedyncze krople i zostawi\'e6 w okre\'9clonym miejscu swoj\'b9 \'84wizyt\'f3wk\'ea
". Jest to odruch do tego stopnia niezale\'bfny od potrzeby opr\'f3\'bfnienia p\'eacherza,}{\insrsid5532862  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 \'bfe pies podnosi nog\'ea nawet wtedy, kiedy p\'eacherz jest ju\'bf ca\'b3kowicie pusty.
\par Odruch ten, co ciekawe, nie ma te\'bf zwi\'b9zku z m\'easkimi cechami p\'b3ciowymi. Psy wykastrowane przed osi\'b9gni\'eaciem dojrza\'b3o\'9cci p\'b3ciowej zaczynaj\'b9 podnosi\'e6 nog\'ea w tym samym wieku co osobniki inne. Mimo \'bfe jest to czynno\'9c
\'e6 typowa dla osobnik\'f3w m\'easkich, jej wyst\'eapowanie nie ma zwi\'b9zku z poziomem testosteronu. \'8cci\'9cle m\'f3wi\'b9c \emdash  nie jest wywo\'b3ywana obecno\'9cci\'b9 m\'easkich hormon\'f3w. S\'b9 one natomiast wydalane z moczem, tote\'bf \'84
wizyt\'f3wka zapacho\-wa" psa zawiera r\'f3wnie\'bf informacje o stanie jego aktywno\'9cci p\'b3ciowej. Wydzielina z dodatkowych gruczo\'b3\'f3w krokowych dodaje do tej \'84wizyt\'f3wki" indywidualn\'b9 nut\'ea zapachow\'b9 identyfikuj\'b9c\'b9 psa.

\par Psy p\'b3ci m\'easkiej siusiaj\'b9c wol\'b9 podnosi\'e6 nog\'ea ni\'bf przykuca\'e6 z trzech powod\'f3w. Najwa\'bfniejszym z nich jest to, \'bfe zapach moczu oddanego na pionow\'b9 p\'b3aszczyzn\'ea d\'b3u\'bfej utrzymuje \'9cwie\'bfo\'9c\'e6, ni\'bf
 gdy wsi\'b9ka w ziemi\'ea. Drug\'b9, nie mniej wa\'bfn\'b9 przyczyn\'b9 jest, \'bfe tak pozostawiona \'84wizyt\'f3wka" znajduje si\'ea na wysoko\'9cci nos\'f3w innych ps\'f3w, przez co jest dla nich \'b3atwiejsza do \'84odczytania". Po trzecie za\'9c
, oddawanie moczu tylko w okre\'9clonych miejscach informuje inne psy, gdzie mo\'bfna takie zapachy znale\'9f\'e6, zaw\'ea\'bfaj\'b9c liczb\'ea mo\'bfliwo\'9cci tylko do obiekt\'f3w stoj\'b9cych pionowo.
\par Specyficzny, \'84m\'easki" system siusiania ps\'f3w ma t\'ea dodatkow\'b9 zalet\'ea, \'bfe pies mo\'bfe po sylwetce pozna\'e6 z daleka, czy \'84ten drugi" jest innym psem czy suk\'b9. W zale\'bfno\'9cci od tego mo\'bfe podj\'b9\'e6 decyzj\'ea
, czy warto podchodzi\'e6.
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 Wielokrotnie }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 pr\'f3bowano odgadywa\'e6, jakiej tre\'9cci infor\-macje zawiera zapach psiego moczu pozostawiony na wystaj\'b9cym przedmiocie. Z r\'f3\'bfnych wariant\'f3w odpowiedzi w
\'b3a\'9cciwie wszystkie wydaj\'b9 si\'ea s\'b3uszne. Jeden z nich zak\'b3ada,}{\insrsid5532862  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 \'bfe informacja ta jest wa\'bfna dla samego zostawiaj\'b9cego j\'b9 psa, gdy\'bf
 znakami zapachowymi zaznacza on granice swojego terytorium. Kiedy zn\'f3w tam przyjdzie, wystarczy mu pow\'b9cha\'e6, aby poczu\'e6 si\'ea \'84u siebie". My w swoich domach czujemy si\'ea u siebie, gdy\'bf s\'b9
 tam nasze ulubione przedmioty. Pies natomiast czuje si\'ea \'84u siebie" na terytorium, kt\'f3rego granice zaznaczy\'b3 swoimi \'84identyfikatorami".
\par Wariant drugi zak\'b3ada, \'bfe pozostawione krople moczu stanowi\'b9 przede wszystkim informacj\'ea dla innych ps\'f3w, zw\'b3aszcza na temat p\'b3ci i terytorialnego stanu posiadania konkretnego zwierz\'eacia. Mo\'bfe ona pom\'f3c osobnikom drugiej p
\'b3ci w nawi\'b9zaniu kontaktu, a inne samce ostrzec przed wkroczeniem na ten teren. Przeciwnicy tej wersji przytaczaj\'b9 kontrargumenty, \'bfe dla psa zapach moczu innego psa zawsze jest interesuj\'b9cy, a nigdy nie wzbudza w nim strachu. \'84
Zapachowe wizyt\'f3wki" nie maj\'b9 jednak odstrasza\'e6 innych ps\'f3w, lecz tylko informowa\'e6 je, \'bfe ten teren jest ju\'bf \'84zaj\'eaty".
\par Wariant trzeci stanowi w\'b3a\'9cciwie modyfikacj\'ea poprze\-dniego. Wed\'b3ug niego zostawianie znak\'f3w zapachowych przez psy s\'b3u\'bfy oznaczaniu czasu przebywania okre\'9clonych zwierz\'b9t na danym terenie. Na swobodzie r\'f3\'bfne stada ps\'f3
w mog\'b9 bezkonfliktowo \'bfy\'e6 obok siebie dzi\'eaki \'9cladom zapachowym sygnalizuj\'b9cym kto, kiedy i jak cz\'easto przechodzi\'b3 przez dany teren. Poniewa\'bf na podstawie intensywno\'9cci zapachu mo\'bfna oceni\'e6 jego \'9cwie\'bfo\'9c\'e6, mo
\'bfliwe jest wi\'eac te\'bf wyznaczenie \'84stref czasowych" korzystania z terytorium. Wtedy stada raczej si\'ea omijaj\'b9 ni\'bf wchodz\'b9 sobie w drog\'ea.
\par Obserwacje w\'b3\'f3cz\'b9cych si\'ea ps\'f3w wiejskich wykaza\'b3y, \'bfe dwie do trzech godzin dziennie zajmuje im rozpoznanie \'9clad\'f3w zapachowych pozostawionych na ich terytorium.
\par W tym celu odbywaj\'b9 codzienne wielokilometrowe spacery, w trakcie kt\'f3rych obw\'b9chuj\'b9 dok\'b3adnie wszystkie wystaj\'b9ce obiekty, mog\'b9ce s\'b3u\'bfy\'e6 jako \'84s\'b3upy og\'b3oszeniowe". Wpraw\-dzie kosztuje to sporo czasu i wysi\'b3
ku, jednak na tej podstawie ka\'bfdy pies z okre\'9clonej wsi ma w g\'b3owie \'84map\'ea" rozmieszczenia innych ps\'f3w na swoim terytorium, razem z wiadomo\'9cciami o ich liczebno\'9cci, szlakach w\'eadr\'f3wek, ich p\'b3ci oraz charakterystycznych 
cechach osobowo\'9cci.
\par Na og\'f3\'b3 uwa\'bfa si\'ea, \'bfe suczki nie podnosz\'b9 nogi przy siusianiu, nie jest to jednak stuprocentowa prawda. Mniej wi\'eacej co czwarta suka podnosi nog\'ea przy oddawaniu moczu, ale robi to inaczej ni\'bf pies. Suki raczej przykurczaj\'b9
 podniesion\'b9 \'b3ap\'ea pod tu\'b3\'f3w, nie odci\'b9gaj\'b9c jej na bok. Wskutek tego mocz bardziej \'9ccieka na ziemi\'ea ni\'bf na pionow\'b9 powierzchni\'ea. Czasem suki pr\'f3buj\'b9 radzi\'e6 sobie w ten spos\'f3b, \'bfe cofaj\'b9 si\'ea, dop\'f3
ki obiema tylnymi \'b3apami nie opr\'b9 si\'ea o s\'b3upek czy \'9ccian\'ea. Oddaj\'b9 wi\'eac mocz stoj\'b9c na przednich \'b3apach. Rzadko kt\'f3ra suka pr\'f3buje natomiast podnosi\'e6 jedn\'b9 nog\'ea tak jak pies.
\par }{\insrsid5532862 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid5532862 Dlaczego pies po wypr\'f3\'bfnieniu grzebie nogami za sob\'b9
\par }{\insrsid5532862\charrsid7748600 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Ka\'bfdy, kto ma psa, zw\'b3aszcza p\'b3ci m\'easkiej, z pewno\'9cci\'b9 nieraz widzia\'b3, jak jego pupil po oddaniu ka\'b3u \'84zamiata" za sob\'b9 tylnymi nogami, rozgrzebuj\'b9c przy tym ziemi\'ea. Towarzysz\'b9
 temu r\'f3wnie\'bf ruchy przednich n\'f3g, przy czym pies odsuwa si\'ea nieco od miejsca, w kt\'f3rym odda\'b3 ka\'b3. Czasem, cho\'e6 rzadziej, ruchy takie wyst\'eapuj\'b9 tak\'bfe po oddaniu moczu.
\par Przez jaki\'9c czas uwa\'bfano t\'ea czynno\'9c\'e6 za atawistyczn\'b9 pozosta\'b3o\'9c\'e6 po dzikich przodkach, kt\'f3rzy, podobnie jak do dzi\'9c robi\'b9 to koty, zakopywali swe odchody. S\'b9dzono, \'bfe instynkt ten uleg\'b3
 wypaczeniu w trakcie udomowienia, wskutek czego pozosta\'b3y po nim obecnie tylko te szcz\'b9tkowe ruchy. Interpretacja ta nie jest jednak s\'b3uszna, gdy\'bf zaobserwowano, \'bfe wsp\'f3\'b3czesne wilki te\'bf tylko markuj\'b9 zakopywanie odchod\'f3
w, a wi\'eac udomowienie niczego tu nie zmieni\'b3o.
\par Wed\'b3ug innej wersji psy mia\'b3y pr\'f3bowa\'e6 rozrzuca\'e6 swoje odchody, aby tym sposobem rozrzerzy\'e6 oddzia\'b3ywanie swojego indywidualnego zapachu. Rzeczywi\'9ccie, niekt\'f3re gatunki ssak\'f3w robi\'b9 co\'9c podobnego \emdash  na przyk\'b3
ad hipopotam ma nawet specjalnie sp\'b3aszczony ogon i po}{\insrsid5532862  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 wypr\'f3\'bfnieniu \'9cmiga nim we wszystkie strony, rozrzucaj\'b9c \'b3ajno na du\'bf\'b9 odleg\'b3o\'9c\'e6. Trzeba jednak zauwa\'bfy\'e6, 
\'bfe psy, cho\'e6 grzebi\'b9 nogami w pobli\'bfu swoich odchod\'f3w, staraj\'b9 si\'ea ich przy tym nie dotyka\'e6.
\par Mo\'bfna to interpretowa\'e6 dwojako. Z jednej strony \'bfyj\'b9ce na swobodzie wilki, kiedy rozgrzebuj\'b9 ziemi\'ea za sob\'b9, rozrzucaj\'b9 jej wierzchni\'b9 warstw\'ea wraz z roztartym \'b3ajnem na du\'bfej powierzchni. Pozostawia to opr\'f3cz \'9c
lad\'f3w zapachowych tak\'bfe znaki widoczne go\'b3ym okiem. Kiedy udomowione psy powtarzaj\'b9 te ruchy na twardym, miejskim bruku, nie z ich winy nie pozostawia to \'9clad\'f3w. W \'9crodowisku naturalnym by\'b3oby je wida\'e6.
\par Z drugiej strony trzeba pami\'eata\'e6, \'bfe jedyn\'b9 cz\'ea\'9cci\'b9 cia\'b3a, w kt\'f3rej pies ma gruczo\'b3y potowe, s\'b9 miejsca mi\'eadzy palcami ko\'f1czyn. Tote\'bf grzebi\'b9c nogami dodaje do zapachu odchod\'f3w swoj\'b9 wo\'f1 indywidualn
\'b9. Dla nas mo\'bfe to zabrzmie\'e6 nieprzekonywaj\'b9co, poniewa\'bf nasz w\'each jest w stanie dobrze wyczu\'e6 zapach psich kupek, ale nie rejestruje osobistej nuty zapachowej psiego potu. Psy jednak \'bfyj\'b9 g\'b3\'f3wnie w \'9cwiecie zapach\'f3
w, tote\'bf dla nich ta dodatkowa ilo\'9c\'e6 wonnej substancji zawiera szczeg\'f3lne informacje. To dlatego psy tak lubi\'b9 spacery. Prawdopodobnie zar\'f3wno czynnik wzrokowy, jak i w\'eachowy maj\'b9 znaczenie, je\'9cli pies wykonuje t\'ea atawistyczn
\'b9 czynno\'9c\'e6 w naturalnym \'9crodowis\-ku.
\par }{\insrsid5532862 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid5532862 Czy psy potrafi\'b9 okazywa\'e6 skruch\'ea
\par }{\insrsid5532862 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Posiadacze ps\'f3w cz\'easto opowiadaj\'b9, jak to ich pies, kiedy co\'9c zbroi\'b3, demonstrowa\'b3 \'84poczucie winy", jakby chcia\'b3 przeprosi\'e6 swego pana. Zastan\'f3wmy si\'ea wi\'eac, czy b\'b3\'ea
dne jest przypisywanie psom cech ludzkich, czy rzeczywi\'9c\-cie znaj\'b9 one uczucie \'84skruchy"?
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 Zazwyczaj pies, kt\'f3ry zrobi}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 \'b3 co\'9c zabronionego, zachowuje si\'ea w spos\'f3b szczeg\'f3lnie \'84ugrzeczniony", poniewa\'bf wyczuwa gniew swego pana. Psy potrafi\'b9 bezb\'b3
\'eadnie wyczu\'e6 zmiany nastroju cz\'b3owieka, zanim zostan\'b9 one zamanifestowane. Kiedy pan jest z\'b3y na psa, to jeszcze zanim zacznie na niego krzycze\'e6, w postawie i ruchach jego cia\'b3a przejawia si\'ea napi\'eacie, kt\'f3
re pies wyczuwa i uprzedza to, co ma nast\'b9pi\'e6. Ostentacyjnie uleg\'b3ego zachowania psa w takich sytuacjach nie mo\'bfna t\'b3umaczy\'e6 \'84poczuciem winy", lecz po prostu strachem.
\par }\pard \ql \fi720\li0\ri0\sl360\slmult1\nowidctlpar\faauto\rin0\lin0\itap0\pararsid5532862 {\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 W\'b3a\'9cciciele ps\'f3w przytaczaj\'b9 jednak przypadki, kiedy pies demonstrowa\'b3 \'84skruch\'ea", zanim jeszcze pan wykry
\'b3 jego przewinienie. Zdarza si\'ea na przyk\'b3ad, \'bfe pies zostawiony na d\'b3u\'bfszy czas w domu napaskudzi na dywan lub z nud\'f3w pogryzie kape\'e6, r\'eakawiczk\'ea czy cokolwiek innego. Poniewa\'bf ju\'bf wie, \'bfe nie wolno mu tego robi\'e6
, wita powracaj\'b9cego}{\insrsid5532862  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 pana wyj\'b9tkowo serdecznie, a przy tym ze zdwojonymi oznakami uleg\'b3o\'9cci i podporz\'b9dkowania. Je\'bfeli w\'b3a\'9cciciel jeszcze nie zauwa\'bfy\'b3 szkody, nie mo\'bf
e swoim zachowaniem sygnalizowa\'e6 gniewu, kt\'f3ry pies ewentualnie m\'f3g\'b3by wyczu\'e6. Zachowanie psa mo\'bfe by\'e6 wywo\'b3ane \'9cwiadomo\'9cci\'b9, \'bfe zrobi\'b3 co\'9c niedozwolonego, a zatem znane mu jest poczucie skruchy.
\par }\pard \ql \fi720\li0\ri0\sl360\slmult1\nowidctlpar\faauto\rin0\lin0\itap0\pararsid7748600 {\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Podobne zachowania zaobserwowano tak\'bfe u wilk\'f3w. Trzymanym w niewoli g\'b3odnym wilkom rzucono wielki kawa\'b3 mi\'ea
sa w taki spos\'f3b, \'bfe z\'b3apa\'b3 go jeden ze s\'b3abszych osobnik\'f3w w stadzie. Porwa\'b3 on mi\'easo i schowa\'b3 si\'ea z nim w k\'b9cie, a kiedy wilki dominuj\'b9ce w stadzie pr\'f3bowa\'b3y mu je odebra\'e6, broni\'b3 swojej zdobyczy, warcz
\'b9c i k\'b3api\'b9c z\'eabami. W spo\'b3eczno\'9cci wilczej istnieje zasada, \'bfe \'84prawo w\'b3asno\'9cci" w stosunku do po\'bfywienia liczy si\'ea bardziej ni\'bf hierarchia stadna. Innymi s\'b3owy, wilk, kt\'f3ry trzyma w pysku zdobyty kawa\'b3 mi
\'easa, bez wzgl\'eadu na swoj\'b9 \'84pozycj\'ea spo\'b3eczn\'b9" ma do niego prawo i nawet osobnik najwy\'bfej stoj\'b9cy w hierarchii nie mo\'bfe mu go odebra\'e6. Ta \'84strefa w\'b3asno\'9cci" obejmuje zasi\'eag o pro\-mieniu oko\'b3o 30 centymetr
\'f3w od pyska jedz\'b9cego osobnika i tej granicy \'bfaden inny nie ma prawa przekroczy\'e6.
\par Podobne zachowania wyst\'eapuj\'b9 te\'bf u ps\'f3w \'bfyj\'b9cych w grupie. Nawet najs\'b3abszy, je\'9cli gryzie w\'b3a\'9cnie ko\'9c\'e6 lub kawa\'b3ek mi\'easa, zajadle odp\'eadza wszystkich, kt\'f3rzy si\'ea do niego w tym momencie zbli\'bf\'b9.

\par Wracaj\'b9c do wy\'bfej opisanych wilk\'f3w, by\'b3y one g\'b3odne i zdecydowane, aby s\'b3abszemu osobnikowi, kt\'f3ry zdoby\'b3 mi\'easo, mimo wszystko je zabra\'e6. Jednak wewn\'eatrzne hamulce powstrzymywa\'b3y je od tego i dopiero kiedy zjad\'b3 ju
\'bf po\'b3ow\'ea inne wilki wykorzysta\'b3y moment jego nieuwagi i porwa\'b3y reszt\'ea. Kiedy ju\'bf zjad\'b3y wszystko, s\'b3abszy wilk, kt\'f3ry}{\insrsid5532862  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 o\'9cmieli\'b3 si\'ea przedtem zaw\'b3adn\'b9\'e6
 mi\'easem, zacz\'b9\'b3 podchodzi\'e6 do osobnik\'f3w dominuj\'b9cych i \'84p\'b3aszczy\'e6 si\'ea" przed nimi, mimo \'bfe \'bfaden nie wykazywa\'b3 w stosunku do niego agresji. Wygl\'b9da\'b3o to tak, jakby czu\'b3, \'bfe musi przeprosi\'e6
 inne wilki za swoje zachowanie i zapewni\'e6 je, \'bfe nie ma zamiaru walczy\'e6 o wy\'bfsz\'b9 pozycj\'ea w}{\insrsid3216579\charrsid7748600  stadzie.
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 W\'b3a\'9cciciele ps\'f3w uwa\'bfaj\'b9, \'bfe takie zachowanie jest czym\'9c normalnym; \'9cwiadczy ono jednak o silnym pod\-porz\'b9dkowaniu si\'ea regu\'b3om \'bfycia w stadzie. Zachowania tego rodzaju nie wyst\'ea
puj\'b9 bowiem u innych gatunk\'f3w i dowodz\'b9 wysokiego stopnia zorganizowania spo\'b3ecznego dzikich przodk\'f3w psa.
\par }{\insrsid5532862 \page }{\b\fs28\insrsid3216579\charrsid5532862 W jaki spos\'f3b pies zaprasza do zabawy
\par }{\insrsid5532862 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 U wi\'eakszo\'9cci ssak\'f3w ch\'ea\'e6 do zabawy przejawiaj\'b9 tylko osobniki m\'b3ode, a z wiekiem to zanika. Wyj\'b9tkiem s\'b9 psy i ludzie. Ewolucja doprowadzi\'b3a nas do etapu \'84m\'b3odych ma\'b3p", gdy\'bf
 dzieci\'eaca ciekawo\'9c\'e6 i rozrywkowe usposobienie pozostaj\'b9 nam tak\'bfe w doros\'b3ym \'bfyciu. Te cechy pobudzi\'b3y nasz\'b9 wynalazczo\'9c\'e6 i le\'bfa\'b3y u podstaw podboju \'9cwiata przez gatunek ludzki. Nic wi\'eac dziwnego, i\'bf
 oczekujemy od naszego najwierniejszego towarzysza, \'bfe b\'eadzie dzieli\'b3 z nami te upodobania.
\par Je\'9cli my jeste\'9cmy \'84m\'b3odymi ma\'b3pami", to psy \emdash  \'84m\'b3o\-dymi wilkami". U wszystkich ras ps\'f3w domowych ch\'ea\'e6 do zabawy utrzymuje si\'ea a\'bf do p\'f3\'9fnej staro\'9cci. Ale jak zamanifestowa\'e6 t\'ea ch\'ea\'e6
 innym psom, a tak\'bfe ludziom, by nie zosta\'e6 \'9fle zrozumianym? U ps\'f3w zabawa cz\'easto polega na symulowaniu walki i ucieczki, chodzi wi\'eac o wyra\'9fne zaznaczenie, \'bfe nie s\'b9 to dzia\'b3ania na serio. S\'b3u\'bf\'b9
 temu specjalne zachowania towarzysz\'b9ce inicjacji zabawy.
\par Typowa pozycja, jak\'b9 przybiera pies zapraszaj\'b9cy do zabawy, to wygi\'eacie kr\'eagos\'b3upa w \'b3uk, przy czym przednie partie cia\'b3a trzymane s\'b9 nisko przy ziemi, a tylne \emdash  wysoko uniesione. Przednie nogi s\'b9 wyci\'b9gni\'ea
te przed siebie, tak \'bfe}{\insrsid5532862  }{\insrsid3216579\charrsid7748600 klatka piersiowa dotyka ziemi, podczas gdy tylne \emdash  pio\-nowo wyprostowa}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 ne. W tej pozycji pies wpatruje si\'ea
 w partnera i wykonuje kr\'f3tkie, zach\'eacaj\'b9ce ruchy w prz\'f3d, jakby m\'f3wi\'b3: \'84No, szybciej! Zaczynajmy!" Je\'9cli partner zareaguje pozytywnie, rozpoczyna si\'ea pozorowany po\'9ccig lub ucieczka.
\par Dzi\'eaki specjalnemu kodowi sygna\'b3\'f3w inicjuj\'b9cych zabaw\'ea po\'9ccig czy ucieczka na niby nigdy nie przerodzi si\'ea w prawdziw\'b9 walk\'ea. Obie strony cz\'easto zamieniaj\'b9 si\'ea rolami; uciekaj\'b9cy staje si\'ea \'9ccigaj\'b9
cym i odwrotnie. Po tych post\'eapuj\'b9cych po sobie w szybkim tempie zmianach wida\'e6, \'bfe uczestnicy zabawy nie prze\'bfywaj\'b9 stan\'f3w prawdziwej agresji ani strachu, lecz przez ca\'b3y czas maj\'b9 \'9cwiadomo\'9c\'e6, \'bfe odgrywaj\'b9 z g
\'f3ry przyj\'eate role. Dla tego rodzaju zabawy charakterystyczne jest zataczanie przez psy szerokich kr\'eag\'f3w.
\par Pr\'f3bowano interpretowa\'e6 zapraszaj\'b9c\'b9 do zabawy postaw\'ea psa jako rodzaj zwyk\'b3ego przeci\'b9gania si\'ea. Rzeczy\-wi\'9ccie przypomina to nieco rozprostowywanie n\'f3g przez psa, kt\'f3ry dopiero co obudzi\'b3 si\'ea ze snu. Obie czynno
\'9cci maj\'b9 ze sob\'b9 co\'9c wsp\'f3lnego, bo pies wykonuj\'b9cy gest rozci\'b9gania cia\'b3a informuje, \'bfe jest w tym momencie ca\'b3kowicie odpr\'ea\'bfony i \'84na luzie", tote\'bf demonstrowane przez niego atak lub ucieczka nie b\'ead\'b9
 na serio. Bardziej prawdopodobna jest jednak taka interpretacja, \'bfe inicjuj\'b9ce zabaw\'ea wygi\'eacie w \'b3uk jest czym\'9c w rodzaju spr\'ea\'bfenia si\'ea d}{\insrsid3216579\charrsid7748600 o biegu lekkoatlety w blokach startowych.
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 W mimice psa istnieje jeszcze kilka sygna\'b3\'f3w zaproszenia do zabawy. Weso\'b3a mina psa odpowiada ludzkiemu u\'9cmiechowi i sk\'b3ada si\'ea z podobnych element\'f3w. Wargi s\'b9 w niej rozci\'b9gni\'ea
te w linii poziomej, dzi\'eaki czemu szpara ustna si\'eaga \'84od ucha do ucha", k\'b9ciki pyska cofaj\'b9 si\'ea w stron\'ea uszu. Szcz\'eaki s\'b9 lekko rozchylone, ale bez}{\insrsid5532862  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 
demonstrowania przednich z\'eab\'f3w. Jest to pe\'b3ne przeciwie\'f1\-stwo mimiki demonstrowanej przez warcz\'b9cego, agre\-sywnego psa, u kt\'f3rego k\'b9ciki pyska wysuwaj\'b9 si\'ea ku przodowi, a nos i g\'f3rna warga marszcz\'b9 si\'ea ku g\'f3
rze, ods\'b3aniaj\'b9c z\'eaby. Psa demonstruj\'b9cego \'84weso\'b3\'b9 min\'ea" mo\'bfna si\'ea zupe\'b3nie nie obawia\'e6. Nie ma u niego ani \'9cladu agresji.
\par Gestami zapraszaj\'b9cymi do zabawy s\'b9 tak\'bfe: szturchanie nosem, podawanie \'b3apy b\'b9d\'9f przynoszenie przedmiot\'f3w. Szturchanie nosem jest pozosta\'b3o\'9cci\'b9 ruch\'f3w, jakie wyko\-nywa\'b3y ss\'b9ce matk\'ea szczeni\'eata. Podawanie \'b3
apy te\'bf wywodzi si\'ea z okresu ssania, kiedy szczeni\'eata \'b3apkami masuj\'b9 brzuch matki dla pobudzenia laktacji. Czasem pies zach\'eacaj\'b9cy drugiego psa do zabawy siedzi, wpatruj\'b9c si\'ea w niego i macha w powietrzu wyci\'b9gni\'eat\'b9
 przed siebie przedni\'b9 \'b3ap\'b9, jakby kiwa\'b3 na niego.
\par Przynoszenie przedmiot\'f3w ma na celu sprowokowanie partnera do zabawy. Pies przynosi na przyk\'b3ad pi\'b3k\'ea lub patyk i k\'b3adzie si\'ea przed swoim towarzyszem, trzymaj\'b9c le\'bf\'b9cy na ziemi przedmiot mi\'eadzy przednimi \'b3
apami. Kiedy drugi osobnik usi\'b3uje go schwyci\'e6, pies porywa t\'ea rzecz w z\'eaby i ucieka. Je\'9cli partner pogoni za nim \emdash  o to w\'b3a\'9cnie chodzi\'b3o \emdash  zosta\'b3 wci\'b9gni\'eaty do zabawy! Je\'9cli zaprzestanie po\'9c
cigu, nasz pies zn\'f3w zacznie mu podsuwa\'e6 ten przedmiot pod nos.
\par Je\'bfeli pies jest bardzo rozradowany, na przyk\'b3ad by\'b3 zamkni\'eaty przez jaki\'9c czas, a teraz mo\'bfe si\'ea swobodnie wybiega\'e6 na otwartej przestrzeni \emdash  demonstruje sw\'b9 rado\'9c\'e6 ta\'f1cem, skokami, skr\'eatami cia\'b3
a i bieganiem z przesadn\'b9 ju\'bf emfaz\'b9. Przerywa taniec, robi zapraszaj\'b9cy gest wyginaj\'b9c si\'ea w \'b3uk, po czym znowu zaczyna ob\'b3\'eadnie biega\'e6 w k\'f3\'b3ko. Czasem dziko \'bfyj\'b9ce wilki zachowuj\'b9 si\'ea w taki spos\'f3b}{
\insrsid5532862  }{\insrsid3216579\charrsid7748600 w celu zwabienia zwierz}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 yny. Potencjalne ofiary, zacieka\-wione dziwnym ta\'f1cem, podchodz\'b9 niebezpiecznie blisko i zostaj\'b9 schwytane. W zesz\'b3
ym stuleciu w Ameryce P\'f3\'b3nocnej ten chwyt wykorzystywano w czasie polowa\'f1 na kaczki. My\'9cliwi prowokowali swoje psy, przewa\'bfnie pudle, do wykonywania radosnych harc\'f3w na otwartej przestrzeni. Zaciekawione dzikie kaczki na w\'b3asn\'b9
 zgub\'ea podchodzi\'b3y bli\'bfej. Ten spos\'f3b polowania na kaczki nazywano \'84na wabia". Ju\'bf to, \'bfe nawet kaczki daj\'b9 si\'ea nabra\'e6 na ten psi taniec, \'9cwiadczy, jak zach\'eacaj\'b9co mog\'b9 dzia\'b3a\'e6
 pewne wypracowane w drodze ewolucji zachowa\-nia.
\par Czasem m\'b3ode psy boj\'b9 si\'ea bra\'e6 udzia\'b3 we wsp\'f3lnej zabawie ze swoimi rodzicami. Doros\'b3e osobniki s\'b9 tym rozczarowane i staraj\'b9 si\'ea za wszelk\'b9 cen\'ea o\'9cmieli\'e6 m\'b3odych partner\'f3w. Wykonuj\'b9 w tym celu gesty 
uspokajaj\'b9ce, na przyk\'b3ad rozk\'b3adaj\'b9 si\'ea na ziemi przed wystraszonymi szczeniakami i k\'b3ad\'b9 si\'ea na grzbiecie w pozycji psa podporz\'b9dkowanego. To, \'bfe przez chwil\'ea udaj\'b9 osobniki ni\'bfej stoj\'b9ce w hierarchii, o\'9c
miela szczeniaki, kt\'f3re zaczynaj\'b9 czu\'e6 si\'ea pewniej i nie boj\'b9 si\'ea podej\'9c\'e6. Wtedy zabawa mo\'bfe si\'ea zacz\'b9\'e6. Podobne zachowania mo\'bfna czasem zaobser\-wowa\'e6, kiedy doros\'b3y bardzo du\'bfy pies chce si\'ea bawi\'e6
 z drugim, te\'bf doros\'b3ym psem, ale bardzo ma\'b3ym. \'84Pod\-porz\'b9dkowana" postawa du\'bfego psa dodaje ma\'b3emu pewno\'9cci siebie i zabawa mo\'bfe rozwin\'b9\'e6 si\'ea bez przeszk\'f3d.
\par Aby pies m\'f3g\'b3 by\'e6 dobrym towarzyszem zabaw w wieku dojrza\'b3ym, wa\'bfne jest, by umia\'b3 dobrze si\'ea bawi\'e6 z innymi szczeniakami z tego samego miotu. W pierwszych kilku miesi\'b9cach \'bfycia szczeniaki musz\'b9 nauczy\'e6 si\'ea
 gryzienia na niby. Pocz\'b9tkowo, podskubuj\'b9c si\'ea i tarmosz\'b9c wzajemnie, nie panuj\'b9 nad swymi ostrymi z\'b9bkami, wskutek czego}{\insrsid5532862  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 nieraz przy zabawie s\'b3ycha\'e6
 ich piski. Szybko jednak zdaj\'b9 sobie spraw\'ea, \'bfe wzajemne zadawanie sobie b\'f3lu oznacza koniec zabawy, tote\'bf ucz\'b9 si\'ea kontrolowa\'e6 si\'b3\'ea zwierania swoich szcz\'eak. Natomiast psy, kt\'f3re by\'b3y chowane w odosob\-
nieniu i nie przechodzi\'b3y etapu szczeni\'eacych zabaw, w p\'f3\'9fniejszym okresie nieraz sprawiaj\'b9 k\'b3opot. Nie umiej\'b9 gry\'9f\'e6 na niby w zabawie, zaczynaj\'b9 wi\'eac od razu gry\'9f\'e6 na serio i zabawa przeradza si\'ea w prawdziw\'b9
 walk\'ea. Takie psy s\'b9 plag\'b9 park\'f3w, gdzie przychodz\'b9 si\'ea bawi\'e6 inne psy.
\par }{\insrsid5532862 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid5532862 Dlaczego pies lubi, \'bfeby go drapa\'e6 mi\'eadzy przednimi nogami}{\b\fs28\insrsid3216579 
\par }{\b\fs28\insrsid5532862\charrsid5532862 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Pewna znana treserka ps\'f3w, wyst\'eapuj\'b9c kiedy\'9c w telewizji, wywo\'b3a\'b3a og\'f3ln\'b9 weso\'b3o\'9c\'e6 o\'9cwiadczaj\'b9c, jak wa\'bfne jest dla psa p\'b3ci m\'easkiej, aby drapa\'e6
 go po klatce piersiowej mi\'eadzy przednimi nogami. Oczywi\'9ccie chodzi\'b3o jej o to, \'bfe tak\'b9 pieszczot\'b9 mo\'bfna sprawi\'e6 psu najwi\'eaksz\'b9 przyjemno\'9c\'e6. Tak naprawd\'ea, to istnieje siedem sposob\'f3w nawi\'b9
zania przyjaznego kontaktu do\-tykowego z psem i ka\'bfdy z nich ma swoje g\'b3\'eabokie uwarunkowania.
\par Pieszczotliwe drapanie psa-samca w okolicach mostka rzeczywi\'9ccie sprawia mu wielk\'b9 przyjemno\'9c\'e6, gdy\'bf kojarzy mu si\'ea z aktem krycia. Po prostu w trakcie wykonywania ruch\'f3w kopulacyjnych mostek psa rytmicznie ociera si\'ea
 o grzbiet suki. Je\'bfeli to samo robi r\'eaka pana, psu automatycznie przypomina si\'ea tamta przyjemno\'9c\'e6, dlatego psa p\'b3ci m\'easkiej mo\'bfna nagradza\'e6 takimi piesz\-czotami.
\par Drapanie lub \'b3askotanie za uszami sprawia przyjemno\'9c\'e6 ka\'bfdemu psu. Ta pieszczota budzi r\'f3wnie\'bf skojarzenia natury seksualnej, bo do psiej gry mi\'b3osnej nale\'bfy ob\-w\'b9chiwanie, oblizywanie i skubanie uszu.
\par Lekkie odpychanie rozbawionego psa wprawia go w jeszcze wi\'eaksze podniecenie. Tym sposobem dajemy mu si\'ea wci\'b9gn\'b9\'e6 w walk\'ea na niby. Pies znowu pcha si\'ea do przodu, prowokuj\'b9c nas, aby\'9cmy go ponownie odepchn\'eali i tak w k\'f3\'b3
ko. Zabawa rozwija si\'ea, przechodz\'b9c do etapu gryzienia na niby, kiedy pies delikatnie chwyta w z\'eaby nasz\'b9 d\'b3o\'f1 lub pozwala si\'ea chwyta\'e6 za szcz\'eak\'ea. Taka zabawa, je\'9cli nie jest zbyt gwa\'b3towna, wydatnie wzmacnia wi\'ea\'9f
 mi\'eadzy panem a psem, gdy\'bf w ten spos\'f3b bawi\'b9 si\'ea szczeniaki z jednego miotu.
\par Klepanie jest najpospolitsz\'b9 form\'b9 kontaktu dotykowego w\'b3a\'9cciciela z psem. Jest to gest o wi\'eakszym znaczeniu dla nas, gdy\'bf u\'bfywamy go do serdecznych przywita\'f1 z mi\'b3ymi nam cz\'b3onkami naszego gatunku. Klepi\'b9
c psa po grzbiecie, bezwiednie traktujemy go jak naszego dobrego przyjaciela. Jak jednak to odbiera sam pies? Psy nie klepi\'b9 si\'ea mi\'eadzy sob\'b9, c\'f3\'bf wi\'eac ten gest znaczy dla niego? Przypomina mu to raczej tr\'b9
canie nosem, tak jak szczeni\'eata tr\'b9caj\'b9 brzuch matki, a osobniki podporz\'b9dkowane wyra\'bfaj\'b9 swoj\'b9 uleg\'b3o\'9c\'e6 wobec dominanta. Psu musi wiec ten gest sprawia\'e6 szczeg\'f3ln\'b9 przyjemno\'9c\'e6, gdy\'bf stanowi demonstracj\'ea
 naszej \'84ni\'bfszo\'9cci". Poniewa\'bf jednak pies wie, \'bfe i tak pan jest przewodnikiem stada, mo\'bfe ten gest odczyta\'e6 tylko w jeden spos\'f3b: jako o\'9cmielaj\'b9cy, upewniaj\'b9cy sygna\'b3 dla osobnika ni\'bfszego rang\'b9. Psy dominuj\'b9
ce w stadzie nieraz wykonuj\'b9 taki gest niby-uleg\'b3o\'9cci, aby poprawi\'e6 samopoczucie podw\'b3adnych. Przypuszczalnie w ten spos\'f3b pies odbiera nasze klepanie.
\par D\'b3ugie, jedwabiste futro niekt\'f3rych ps\'f3w a\'bf si\'ea prosi, by je g\'b3aska\'e6, tak jak g\'b3aszcze si\'ea kota. Nie robi to na psie a\'bf tak du\'bfego wra\'bfenia, co najwy\'bfej mo\'bfe mu przypomina\'e6 pierwsze dni \'bfycia, kiedy jako ma
\'b3e szczeni\'ea by\'b3 wylizywany ogromnym j\'eazorem matki.
\par Dzieci z kolei lubi\'b9 przytula\'e6 psy do siebie, a te ch\'eatnie im na to pozwalaj\'b9. Przypomina im to r\'f3wnie\'bf czasy szczeni\'eace, kiedy najbezpieczniej czu\'b3y si\'ea zbite w \'9ccis\'b3\'b9 gromadk\'ea, a matka ogrzewa\'b3a je swoim cia\'b3
em.
\par Wiele ps\'f3w lubi te\'bf, kiedy kto\'9c je drapie lub pociera w okolicach szcz\'eaki. Cz\'b3owiek wy\'9cwiadcza wtedy psu tak\'b9 sam\'b9 przys\'b3ug\'ea, jak\'b9 cz\'easto psy \'9cwiadcz\'b9 sobie nawzajem. Cierpi\'b9 one nieraz 
na lekkie stany zapalne jamy ustnej czy po prostu na b\'f3le z\'eab\'f3w, a wtedy przynosi im ulg\'ea ocieranie bok\'f3w pyska o twarde kraw\'eadzie mebli. Kiedy cz\'b3owiek je w tym zast\'eapuje, sprawia to psu tylko przyjem\-no\'9c\'e6.
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 Tym rodzajem kontaktu dotykowego, kt\'f3rego psy zd}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 ecydowanie nie lubi\'b9, jest natomiast generalne mycie i szczotkowanie przed wystaw\'b9. Trwaj\'b9ce godzinami k\'b9
piele i zabiegi piel\'eagnacyjne przewy\'bfszaj\'b9 zdolno\'9c\'e6 pojmowania przeci\'eatnego psa. W \'bfyciu psiej spo\'b3eczno\'9cci kontakty dotykowe nie zajmuj\'b9 nigdy a\'bf tyle czasu. Poniewa\'bf jednak w domowym stadzie psy zajmuj\'b9 pozycj\'ea
 podporz\'b9dkowan\'b9, nie maj\'b9 wyj\'9ccia i znosz\'b9 wszystkie zabiegi z tak stoickim spokojem, jakby znosi\'b3y dokuczanie dominuj\'b9cego psa w sforze. Cz\'b3owiek naprawd\'ea ma szcz\'ea\'9ccie, \'bfe trafi\'b3 na tak wyrozumia\'b3ego i ch\'ea
tnego do wsp\'f3\'b3pracy przyjaciela.
\par }{\insrsid5532862 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid5532862 Jak zachowuje si\'ea pies podporz\'b9dkowany
\par }{\b\insrsid5532862\charrsid5532862 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Najkr\'f3tsza odpowied\'9f brzmi: jak szczeniak! U wielu gatunk\'f3w zwierz\'b9t s\'b3absze osobniki doros\'b3e w sytua\-cji zagro\'bfenia przez osobnika dominuj\'b9cego zachowuj\'b9 si\'ea \'84po dziecinnemu". Je\'bf
eli brak im odwagi, by zdecydo\-wa\'e6 si\'ea na konfrontacj\'ea si\'b3ow\'b9 \emdash  stosuj\'b9 zwierz\'eacy odpowiednik naszego \'84wywieszenia bia\'b3ej flagi". Chodzi o to, aby zademonstrowa\'e6 takie zachowanie, kt\'f3re sk\'b3
oni agresora do zaniechania ataku. Jednym z takich za\-chowa\'f1 jest przyj\'eacie postawy dok\'b3adnie przeciwnej po\-stawie napastnika. U gatunk\'f3w, gdzie agresor atakuje z pochylon\'b9 g\'b3ow\'b9 \emdash  osobnik podporz\'b9dkowany swoj\'b9
 unosi. U zwierz\'b9t, w\'9cr\'f3d kt\'f3rych napastnik podnosi g\'b3ow\'ea, aby wyda\'e6 si\'ea wi\'eakszym \emdash  osobnik atakowany j\'b9 opuszcza. Je\'9cli agresor je\'bfy sier\'9c\'e6 \emdash  u osobnika podporz\'b9dkowanego le\'bfy ona g\'b3
adko. Tam, gdzie pies dominuj\'b9cy stoi wyprostowany \emdash  podporz\'b9dkowany przykuca.
\par Drugi wariant unieszkodliwienia wy\'bfszego rang\'b9 przeciw\-nika polega na wywo\'b3aniu u niego nastroju, kt\'f3ry wygasi wrogie uczucie. Doros\'b3e osobniki zwykle powstrzymuj\'b9 si\'ea od atakowania m\'b3odych w\'b3asnego gatunku, tote\'bf gdy}{
\insrsid5532862  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 widz\'b9, \'bfe doros\'b3y pies raptem zaczyna zachowywa\'e6 si\'ea jak szczeniak, hamuj\'b9 odruch ataku.
\par Psy stosuj\'b9 dwa warianty postawy podporz\'b9dkowanej: biern\'b9 i czynn\'b9. Postawa bierna wyst\'eapuje wtedy, kiedy s\'b3absze zwierz\'ea nie ma wyboru. Osobnik silniejszy zbli\'bfa si\'ea i stwarza konkretne zagro\'bfenie. Tote\'bf osobnik s\'b3
abszy przypada do ziemi, aby si\'ea wyda\'e6 jak najmniejszym. Je\'bfeli i to nie pomaga, przewraca si\'ea na grzbiet, wy\-machuj\'b9c \'b3apami w powietrzu. Czasem tak\'bfe popuszcza ma\'b3\'b9 ilo\'9c\'e6 moczu. Jest to wierna kopia zachowania ma\'b3
ego szczeniaka, kt\'f3rego matka li\'bfe po brzuszku, pobudzaj\'b9c tym wyp\'b3yw moczu (bardzo m\'b3ode szczeni\'eata nie umiej\'b9 jeszcze siusia\'e6 same; matka musi przewraca\'e6 je nosem na grzbiet i wylizywa\'e6 brzuszki tak d\'b3ugo, a\'bf
 mocz zacznie wyp\'b3ywa\'e6). W ten spos\'f3b doros\'b3y, lecz s\'b3abszy pies uruchamia u silniejszego mechanizm hamuj\'b9cy, kt\'f3ry dzia\'b3a bez pud\'b3a.
\par Mo\'bfna te\'bf udawa\'e6 szczeniaka w spos\'f3b bardziej aktywny. Je\'bfeli s\'b3abszy osobnik chce zbli\'bfy\'e6 si\'ea do silniejszego, po\'b3o\'bfenie si\'ea na grzbiecie nie za\'b3atwia sprawy. Musi w jaki\'9c spos\'f3b zasygnalizowa\'e6, \'bf
e nie ma \'bfadnych z\'b3ych zamiar\'f3w. S\'b3u\'bfy do tego na\'9cladowanie innego zachowania szczeni\'b9t, tym razem troch\'ea starszych, \'b3\'b9cz\'b9ce p\'b3aszczenie si\'ea z lizaniem po pysku. Normalnie w wieku oko\'b3o miesi\'b9
ca szczeniaki zaczynaj\'b9 domaga\'e6 si\'ea od rodzic\'f3w sta\'b3ego pokarmu. Otrzymuj\'b9 go, unosz\'b9c pyszczki do poziomu starszego psa, tr\'b9caj\'b9c go nosem i li\'bf\'b9c tak d\'b3ugo, a\'bf wypluje im z pyska zjedzony w\'b3a\'9cnie k\'b9
sek. W podobny spos\'f3b pies demonstruje \'84czynne podporz\'b9dkowanie". K\'b3opot z tym tylko, \'bfe jest mniej wi\'eacej takiego samego wzrostu jak pies dominuj\'b9cy. Je\'9cliby wi\'eac zwyczajnie zbli\'bfy\'b3 si\'ea do niego i zacz\'b9\'b3 go liza
\'e6 po pysku, tamten m\'f3g\'b3by to uzna\'e6 za zbytni\'b9 bezczelno\'9c\'e6.
\par Aby unikn\'b9\'e6 nieporozumienia, s\'b3abszy pies przypada do ziemi, na wp\'f3\'b3 si\'ea czo\'b3gaj\'b9c, przez co zaczyna przypomina\'e6 rozmiarami szczeniaka. Z tej pozycji podnosi g\'b3ow\'ea na wysoko\'9c\'e6 pyska 
silniejszego psa i demonstruje odpowiednie szczeni\'eace zachowanie.
\par Na\'9claduj\'b9c szczeni\'eacy spos\'f3b dopominania si\'ea o jedzenie, pies nisko stoj\'b9cy w hierarchii mo\'bfe podej\'9c\'e6 do ka\'bfdego innego psa w stadzie, nie nara\'bfaj\'b9c si\'ea na atak. Zachowuj\'b9c takie zasady wsp\'f3\'b3\'bfycia, zwierz
\'eata mog\'b9 bezkonfliktowo bytowa\'e6 obok siebie.
\par }{\insrsid5532862 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid5532862 Czy to prawda, \'bfe pokonany pies nadstawia napastnikowi gard\'b3o
\par }{\b\insrsid5532862\charrsid5532862 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Nieprawda! Jest to wersja lansowana przez znanego austriackiego biologa Konrada Lorenza, kt\'f3ry wielo\-krotnie zaobserwowa\'b3, \'bfe kiedy pies lub wilk w walce zwyci\'ea\'bfa\'b3 rywala, to zanim w ko\'f1
cu go zagryz\'b3, pokonany odwraca\'b3 g\'b3ow\'ea, nadstawiaj\'b9c zwyci\'eazcy nie chronione niczym gard\'b3o. Podstawiaj\'b9c swoj\'b9 \'bfy\'b3\'ea jarzmow\'b9 prosto pod k\'b3y przeciwnika, zdawa\'b3 si\'ea na jego \'b3ask\'ea i nie\'b3ask\'ea, i 
\emdash  o dziwo! \emdash  wygrywaj\'b9cy pies respektowa\'b3 ten gest poddania si\'ea i po rycersku rezygnowa\'b3 z zadania \'9cmiertelnego ciosu. Lorenz by\'b3 tak dalece pod wra\'bfeniem tego \'84d\'bfentel\-me\'f1skiego" zachowania, \'bfe a\'bf wysun
\'b9\'b3 na ten temat ca\'b3\'b9 teori\'ea.
\par Niestety, jest to b\'b3\'eadna interpretacja psiego zachowania. W scence, kt\'f3r\'b9 widzia\'b3 Lorenz, jedno zwierz\'ea sta\'b3o sztywno z g\'b3ow\'b9 odwr\'f3con\'b9 w inn\'b9 stron\'ea, a drugie poci\'b9ga\'b3o nosem i k\'b3apa\'b3o z\'ea
bami na wysoko\'9cci jego pyska. Lorenz wyci\'b9gn\'b9\'b3 wnioski, \'bfe osobnik k\'b3api\'b9cy z\'eabami to zwyci\'eazca w walce, kt\'f3ry chcia\'b3by zatopi\'e6 k\'b3y w szyi pokonanego przeciwnika, ale powstrzymuje go przed tym \'84ods\'b3onienie czu
\'b3ego miejsca" przez zwyci\'ea\'bfonego. Tymczasem by\'b3o akurat na odwr\'f3t. Pies, kt\'f3ry k\'b3apa\'b3 szcz\'eak\'b9 przy pysku
\par drugiego, by\'b3 osobnikiem s\'b3abszym, kt\'f3ry wciela\'b3 si\'ea w rol\'ea \'84szczeniaka prosz\'b9cego o smaczny k\'b9sek". Ten z odwr\'f3con\'b9 g\'b3ow\'b9 by\'b3 natomiast osobnikiem dominuj\'b9cym, kt\'f3ry z pogard\'b9 udawa\'b3, \'bf
e nie widzi, jak mu si\'ea tamten (dos\'b3ownie!) \'84podlizuje".
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 W tych rzadkich przypadkach, kiedy walka przybiera rzeczyw}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 i\'9ccie powa\'bfny obr\'f3t, nadstawianie gard\'b3a nic nie da. Jedyn\'b9 szans\'b9 dla pokonanego psa jest ucieczka 
\emdash  jak najszybciej i jak najdalej od miejsca walki \emdash  inaczej zginie. W taki spos\'f3b s\'b9 odp\'eadzane od stada m\'b3ode samce wilk\'f3w lub dzikich ps\'f3w. Je\'bfeli stoczy\'b3y walk\'ea z przewodnikiem stada i zosta\'b3y pokonane, musz
\'b9 odej\'9c\'e6 i albo \'bfy\'e6 samotnie, albo z innymi podobnymi \'84wyrzutkami" utworzy\'e6 w\'b3asne stado.
\par Dla psa trzymanego w domu takie sytuacje nie maj\'b9 znaczenia. Przewodnikiem stada jest tu pan, a z nim nie b\'ead\'b9 przecie\'bf wdawa\'e6 si\'ea w walk\'ea. \'afyj\'b9 sobie spokojnie na pozycji podporz\'b9dkowanej i dobrze im z tym, dop\'f3
ki... nie pojawi si\'ea listonosz! Jest on cz\'b3onkiem obcego stada, wi\'eac trzeba z nim natychmiast si\'ea zmierzy\'e6. Je\'bfeli mia\'b3 przy tym pecha i przeczyta\'b3 kt\'f3r\'b9\'9c z ksi\'b9\'bfek Lorenza, to pr\'f3ba \'84nadstawiania gard\'b3
a" biegn\'b9cemu w jego stron\'ea psu mo\'bfe si\'ea \'9fle sko\'f1czy\'e6.
\par }{\insrsid5532862 \page }{\b\fs28\insrsid3216579\charrsid5532862 Dlaczego przestraszony pies podkula ogon
\par }{\b\insrsid5532862\charrsid5532862 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Na pewno ka\'bfdy nieraz widzia\'b3 psa z ogonem pod-wini\'eatym pod siebie, ale co dok\'b3adnie oznacza ten gest w psim \'84j\'eazyku cia\'b3a"? W\'b3a\'9cciwie dlaczego taka postawa ma zwi\'b9
zek z uczuciami strachu, niepewno\'9cci, podleg\'b3o\'9cci, niskiej pozycji spo\'b3ecznej i \'84podlizywania si\'ea", podczas gdy ogon podniesiony sztywno w g\'f3r\'ea oznacza pozycj\'ea domi\-nuj\'b9c\'b9?
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 Nie chodzi tu o sam ogon, ale o }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 to, co jest pod nim. Podwijaj\'b9c ogon pod siebie i wciskaj\'b9c go mi\'eadzy tylne nogi, pies o niskiej pozycji w stadzie odcina tym samym sygna\'b3
y zapachowe emitowane przez jego gruczo\'b3y oko\'b3o-odbytowe. Kiedy natomiast spotykaj\'b9 si\'ea dwa psy wysokiej rangi, oba dumnie trzymaj\'b9 podniesione ogony, aby m\'f3c nawzajem obw\'b9cha\'e6 ich okolice. Wydzielina gruczo\'b3\'f3w oko\'b3
oodbytowych zawiera bowiem osobist\'b9 nut\'ea zapachow\'b9 identyfikuj\'b9c\'b9 ich posiadacza, tote\'bf t\'b3umienie tego zapachu wtulonym ogonem jest u ps\'f3w tym samym, czym u ludzi nie\'9cmia\'b3ych zakrywanie twarzy.
\par U ps\'f3w domowych chowanych pojedynczo ten gest nie ma wi\'eakszego znaczenia. W\'9cr\'f3d ps\'f3w w grupach o w\'b3asnej, wewn\'b9trzstadnej hierarchii jest to natomiast wa\'bfny sygna\'b3,
\par chroni\'b9cy s\'b3abszych cz\'b3onk\'f3w stada przed agresj\'b9 silniejszych. Jeszcze wi\'eaksze znaczenie ma to w\'9cr\'f3d \'bfyj\'b9cych na wolno\'9cci wilk\'f3w. Mo\'bfna zaobserwowa\'e6, jak wilk o niskiej randze, w miar\'ea zbli\'bfania si\'ea
 do osobnika stoj\'b9cego wy\'bfej w hierar\-chii, podkula coraz bardziej ogon, wciskaj\'b9c go mi\'eadzy tylne nogi. Im bardziej oddala si\'ea natomiast od wilka dominuj\'b9cego, tym wy\'bfej ponownie podnosi ogon.
\par U wilk\'f3w \'84sygnalizacja ogonowa" jest nieco inna ni\'bf u ps\'f3w. Ka\'bfdy wilk ma na ogonie, oko\'b3o siedmiu i p\'f3\'b3 centymetra od jego nasady, dodatkowy gruczo\'b3 ogonowy, przypominaj\'b9cy z daleka ciemn\'b9 plamk\'ea. Jest to ma\'b3
y gruczo\'b3ek sk\'f3rny, wytworzony z przekszta\'b3conego gruczo\'b3u \'b3ojowego, otoczony wie\'f1cem sztywnych, czarno zako\'f1\-czonych w\'b3osk\'f3w, wydzielaj\'b9cy substancj\'ea podobn\'b9 do t\'b3uszczu. Jego rola, podobnie jak gruczo\'b3\'f3w oko
\'b3ood-bytowych, jest \'9cci\'9cle zwi\'b9zana z sygnalizacj\'b9 zapachow\'b9. Istotne jest te\'bf, \'bfe umiejscowiony jest na zewn\'b9trz ogona, stanowi bowiem odpowiednik strefy przy odbytowej. W ten spos\'f3b jeden wilk obw\'b9chuj\'b9
cy tylne partie cia\'b3a drugiego mo\'bfe natrafi\'e6 na jeden rodzaj zapachu, kiedy ogon jest uniesiony do g\'f3ry (z gruczo\'b3\'f3w oko\'b3oodbytowych), a inny, kiedy ogon jest opuszczony (z gruczo\'b3u ogonowego). Wida\'e6 wi\'eac, \'bf
e sygnalizacja zapachowa u wilk\'f3w jest bardziej skomplikowana ni\'bf u ps\'f3w.
\par Nie wiadomo dok\'b3adnie, dlaczego u ps\'f3w gruczo\'b3 ogonowy uleg\'b3 zanikowi. Wszystkie inne zmiany, jakie zasz\'b3y w ci\'b9gu tych dziesi\'eaciu tysi\'eacy lat, odk\'b9d wilk sta\'b3 si\'ea psem \emdash  zosta\'b3
y skrupulatnie wykorzystane przez ludzi do wyselekcjonowania ras znacznie r\'f3\'bfni\'b9cych si\'ea cechami jako\'9cciowymi. Rol\'ea gruczo\'b3u ogonowego u wilk\'f3w do\-strze\'bfono natomiast dopiero niedawno, trudno wi\'eac przypusz\-cza\'e6
, aby mogli na ni\'b9 zwr\'f3ci\'e6 uwag\'ea dawniejsi hodowcy.
\par W ka\'bfdym razie pies musia\'b3 utraci\'e6 t\'ea cech\'ea bardzo wcze\'9cnie, gdy\'bf nie wyst\'eapuje ona u \'bfadnej psiej rasy. Jest to jedyna r\'f3\'bfnica mi\'eadzy wilkiem a psem, kt\'f3ra do dzi\'9c nie zosta\'b3a wyja\'9cniona.
\par Trzeba jeszcze doda\'e6, \'bfe spos\'f3b trzymania ogona zar\'f3wno u ps\'f3w, jak u wilk\'f3w dzia\'b3a nie tylko jako sygna\'b3 zapachowy, lecz i optyczny. Dzi\'eaki niemu mo\'bfna, obserwuj\'b9c z daleka spotkanie dw\'f3ch osobnik\'f3
w, na pierwszy rzut oka po samych ich sylwetkach pozna\'e6, kt\'f3ry z nich jest dominuj\'b9cy, a kt\'f3ry podporz\'b9dkowany. Wida\'e6 te\'bf od razu, czy w tym uk\'b3adzie si\'b3 nie szykuj\'b9 si\'ea jakie\'9c zmiany, na przyk\'b3ad czy osobnik stoj
\'b9cy nisko w hierarchii nie zamierza wywalczy\'e6 sobie wy\'bfszej pozycji.
\par }{\insrsid5532862 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid5532862 Jak zachowuje si\'ea pies dominuj\'b9cy
\par }{\b\insrsid5532862\charrsid5532862 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 W\'b3a\'9cciciele ps\'f3w przewa\'bfnie obserwuj\'b9 u swoich pupili zachowania przyjazne b\'b9d\'9f uleg\'b3e, gdy\'bf w tej namias\-tce stada cz\'b3owiek pe\'b3ni rol\'ea przewodnika. W grupie ps\'f3w \'bfyj\'b9
cych wsp\'f3lnie mo\'bfna natomiast zauwa\'bfy\'e6, jak pies o cechach przyw\'f3dczych traktuje swoich \'84podw\'b3adnych". Przyw\'f3dca, kt\'f3rego pozycja jest zagro\'bfona, najpierw b\'eadzie postaw\'b9 i zachowaniem sygnalizowa\'b3 gotowo\'9c\'e6
 do ataku. To zazwyczaj wystarczy, aby zniech\'eaci\'e6 rywala.
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 Zac}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 howa\'f1 sygnalizuj\'b9cych gotowo\'9c\'e6 do agresji jest dziesi\'ea\'e6, przy czym ka\'bfde sygnalizuje przeciwnikowi co innego:
\par 1.  G\'f3rna warga podci\'b9gni\'eata w g\'f3r\'ea, a dolna opuszczona. Obna\'bfone siekacze i k\'b3y daj\'b9 do zrozumienia, \'bfe pies jest got\'f3w ich u\'bfy\'e6.
\par 2.  Pysk otwarty, co sugeruje, \'bfe szcz\'eaki s\'b9 gotowe do chwytu.
\par 3.  K\'b9ciki pyska wysuni\'eate do przodu, a nie jak podczas demonstracji przyjaznego nastroju, ch\'eaci do zabawy b\'b9d\'9f postawy podporz\'b9dkowanej, kiedy k\'b9ciki pyska s\'b9 odci\'b9gni\'eate w ty\'b3 a\'bf do uszu. Taka mimika wskazuje, \'bf
e ten pies nie jest ani przyjazny, ani ch\'eatny do}{\insrsid5532862  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 zabawy, ani \emdash  tym bardziej \emdash  do podporz\'b9dkowania si\'ea komukolwiek.
\par 4.  Uszy wyprostowane ku przodowi \emdash  nawet te z obwis\-\'b3ymi uszami pr\'f3buj\'b9 utrzyma\'e6 je w takiej pozycji. Ma to pokaza\'e6 przeciwnikowi, \'bfe pies jest czujny i nie umknie jego uwagi \'bfaden podejrzany szmer. Przy okazji daje te\'bf
 do zrozumienia, \'bfe jest na tyle pewny swojej przewagi, \'bfe nie musi chroni\'e6 swoich uszu.
\par Wy\'bfej wymienione sygna\'b3y gotowo\'9cci do agresji wyra\'bfa mimika. Pozosta\'b3e s\'b9 manifestowane ca\'b3ym cia\'b3em.
\par 5.  Ogon wysoko w g\'f3rze, inaczej ni\'bf przy postawie podporz\'b9dkowanej, kiedy pies wciska go mi\'eadzy nogi. Trzymanie ogona w g\'f3rze umo\'bfliwia rozchodzenie si\'ea zapach\'f3w emitowanych przez gruczo\'b3y oko\'b3oodbytowe. U\'b3atwia to identy
fikacj\'ea psa i daje pozna\'e6 psu ni\'bfszej rangi, z kim ma do czynienia.
\par Pewne zmiany w wygl\'b9dzie sygnalizuj\'b9cego gotowo\'9c\'e6 do agresji psa maj\'b9 stworzy\'e6 z\'b3udzenie, \'bfe jest on wi\'eakszy ni\'bf w rzeczywisto\'9cci.
\par 6.  Pewne partie uw\'b3osienia na \'b3opatkach, grzbiecie i zadzie je\'bf\'b9 si\'ea w szczytowej fazie postawy agresywnej.
\par 7.  R\'f3wnocze\'9cnie nogi s\'b9 maksymalnie wyprostowane, przez co ca\'b3a posta\'e6 psa wydaje si\'ea bardziej masywna.
\par 8.  Og\'f3lny efekt pot\'eaguje jeszcze wzrok uporczywie wbity w przeciwnika.
\par 9.  Z gard\'b3a dobywa si\'ea g\'b3uche, dudni\'b9ce warczenie.
\par 10. Wszystkie mi\'ea\'9cnie s\'b9 tak napi\'eate, \'bfe uniesiony prosto}{\insrsid5532862  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 w g\'f3r\'ea ogon dr\'bfy.
\par Zazwyczaj to wystarczy, aby rywal wystraszy\'b3 si\'ea i uciek\'b3. Pies dominuj\'b9cy przybiera tak\'b9 sygnalizuj\'b9c\'b9 agresj\'ea postaw\'ea, kiedy uwa\'bfa, \'bfe jego wysoka pozycja w stadzie jest realnie zagro\'bfona. W mniej powa\'bf
nych przypadkach pies o wysokiej}{\insrsid5532862  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 pozycji w stadzie tylko sporadycznie demonstruje swoj\'b9 w\'b3adz\'ea. Do tego s\'b3u\'bf\'b9 ju\'bf inne zachowania. Jednym z nich jest ustawianie si\'ea
 naprzeciw osobnika niskiej rangi, jakby blokuj\'b9ce mu drog\'ea. Odpowiednio d\'b3ugie pozostawanie w tej pozycji m\'f3wi podporz\'b9dkowanemu psu: \'84Kontroluj\'ea
 wszystkie twoje ruchy". Innym jest imitowanie skoku kopulacyjnego, przy czym silniejszy pies opiera si\'ea przednimi \'b3apami na grzbiecie lub \'b3opatkach s\'b3abszego. Nie ma to nic wsp\'f3lnego z seksem, stanowi tylko demonstracj\'ea: \'84
Moje na wierzchu!"
\par Innymi sposobami pokazania podw\'b3adnym, kto tu rz\'b9dzi, s\'b9 sfingowany skok i sfingowana zasadzka. Pies dominuj\'b9cy markuje tu spr\'ea\'bfenie si\'ea do skoku na wroga, lecz wcale nie wykonuje go do ko\'f1
ca. W drugim przypadku przypada do ziemi, jakby si\'ea czai\'b3, lecz robi to bardzo ostentacyjnie.
\par Zazwyczaj s\'b3abszy pies od razu pojmuje znaczenie tych gr\'f3\'9fb i odpowiednio reaguje.
\par Oczywi\'9ccie w zgodnie \'bfyj\'b9cym stadzie pies-przewodnik nie musi ci\'b9gle przypomina\'e6 podw\'b3adnym o dziel\'b9cej ich r\'f3\'bfnicy. Na og\'f3\'b3 w stadzie panuje przyja\'9f\'f1 i dobra organizacja. W obr\'eabie gatunku, dla kt\'f3
rego warunkiem prze\'bfycia by\'b3a wsp\'f3\'b3praca przy polowaniach, dominuj\'b9ce wilki lub psy nie mog\'b3y nadmiernie demonstrowa\'e6 swojej w\'b3adzy.
\par }{\insrsid5532862 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid5532862 Dlaczego pies zakopuje ko\'9cci
\par }{\b\insrsid5532862\charrsid5532862 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Kluczem do zagadki, dlaczego domowe psy czasem zakopuj\'b9 otrzymane od nas ko\'9cci, jest spos\'f3b zdoby\-wania zwierzyny przez wilki. Ma\'b3e zwierz\'eata, wielko\'9cci myszy, wilki tropi\'b9 i chwytaj\'b9
 pojedynczo. Zwykle rzucaj\'b9 si\'ea na ofiar\'ea, przygniataj\'b9 przednimi \'b3apami, zagryzaj\'b9 paroma chwytami szcz\'eak i szybko po\'bferaj\'b9. Podobnie post\'eapuj\'b9 z nieco wi\'eaksz\'b9 zdobycz\'b9, na przyk\'b3ad z kr\'f3likiem. Je\'9c
li tak niewielkie zwierz\'ea stawia pewien op\'f3r, wystarczy nim porz\'b9dnie potrz\'b9sn\'b9\'e6. Zwierz\'eatom \'9credniej wielko\'9cci, jak owce lub sarny, przegryzaj\'b9 gard\'b3a, co trwa kilka sekund. Zdobyczy tej wielko\'9cci nie zostawiaj\'b9
 na p\'f3\'9fniej, bo nawet m\'b3odego jelonka kilka wilk\'f3w jest w stanie zje\'9c\'e6 na miejscu. Przyjmuje si\'ea, \'bfe doros\'b3y wilk mo\'bfe \'84na jedno posiedzenie" skonsumowa\'e6 oko\'b3o 9 kilogram\'f3w mi\'easa, a w ci\'b9gu doby oko\'b3
o 20 kilogram\'f3w.
\par }\pard \ql \fi720\li0\ri0\sl360\slmult1\nowidctlpar\faauto\rin0\lin0\itap0\pararsid5532862 {\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Gdy wilki upoluj\'b9 jakie\'9c du\'bfe zwierz\'ea, na przyk\'b3ad jelenia, krow\'ea czy konia \emdash  pojawia si\'ea
 problem, co zrobi\'e6 z nadwy\'bfk\'b9 mi\'easa. Nawet wtedy najadaj\'b9 si\'ea zwykle do syta, a resztki zostawiaj\'b9 na miejscu, aby p\'f3\'9fniej do nich wr\'f3ci\'e6. Je\'9cli jednak \'b3up zdoby\'b3o tylko kilka doros\'b3ych wilk\'f3
w, na wszelki wypadek mog\'b9 oderwa\'e6 sobie po kawale mi\'easa i zakopa\'e6 w ziemi. Zabezpiecza to tak\'bfe mi\'easo przed rabusiami (zw\'b3aszcza takimi jak}{\insrsid3216579\charrsid7748600  wrony, kruki}{\insrsid5532862  }{
\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 i s\'eapy), a latem przed muchami i ich larwami. Zwykle wilki zakopuj\'b9 mi\'easo na miejscu, chocia\'bf czasem zabieraj\'b9 je z sob\'b9 do nory.
\par }\pard \ql \fi720\li0\ri0\sl360\slmult1\nowidctlpar\faauto\rin0\lin0\itap0\pararsid7748600 {\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Zwykle wilk kopie jam\'ea przednimi \'b3apami, trzymaj\'b9c mi\'easo w z\'eabach. Kiedy jama jest ju\'bf
 dostatecznie wielka, wilk po prostu rozwiera szcz\'eaki i upuszcza w ni\'b9 zdobycz, po czym j\'b9 zakopuje, nasuwaj\'b9c ziemi\'ea pyskiem. W odr\'f3\'bf\-nieniu od kot\'f3w, nigdy nie u\'bfywa do tego przednich n\'f3g. Potem ugniata j\'b9
 lekko pyskiem i odchodzi. Nazajutrz powraca, przednimi \'b3apami wykopuje mi\'easo, bierze je w pysk, otrz\'b9sa z ziemi i siada, by je zje\'9c\'e6.
\par Mo\'bfna wi\'eac si\'ea domy\'9cli\'e6, kiedy nasz domowy pies nabierze ochoty na zakopanie jedzenia. Przede wszystkim musi go mie\'e6 w nadmiarze! G\'b3odny pies, jak jego dzicy przodkowie, zje, ile tylko b\'eadzie m\'f3g\'b3. Dopiero je\'9cli co\'9c
 mu pozostanie, wyniesie to do ogrodu i tam zakopie. Jednak nawet przekarmione psy, je\'9cli dostaj\'b9 tylko gotow\'b9, mi\'eakk\'b9 karm\'ea, nie s\'b9 w stanie nigdzie z ni\'b9 p\'f3j\'9c\'e6. Ko\'9cci wynios\'b9 natomiast na dw\'f3r i zakopi\'b9
 w ziemi.
\par Nawet je\'9cli pies nie jest przekarmiony, du\'bfa ko\'9c\'e6, zw\'b3aszcza taka, kt\'f3rej nie mo\'bfna pogry\'9f\'e6 i zje\'9c\'e6 od razu, \'9cwietnie si\'ea nadaje do od\'b3o\'bfenia na potem. Dlatego psy, nawet g\'b3odne, najcz\'ea\'9cciej zakopuj
\'b9 w\'b3a\'9cnie ko\'9cci.
\par Psy karmione zbyt obficie i wy\'b3\'b9cznie mi\'eakk\'b9 karm\'b9 przejawiaj\'b9 szcz\'b9tkowe pozosta\'b3o\'9cci instynktu zakopywania resztek. Wiedz\'b9, \'bfe to, co jest w misce, jest dobre, ale nie s\'b9 ju\'bf g\'b3odne, pr\'f3buj\'b9 wi\'eac \'84
zakopa\'e6" misk\'ea z jedzeniem w rogu pokoju. Czasem ruchy \'84zakopywania" s\'b9 tylko zamarkowane paroma ruchami nosa, kt\'f3re popychaj\'b9 misk\'ea po pod\'b3odze, ale nic z tego nie wynika i pies szybko rezygnuje. To zachowanie powinno tylko uzmys
\'b3owi\'e6 jego panu, \'bfe daje swemu psu za du\'bfo jedzenia.
\par }{\insrsid9963874 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid9963874 Jak cz\'easto pies jada}{\b\fs28\insrsid3216579 
\par }{\b\fs28\insrsid9963874\charrsid9963874 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Wi\'eakszo\'9c\'e6 w\'b3a\'9ccicieli daje psu dwa posi\'b3ki dziennie, nie licz\'b9c wody. Je\'bfeli jedzenie jest urozmaicone, tzn. nie sk\'b3ada si\'ea tylko z mi\'easa \emdash  to wystarczy, aby utrzyma\'e6 zwierz
\'ea w dobrej kondycji. Trzeba pami\'eata\'e6, \'bfe tak\'bfe wilki i dzikie psy spo\'bfywaj\'b9 pewn\'b9 ilo\'9c\'e6 materia\'b3u ro\'9clinnego, zjadaj\'b9c wn\'eatrzno\'9cci swoich ro\'9clino\'bfernych ofiar. Podobne zapotrzebowanie ma r\'f3wnie\'bf
 nasz pies domowy. Nie nale\'bfy jednak pr\'f3bowa\'e6 \'84przestawia\'e6" psa na modn\'b9 obecnie diet\'ea wegetaria\'f1sk\'b9. Z dwojga z\'b3ego lepsze jest karmienie psa tylko mi\'easem, gdy\'bf jest g\'b3\'f3wnie zwierz\'eaciem mi\'easo\'bfernym.

\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 Tu i \'f3w}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 dzie pokutuje przes\'b9d, \'bfe psom potrzebny jest jeden dzie\'f1 postu w tygodniu. Wyci\'b9gni\'eato ten wniosek z faktu, \'bfe wilki w stanie dzikim potrafi\'b9 przez d
\'b3u\'bfszy czas obywa\'e6 si\'ea ca\'b3kiem bez po\'bfywienia. W skrajnych warunkach odnotowano rekordow\'b9 g\'b3od\'f3wk\'ea trwaj\'b9c\'b9 czterna\'9ccie dni! Tak, ale w przyrodzie po okresach wymuszonego postu polowanie w ko\'f1cu si\'ea
 udaje i nast\'eapuje wielkie ob\'bfarstwo po\'b3\'b9czone z przy\-spieszonym trawieniem. To zreszt\'b9 wcale nie znaczy, \'bfe ten model \'bfywienia nale\'bfy zaleca\'e6. Kiedy bowiem wilki znajduj\'b9 si\'ea na terenie bogatym w zwierzyn\'ea \emdash 
 jedz\'b9 kilka razy dziennie.
\par Nie zapominajmy te\'bf, \'bfe i nasi praprzodkowie prze\'bfywali na przemian dni ob\'bfarstwa i g\'b3odu. Mimo to obecnie wolimy od\'bfywia\'e6 si\'ea regularnie. Dotyczy to r\'f3wnie\'bf ps\'f3w.
\par }{\insrsid15549667 \page }{\b\fs28\insrsid3216579\charrsid15549667 Dlaczego owczarki s}{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid15549667 \'b9 tak przydatne do pasienia owiec
\par }{\b\insrsid15549667\charrsid15549667 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Nieraz podziwiamy transmitowane przez telewizj\'ea konkursy sprawno\'9cci ps\'f3w pasterskich. Wydaje si\'ea wtedy, \'bfe mi\'eadzy przewodnikiem a psem istnieje jaka\'9c wi\'ea\'9f telepatyczna. \'a3atwo j\'b9 wyt
\'b3umaczy\'e6. Zwr\'f3\'e6my uwag\'ea na zachowanie ps\'f3w lub wilk\'f3w w czasie zbiorowych polowa\'f1. Pracuj\'b9cy owczarek po prostu dostosowuje odziedziczone po przodkach zwyczaje my\'9cliwskie do wymaga\'f1 pasterza. Spr\'f3bujmy wi\'eac wyobrazi
\'e6 sobie, jak zachowuje si\'ea stado wilk\'f3w okr\'b9\'bfaj\'b9ce zwierzyn\'ea.
\par Kto raz by\'b3 okr\'b9\'bfony przez watah\'ea, zapami\'eata to do ko\'f1ca \'bfycia. Nawet je\'9cli stado jest syte i sk\'b3ada si\'ea z osobni\-k\'f3w, kt\'f3re znamy od szczeniaka, widok otaczaj\'b9cych nas wachlarzowato drapie\'bfnik\'f3w ma w sobie co
\'9c niesamowitego. W tym momencie chyba ju\'bf wiemy, co czuje zaszczuty jele\'f1, a z drugiej strony \emdash  co musi robi\'e6 owczarek, aby zagania\'e6 owce. Musi sam zast\'eapowa\'e6 ca\'b3\'b9 watah\'ea! Jest to wyj\'b9tkowo trudne zadanie, gdy\'bf
 proporcje s\'b9 odwr\'f3cone: zamiast grupy drapie\'bfnik\'f3w atakuj\'b9cych jedn\'b9 ofiar\'ea jeden drapie\'bfca przypada na ca\'b3e stado ofiar. Biedny owczarek musi wi\'eac pracowa\'e6 za dziesi\'ea\'e6 wilk\'f3w, tote\'bf zwykle psy te \'bfyj\'b9
 kr\'f3cej ni\'bf inne \emdash  tak wyczerpuj\'b9ca jest ich praca.
\par Owczarki podejmuj\'b9 ten nadmierny wysi\'b3ek, bo w swej wilczej mentalno\'9cci nie pojmuj\'b9, \'bfe ani po lewej, ani po prawej stronie nie ma \'bfadnego \'84wilka" do pomocy. Musz\'b9 wi\'eac same wykona\'e6 wszystkie manewry oskrzy\-dlaj\'b9
ce; to przyczajaj\'b9 si\'ea, to biegaj\'b9, to zataczaj\'b9 ko\'b3a, bo tak ka\'bfe im instynkt.
\par Taktyka \'b3owiecka wilk\'f3w opiera si\'ea na czterech zasadach, kt\'f3re ka\'bfdy osobnik wysysa z mlekiem matki. Pierwsza g\'b3osi, \'bfe po od\'b3\'b9czeniu od stada pojedynczej sztuki wszystkie wilki musz\'b9 by\'e6 od niej w r\'f3wnej odleg\'b3o\'9c
ci. Druga \emdash  \'bfe ka\'bfdy wilk, okr\'b9\'bfaj\'b9c zdobycz, powinien zachowywa\'e6 tak\'b9 sam\'b9 odleg\'b3o\'9c\'e6 od cz\'b3onk\'f3w watahy po lewej i po prawej stronie. To wszystko powoduje, \'bfe wilki okr\'b9\'bfaj\'b9 swoj\'b9 ofiar\'ea r
\'f3wnym ko\'b3em. W miar\'ea przybli\'bfania si\'ea do niej ko\'b3o si\'ea zacie\'9cnia, ale jednakowy dystans mi\'eadzy ofiar\'b9 a ka\'bfdym z napastnik\'f3w zostaje zachowany. Kiedy t\'ea czynno\'9c\'e6 owczarek wykonuje sam, ugania si\'ea
 z miejsca na miejsce, jakby chc\'b9c zast\'b9pi\'e6 ka\'bfdego z nieobecnych \'84cz\'b3onk\'f3w watahy" i ustalaj\'b9c sw\'f3j w\'b3asny, umowny dystans mi\'eadzy sob\'b9 a owcami.
\par Trzeci\'b9 zasad\'b9 zbiorowego polowania wilk\'f3w jest element zasadzki. Kt\'f3ry\'9c wilk od\'b3\'b9cza si\'ea od stada i przyczaja si\'ea na w\'b3asn\'b9 r\'eak\'ea, znikaj\'b9c z pola widzenia ofiary. Le\'bfy spokojnie w ukryciu, czekaj\'b9c, a\'bf
 reszta stada nagoni prawie ju\'bf osaczon\'b9 zwierzyn\'ea w jego stron\'ea. Podobnie post\'eapuje owczarek, k\'b3ad\'b9c si\'ea i obserwuj\'b9c uwa\'bfnie owce. Poniewa\'bf jednak nie ma komu nap\'eadzi\'e6 ich na niego, musi zn\'f3w biega\'e6
 i sam je okr\'b9\'bfa\'e6.
\par W grupowym polowaniu wilk\'f3w czwart\'b9 i najwa\'bfniejsz\'b9 regu\'b3\'b9 post\'eapowania jest pos\'b3usze\'f1stwo wobec przewodnika stada. To on inicjuje poszczeg\'f3lne czynno\'9cci i decyduje, kt\'f3r\'b9 sztuk\'ea wzi\'b9\'e6 na cel i od\'b3\'b9czy
\'e6. Inne wilki uwa\'bfnie
\par patrz\'b9 i na\'9claduj\'b9. Bez wsp\'f3\'b3pracy bowiem polowanie by si\'ea nie uda\'b3o. Dla owczarka takim \'84wilkiem-przewodnikiem" jest owczarz i jego komendy musz\'b9 by\'e6 natychmiast wykonywane.
\par Owczarz u\'bfywa dziesi\'eaciu komend, kt\'f3re instruuj\'b9 psa, co ma robi\'e6:
\par 1.  St\'f3j! (ma przerwa\'e6 to, co akurat robi);
\par 2.  Le\'bfe\'e6! (ma po\'b3o\'bfy\'e6 si\'ea, przyczajony jak w zasadzce, i obserwowa\'e6 owce);
\par 3.  Nawracaj z lewej! (ma zbli\'bfy\'e6 si\'ea do owiec z lewej strony i st\'b9d je okr\'b9\'bfa\'e6);
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 4.  Nawracaj z prawej! (to samo z przeciwnej strony);
\par }\pard \ql \fi720\li0\ri0\sl360\slmult1\nowidctlpar\faauto\rin0\lin0\itap0\pararsid15549667 {\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 5.  Chod\'9f tu! (ma wr\'f3ci\'e6 do owczarza, gdziekolwiek by}{\insrsid15549667  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 by\'b3
);
\par }\pard \ql \fi720\li0\ri0\sl360\slmult1\nowidctlpar\faauto\rin0\lin0\itap0\pararsid7748600 {\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 6.  Dalej! (ma podbiec do stada, bez wzgl\'eadu na to, gdzie ono jest);
\par 7.  Wr\'f3\'e6! (ma oddali\'e6 si\'ea od stada);
\par 8.  Powoli! (ma zwolni\'e6 tempo);
\par 9.  Szybciej! (ma przyspieszy\'e6 tempo);
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 10. }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Dosy\'e6! (ma zostawi\'e6 owce i wr\'f3ci\'e6 do owczarza).
\par U\'bfywaj\'b9c tych komend, wykorzystuj\'b9c instynkty my\'9c\-liwskie psa, owczarz mo\'bfe \'9cwietnie wyszkoli\'e6 owczarka. Polecenia przekazuje mu za po\'9crednictwem gwizdk\'f3w, ustnych komend i gest\'f3w.
\par Ciekawe, \'bfe najwi\'eaksz\'b9 trudno\'9c\'e6 sprawia nauczenie psa p\'eadzenia stada tak, by oddala\'b3o si\'ea od owczarza. Jest to sprzeczne z naturalnymi instynktami psa, gdy\'bf na normalnym polowaniu wilk-przewodnik (kt\'f3rego rol\'ea pe\'b3
ni owczarz) nigdy nie \'bf\'b9da\'b3by od swoich podw\'b3adnych odp\'eadzania od niego zwierzyny. Poniewa\'bf jednak owczarek jest swemu panu pos\'b3uszny, musi nauczy\'e6 si\'ea wykonywa\'e6 ten rozkaz.
\par Mo\'bfe si\'ea zdarzy\'e6, \'bfe niezdyscyplinowany owczarek posunie si\'ea za daleko w symulacji ataku i zacznie rzeczywi\'9ccie podszczypywa\'e6 owce po nogach. Zdarza si\'ea to jednak rzadko, gdy\'bf rasy ps\'f3w owczarskich (szczeg\'f3
lnie owczarki szkockie) poddawane s\'b9 selekcji na wyeliminowanie przej\'9ccia z fazy kr\'b9\'bfenia zwierzyny do fazy ataku.
\par }{\insrsid15549667 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid15549667 Dlaczego niekt\'f3re psy my\'9cliwskie wystawiaj\'b9 zwierzyn\'ea
\par }{\b\insrsid15549667\charrsid15549667 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Wyspecjalizowan\'b9 ras\'b9 ps\'f3w my\'9cliwskich s\'b9 pointery.}{\insrsid15549667  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Wykrywaj\'b9 one zwierzyn\'ea (zwykle ptactwo) w\'eachem, a kiedy j\'b9 zwietrz\'b9, zastygaj
\'b9 w charakterystycznej st\'f3jce. Pies stoi wtedy z opuszczon\'b9 g\'b3ow\'b9, wyci\'b9gni\'eat\'b9 do przodu szyj\'b9 i ogonem trzymanym sztywno w pozycji poziomej. Jedn\'b9 przedni\'b9 nog\'ea trzyma w powietrzu, jakby zatrzyman\'b9 w p\'f3\'b3
 kroku. Dobry pointer d\'b3ugo wytrzyma w tej pozycji, tylko lekkie drganie ogona zdradza, jak jest podniecony i napi\'eaty.
\par W ko\'f1cu my\'9cliwy strzela do wystawionego ptaka, co automatycznie zwalnia psa ze st\'f3jki. Wtedy tropienie zaczyna si\'ea od pocz\'b9tku.
\par Czasem do polowania u\'bfywa si\'ea pary pointer\'f3w. Jeden pies potrafi bowiem pokaza\'e6 tylko kierunek ukrycia si\'ea zwierzyny, ale nie mo\'bfe r\'f3wnocze\'9cnie wskaza\'e6 odleg\'b3o\'9cci. Gdy t\'ea sam\'b9 zwierzyn\'ea wystawia r\'f3wnocze\'9c
nie inny pointer z drugiej strony, my\'9cliwy otrzymuje ju\'bf gotowe \'84wsp\'f3\'b3\-rz\'eadne", dzi\'eaki czemu mo\'bfe mierzy\'e6 bardzo precyzyjnie. B\'b3\'eadne jest przekonanie, \'bfe st\'f3jka nie nale\'bfy do naturalnych zachowa\'f1
 psa. Kiedy wilki zwietrz\'b9 \'b3up, najpierw osobniki dominuj\'b9ce zastygaj\'b9 w bezruchu, ustawiaj\'b9c si\'ea przodem}{\insrsid15549667  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 do \'9fr\'f3d\'b3a zapachu. Inne wilki do\'b3\'b9czaj\'b9 si\'ea
 do nich, pr\'f3buj\'b9c te\'bf z\'b3apa\'e6 ten zapach w nozdrza. Nast\'eapuje kr\'f3tka przerwa, podczas kt\'f3rej ca\'b3a wataha koncentruje si\'ea na \'b3apaniu wiatru; dopiero potem zaczyna si\'ea nast\'eapna faza polowania. A wi\'ea
c pointer zatrzyma\'b3 si\'ea na etapie tej przerwy w wilczym polowaniu. Jedyn\'b9 r\'f3\'bfnic\'b9 mi\'eadzy zachowaniem psa domowego a dzikiego jest nie sama \'84st\'f3jka", lecz umiej\'eatno\'9c\'e6 jej przed\'b3u\'bfania. Ale w tym w\'b3a\'9c
nie wyspecjalizowa\'b3a si\'ea ta rasa i na t\'ea zdolno\'9c\'e6 j\'b9 selekcjonowano.
\par Pointery wystawiaj\'b9, a setery siadaj\'b9 i w ten spos\'f3b daj\'b9 zna\'e6, \'bfe zwietrzy\'b3y ptaka. Dlatego te\'bf nazwa \'84seter" pochodzi od angielskiego s\'b3owa \'84to sit" \emdash  siada\'e6.
\par To zachowanie ma znowu zwi\'b9zek z opisywan\'b9 poprze\-dnio faz\'b9 wilczych \'b3ow\'f3w, w kt\'f3rej jeden wilk przypada w ukryciu, a inne nap\'eadzaj\'b9 na niego zwierzyn\'ea. Teraz dzi\'eaki selekcji sta\'b3o si\'ea to specjalno\'9cci\'b9 tej rasy.

\par Liczne rasy aporter\'f3w, kt\'f3re biegn\'b9 na poszukiwanie zastrzelonej zwierzyny, aby przynie\'9c\'e6 j\'b9 my\'9cliwemu, na\'9claduj\'b9 inny element wilczego polowania. Wilki przynosz\'b9 cz\'ea\'9c\'e6
 zdobyczy do nory dla samic po oszczenieniu lub dla szczeni\'b9t za m\'b3odych, aby same mog\'b3y zdobywa\'e6 po\'bfywienie. Zdolno\'9c\'e6 bezinteresownego aportowania, udoskonalona u wielu wsp\'f3\'b3czesnych ras ps\'f3w my\'9cliwskich wzi\'ea\'b3a si
\'ea w\'b3a\'9cnie ze zwyczaju dzielenia si\'ea zdobycz\'b9 ze s\'b3abszymi.
\par Utrwaleniu tego odruchu s\'b3u\'bfy popularna zabawa z psem polegaj\'b9ca na przynoszeniu rzuconego przez cz\'b3owieka patyka lub pi\'b3ki.
\par }{\b\fs28\insrsid15549667 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid15549667 Dlaczego psy czasem jedz\'b9 traw\'ea}{\b\fs28\insrsid3216579 
\par }{\b\fs28\insrsid15549667\charrsid15549667 
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 Zar\'f3}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 wno psy, jak i koty, mimo \'bfe s\'b9 drapie\'bfnikami, lubi\'b9 czasem \'b3apa\'e6 z\'eabami i je\'9c\'e6 \'9fd\'9fb\'b3a trawy w ogrodzie. Zazwyczaj ich nie po\'b3ykaj\'b9
, tylko wysysaj\'b9 sok, wypluwaj\'b9c sta\'b3\'b9 tkank\'ea ro\'9clinn\'b9. Stwierdzono, \'bfe dla kot\'f3w trawa jest \'9fr\'f3d\'b3em witamin, zw\'b3aszcza kwasu foliowego, kt\'f3rymi uzupe\'b3niaj\'b9 swoj\'b9 mi\'easn\'b9 diet\'ea. By\'e6 mo\'bf
e z psami jest podobnie, cho\'e6 podaje si\'ea jeszcze inne przyczyny takiego stanu rzeczy.
\par Niekt\'f3rzy posiadacze ps\'f3w zauwa\'bfyli, \'bfe ich pupile interesuj\'b9 si\'ea traw\'b9 tylko wtedy, kiedy cierpi\'b9 na jakie\'9c zaburzenia w trawieniu. Cz\'easto te\'bf po najedzeniu si\'ea trawy zaraz wymiotuj\'b9. Mo\'bfna si\'ea domy\'9cla\'e6
, \'bfe po traw\'ea si\'eagaj\'b9 psy, kt\'f3re otrzymuj\'b9 w paszy zbyt ma\'b3o balastu i to jego niedob\'f3r spowodowa\'b3 ich z\'b3e samopoczucie. Spo\'bfycie nieodpowiedniej trawy pogarsza ich stan \emdash  st\'b9d wymioty.
\par Istnieje te\'bf pogl\'b9d, \'bfe psy, kt\'f3re zjad\'b3y co\'9c niestrawnego, celowo jedz\'b9 traw\'ea, aby zmusi\'e6 si\'ea do wymiot\'f3w. Nie jest to jednak hipoteza zbyt prawdopodobna, gdy\'bf psom wymioty przychodz\'b9 \'b3atwo i nie musz\'b9
 sztucznie ich wywo\'b3ywa\'e6.
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 
\par }{\insrsid15549667 \page }{\b\fs28\insrsid3216579\charrsid15549667 Czy pies ma dobry wzrok
\par }{\insrsid15549667 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Zasadniczo psy widz\'b9 dobrze, lecz pod wieloma wzgl\'eadami inaczej ni\'bf my. Przez wiele lat s\'b9dzono, \'bfe psy nie odr\'f3\'bfniaj\'b9 kolor\'f3w i widz\'b9 wszystko w tonacji czarno-bia\'b3
ej. W tej chwili wiadomo ju\'bf, \'bfe tak nie jest, niemniej kolor dla ps\'f3w nie jest czym\'9c specjalnie wa\'bfnym. Rzecz w stosunku pr\'eacik\'f3w do czop\'f3w na siatk\'f3wce oka psa \emdash  psy maj\'b9 wi\'eacej pr\'eacik\'f3w ni\'bf ludzie. Pr
\'eaciki umo\'bfliwiaj\'b9 odr\'f3\'bfnianie barw czarnej i bia\'b3ej oraz u\'b3atwiaj\'b9 widzenie w p\'f3\'b3mroku; natomiast czopki umo\'bfliwiaj\'b9 widzenie kolor\'f3w. Oczy psa maj\'b9 wi\'eacej pr\'eacik\'f3w, gdy\'bf w naturze por\'b9 najwi\'ea
kszej aktywno\'9cci psowatych jest \'9cwit i zmierzch. Jest to widzenie zmrokowe, typowe dla wi\'eakszo\'9cci ssak\'f3w. Cz\'b3owiek, o \'84dziennym" rodzaju widzenia, jest pod tym wzgl\'eadem nietypowym ssakiem}{\insrsid3216579\charrsid7748600 .
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Pewna, cho\'e6 niedu\'bfa liczba czopk\'f3w na siatk\'f3wce oka psa \'9cwiadczy o tym, \'bfe w pewnym stopniu pies musi dostrzega\'e6 kolory. Najtrafniej uj\'b9\'b3 to bieg\'b3y okulista Gordon Walls: \'84Zwierz\'ea
 na po\'b3y nocne, bogato wyposa\'bfone w pr\'eaciki (jakim jest pies \emdash  przyp. aut.), mo\'bfe postrzega\'e6 najostrzejsze pasma widma barwnego najwy\'bfej jako lekko pastelowe odcienie". W ka\'bfdym razie lepiej, \'bfe pies id\'b9c z nami na}{
\insrsid15549667  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 spacer widzi przynajmniej pastelowe tony otaczaj\'b9cego pejza\'bfu, ni\'bf mia\'b3by nie dostrzega\'e6 ich w og\'f3le.
\par W s\'b3abym \'9cwietle pies ma natomiast nad nami przewag\'ea. Tylna \'9cciana jego ga\'b3ki ocznej zawiera warstw\'ea odbijaj\'b9c\'b9 \'9cwiat\'b3o, co wydatnie wzmacnia widoczno\'9c\'e6 obrazu. Ten sam mechanizm funkcjonuje u kot\'f3
w, dlatego ich oczy, podobnie jak oczy ps\'f3w, \'9cwiec\'b9 w ciemno\'9cci.
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 Dalsze r}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 \'f3\'bfnice mi\'eadzy naszymi a psimi oczami polegaj\'b9 na tym, \'bfe psy dok\'b3adniej widz\'b9 wszelkie poruszenia, gorzej za\'9c szczeg\'f3\'b3
y obrazu. Nieruchomy obiekt znajduj\'b9cy si\'ea w du\'bfej odleg\'b3o\'9cci mo\'bfe nie by\'e6 przez nie zauwa\'bfony. To dlatego wiele gatunk\'f3w zwierz\'b9t, na kt\'f3re poluj\'b9 psowate, ratuje \'bfycie zastygaj\'b9c w bezruchu, zamiast podejmowa
\'e6 pr\'f3by ucieczki. Do\'9cwiadczalnie stwierdzono, \'bfe pies nie zauwa\'bfy swojego w\'b3a\'9cciciela z odleg\'b3o\'9cci oko\'b3o 300 metr\'f3w, je\'9cli ten nie b\'eadzie si\'ea rusza\'b3. Owczarek z odleg\'b3o\'9cci nawet mili (oko\'b3o 1600 metr
\'f3w) dostrze\'bfe natomiast owczarza, kt\'f3ry daje mu energiczne sygna\'b3y gestami r\'b9k. Wyczulenie na ruch jest szczeg\'f3lnie wa\'bfn\'b9 cech\'b9 psiego wzroku w czasie d\'b3ugiego po\'9ccigu za zwierzyn\'b9
. Kiedy bowiem ofiara ucieka, oczy psa osi\'b9gaj\'b9 maksimum sprawno\'9cci.
\par Przy polowaniu du\'bf\'b9 rol\'ea odgrywa u psa jego szerokie pole widzenia. Najszersze, dzi\'eaki w\'b9skiej g\'b3owie, ma chart \emdash  do 270\'b0. Pole widzenia przeci\'eatnego psa si\'eaga oko\'b3o 250\'b0, u ras o sp\'b3aszczonej cz\'ea\'9c
ci twarzowej nieco mniej, zawsze jednak jest szersze ni\'bf u cz\'b3owieka, u kt\'f3rego wynosi 180\'b0. Oznacza to, \'bfe pies mo\'bfe dostrzega\'e6 nawet ma\'b3e poruszenia na du\'bfo szerszym horyzoncie ni\'bf my, p\'b3aci jednak za to mniejszym o po
\'b3ow\'ea zasi\'eagiem widzenia obuocznego. Dlatego cz\'b3owiek lepiej od psa potrafi ocenia\'e6 odleg\'b3o\'9c\'e6.
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 
\par }{\b\fs28\insrsid15549667 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid15549667 Czy pies ma dobry s\'b3uch}{\b\fs28\insrsid3216579 
\par }{\b\fs28\insrsid15549667\charrsid15549667 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Psy s\'b3ysz\'b9 d\'9fwi\'eaki o niskiej cz\'eastotliwo\'9cci mniej wi\'eacej tak samo jak my. D\'9fwi\'eaki wysokie s\'b3ysz\'b9 natomiast du\'bfo lepiej. G\'f3rna granica cz\'eastotliwo\'9cci bod\'9fc\'f3w akus\-
tycznych s\'b3yszalnych przez cz\'b3owieka waha si\'ea od trzydziestu tysi\'eacy herc\'f3w w dzieci\'f1stwie, poprzez 20 tysi\'eacy w wieku dojrza\'b3ym, do dwunastu tysi\'eacy na staro\'9c\'e6. G\'f3rna granica s\'b3yszalno\'9c
ci u psa wynosi natomiast 35\emdash 40 tysi\'eacy herc\'f3w, a wed\'b3ug najnowszych bada\'f1 rosyjskich nawet 100 tysi\'eacy.
\par Dzi\'eaki temu pies s\'b3yszy to, co dla nas jest ultrad\'9fwi\'eakiem. Je\'bfeli nagle, bez widocznej przyczyny, nadstawia uszu i zaczyna nas\'b3uchiwa\'e6 \emdash  mo\'bfe to oznacza\'e6, \'bfe us\'b3ysza\'b3 nies\'b3
yszalny dla nas pisk myszy lub nietoperza. Tak czu\'b3y s\'b3uch rozwin\'b9\'b3 si\'ea u dzikich przodk\'f3w psa, gdy\'bf by\'b3 im potrzebny do wykrywania drobnej zwierzyny \emdash  takiej jak gryzonie.
\par Dzi\'eaki temu zmys\'b3owi naszym psom domowym mo\'bfna przypisywa\'e6 zdolno\'9cci z pogranicza telepatii. Zaobserwujmy zachowanie psa, gdy jego pan wraca z pracy. Zanim kto\'9c z domownik\'f3w us\'b3yszy jaki\'9c konkretny odg\'b3os, pies ju\'bf
 zrywa si\'ea ze swojego pos\'b3ania i niespokojnie kr\'eaci przy drzwiach. Je\'bfeli pan wraca do domu piechot\'b9, pies jest w stanie odr\'f3\'bfni\'e6 jego kroki od krok\'f3w setek innych ludzi}{\insrsid15549667  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 
na ulicy. Je\'bfeli za\'9c przyje\'bfd\'bfa samochodem \emdash  odr\'f3\'bfnia odg\'b3os silnika od wszystkich innych przeje\'bfd\'bfaj\'b9cych pod domem.
\par Je\'bfeli komu\'9c trudno uwierzy\'e6 w a\'bf tak wielk\'b9 czu\'b3o\'9c\'e6 s\'b3uchu psa, wystarczy u\'9cwiadomi\'e6 sobie, \'bfe w stanie dzikim wilki s\'b3ysz\'b9 wycie innych wilk\'f3w z odleg\'b3o\'9cci ponad czterech mil (oko\'b3o sze\'9cciu i p
\'f3\'b3 kilometra).
\par }{\b\insrsid15549667 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid15549667 Jak czu\'b3y jest psi w\'each
\par }{\b\insrsid15549667\charrsid15549667 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 W \'9cwiecie zapach\'f3w cz\'b3owiek zajmuje dosy\'e6 podrz\'eadn\'b9 pozycj\'ea. Skala dozna\'f1 w\'eachowych przeci\'eatnego psa jest nam tak obca jak temu\'bf psu \emdash  powiedzmy \emdash  wy\'bf
sza matematyka! Czu\'b3o\'9c\'e6 w\'eachu cz\'b3owieka i psa trudno obiektyw\-nie por\'f3wna\'e6. Niekt\'f3re autorytety naukowe oceniaj\'b9, \'bfe jest mi\'eadzy nimi r\'f3\'bfnica jak l: 100, inne s\'b9dz\'b9, \'bfe pies przewy\'bfsza nas pod tym wzgl
\'eadem milion, a nawet sto milion\'f3w razy!
\par Tak naprawd\'ea por\'f3wnywalna mo\'bfe by\'e6 tylko zdolno\'9c\'e6 wyczuwania okre\'9clonej substancji chemicznej. Na niekt\'f3re zapachy, takie, kt\'f3re nie maj\'b9 dla nich \'bfadnego praktycznego znaczenia \emdash jak na przyk\'b3ad kwiat\'f3w 
\emdash  psy reaguj\'b9 tylko nieco silniej ni\'bf my. Je\'9cli chodzi natomiast o wyczuwanie na przyk\'b3ad kwasu mas\'b3owego, kt\'f3ry jest sk\'b3adnikiem potu, testy wykaza\'b3y, \'bfe psy s\'b9 na\'f1 przynajmniej milion razy wra\'bfliwsze ni\'bf my.

\par Imponuj\'b9ce s\'b9 wyniki pr\'f3b na wykrywanie zapachu potu. Znany jest na przyk\'b3ad \'84test rzuconego kamienia", polegaj\'b9cy na tym, \'bfe spo\'9cr\'f3d sze\'9cciu ludzi ka\'bfdy podnosi z ziemi kamyk i odrzuca go tak daleko, jak tylko mo\'bf
e. Badany pies mo\'bfe wtedy pow\'b9cha\'e6 r\'eak\'ea kt\'f3rego\'9c z tych ludzi, po czym biegnie i bezb\'b3\'eadnie aportuje w\'b3a\'9cciwy kamyk. Wystarczy, aby cz\'b3owiek trzyma\'b3 go w d\'b3oni przez}{\insrsid15549667  }{
\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 czas potrzebny na wykonanie rzutu, a ju\'bf zostaje na nim wystarczaj\'b9ca ilo\'9c\'e6 potu, aby pies j\'b9 rozpozna\'b3.
\par Jeszcze bardziej zaskakuj\'b9cy jest \'84test szklanych p\'b3ytek". Polega na tym, \'bfe cz\'b3owiek dotyka przez chwil\'ea czubkiem palca tylko jednej z zestawu szklanych p\'b3ytek. Potem przechowuje si\'ea je oko\'b3o sze\'9cciu tygod
ni, ale i tak po tym okresie pies potrafi rozpozna\'e6 p\'b3ytk\'ea.
\par Zapach potu z ludzkich st\'f3p jest dla psa jeszcze \'b3atwiej rozpoznawalny. Psy rasy bloodhound potrafi\'b9 wytropi\'e6 cz\'b3owieka, id\'b9c po \'9cladzie sprzed czterech dni, na dystansie do stu mil. Indywidualny zapach st\'f3
p ludzkich jest dla psa tak silnie wyczuwalny, \'bfe potrafi on zidentyfikowa\'e6 konkretnego cz\'b3owieka na obszarze wydeptanym przez setki obutych st\'f3p.
\par Poniewa\'bf pies posiada oko\'b3o 220 milion\'f3w kom\'f3rek w\'eachowych (cz\'b3owiek ma ich tylko 5 milion\'f3w), mo\'bfliwo\'9cci jego nosa s\'b9 cz\'easto wykorzystywane. Wymienione ju\'bf bloodhoundy ws\'b3awi\'b3y si\'ea tropieniem zbieg\'b3
ych niewolnik\'f3w, a potem zwyk\'b3ych przest\'eapc\'f3w, ale ma\'b3o kto wie, \'bfe psy potrafi\'b9 tak\'bfe odr\'f3\'bfni\'e6 po zapachu bli\'9fni\'eata jednojajowe od dwujajowych. Indywidualny zapach cz\'b3owieka jest bowiem cech\'b9 dziedziczn\'b9
, a wi\'eac u bli\'9fni\'b9t jednojajowych jest identyczny i nawet pies go nie rozr\'f3\'bfni, natomiast bli\'9fni\'eata dwujajowe maj\'b9 ka\'bfde inny zapach, rozpoznawany przez psa z \'b3atwo\'9cci\'b9.
\par Do najbardziej typowych zada\'f1 dla psiego nosa nale\'bf\'b9: wykrywanie trufli pod ziemi\'b9, narkotyk\'f3w i materia\'b3\'f3w wybuchowych w baga\'bfach oraz ludzi pod lawinami. Najpopularniejsze narkotyki, jak marihuana, kokaina i heroina, maj\'b9
 charakterystyczny zapach, kt\'f3ry psy potrafi\'b9 wyw\'easzy\'e6, mimo \'bfe przemytnicy robi\'b9 wszystko, aby je zamaskowa\'e6. Ale nawet korzenne przyprawy, perfumy,}{\insrsid15549667  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 tyto\'f1
, cebula czy naftalina umieszczane wok\'f3\'b3 paczuszek z narkotykami nie s\'b9 w stanie zmyli\'e6 szkolonego psa z brygady antynarkotykowej. Z kolei psy z brygad antyterrorystycznych z \'b3atwo\'9cci\'b9 rozpoznaj\'b9
 zapach siarki charakterystyczny dla prochu strzelniczego oraz kwa\'9cny zapach nitrogliceryny. Je\'9cli chodzi o rozr\'f3\'bfnianie zapach\'f3w, psiemu nosowi nie dor\'f3wna\'b3o dot\'b9d \'bfadne urz\'b9dzenie zbudowane przez cz\'b3owieka.
\par Na kszta\'b3towanie si\'ea w trakcie ewolucji nadzwyczajnych walor\'f3w w\'eachu psa wp\'b3yn\'ea\'b3a potrzeba rozpoznawania potencjalnej zdobyczy z du\'bfej odleg\'b3o\'9cci. Zaobserwowano, \'bfe wilk by\'b3 w stanie wyczu\'e6
 z wiatrem zapach jelenia z odleg\'b3o\'9cci oko\'b3o p\'f3\'b3torej mili. Kiedy tylko wataha zwietrzy tak du\'bf\'b9 zwierzyn\'ea, wszystkie zastygaj\'b9 w bezruchu i ustawiaj\'b9 si\'ea przodem do ofiary. Stoj\'b9 tak przez chwil\'ea, upewniaj\'b9c si
\'ea, czy to rzeczywi\'9ccie ten zapach, potem zbijaj\'b9 si\'ea w gromadk\'ea, nosami do siebie, z ogonami dr\'bf\'b9cymi z podniecenia. Po jakich\'9c dziesi\'eaciu\emdash pi\'eatnastu sekundach zgodnie ruszaj\'b9 do ataku. Dla tej grupy zwierz\'b9t, zw
\'b3aszcza gdy \'bfyj\'b9 na dalekiej Pomocy, ostro\'9c\'e6 powonienia decyduje o \'bfyciu lub \'9cmierci, ale i nasze psy domowe odziedziczy\'b3y t\'ea cech\'ea.
\par }{\insrsid15549667 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid15549667 Dlaczego pies lubi tarza\'e6 si\'ea w nieczysto\'9cciach}{\b\fs28\insrsid3216579\charrsid15549667 
\par }{\b\insrsid15549667\charrsid15549667 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Pies mo\'bfe zaszokowa\'e6 swego pana, je\'9cli nagle przyjdzie mu ch\'eatka po\'b3o\'bfy\'e6 si\'ea na jakim\'9c cuchn\'b9cym przedmiocie i z zapa\'b3em si\'ea w nim wytarza\'e6. W czasie d\'b3ugiego spaceru mo\'bf
e si\'ea natkn\'b9\'e6 na padlin\'ea w stanie rozk\'b3adu, krowi placek lub ko\'f1skie \'b3ajno. Usi\'b3uje pono\'e6 w ten spos\'f3b zag\'b3uszy\'e6 swoim zapachem wo\'f1 rywala, podobnie jak pies, kt\'f3ry znajduje \'84wizyt\'f3wk\'ea zapachow\'b9
" innego psa na s\'b3upku i musi natychmiast pokry\'e6 j\'b9 swoim zapachem, sikaj\'b9c dok\'b3adnie w tym samym miejscu.
\par W tym rozumowaniu tkwi jednak b\'b3\'b9d. Osobisty zapach zostawiony przez ocieraj\'b9cego si\'ea o co\'9c psa jest du\'bfo s\'b3abszy ni\'bf zapach jego moczu i ka\'b3u. Cuchn\'b9ce substancje, w kt\'f3rych pies si\'ea tarza, maj\'b9 w\'b3asny silny od
\'f3r, je\'9cli wi\'eac chodzi\'b3o o zag\'b3uszenie go, wi\'eakszy sens mia\'b3oby oddawanie na nie du\'bfych ilo\'9cci swojego moczu i ka\'b3u. Tego jednak nie zaobserwowano u \'bfadnego psa. Chyba wi\'eac przyczyna takiego zachowania jest inna.
\par Jest bardziej prawdopodobne, \'bfe pies sam chce przesi\'b9k\-n\'b9\'e6 obcym zapachem. Tarzaj\'b9c si\'ea na krowim placku b\'b9d\'9f na r\'f3wnie \'84aromatycznych" odchodach innych zwierz\'b9t, nasyca ich zapachem swoj\'b9 sier\'9c\'e6, dzi\'ea
ki czemu, gdy p\'f3\'9fniej}{\insrsid15549667  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 poluje na te same zwierz\'eata, jest dla nich trudny do zwietrzenia. Nawet fetor gnij\'b9cej padliny, chocia\'bf nie nadaje psu (wilkowi) zapachu jego zdobyczy, t\'b3
umi jego w\'b3asn\'b9 wo\'f1.
\par Jeszcze inne znaczenie ma to \'84perfumowanie si\'ea" psa lub wilka \'bfyj\'b9cego w stadzie. Je\'bfeli dziki pies wytarza si\'ea w odchodach zwierz\'eacia, na kt\'f3re normalnie poluje, zapach ten dla innych cz\'b3onk\'f3w stada jest cenn\'b9 informacj
\'b9, \'bfe taka zwierzyna znajduje si\'ea w pobli\'bfu. Towarzysze obw\'b9chuj\'b9 go starannie i to mo\'bfe by\'e6 sygna\'b3 do grupowego polowania, cho\'e6 nie zaobserwowano, aby by\'b3o ono bezpo\'9crednim nast\'eapstwem opisanego zachowania.
\par Z drugiej strony w warunkach laboratoryjnych stwier\-dzono, \'bfe pies tarza si\'ea w bardzo r\'f3\'bfnych, dziwnie pachn\'b9cych substancjach, jak sk\'f3rka cytrynowa, perfumy, tyto\'f1 i gnij\'b9ce odpadki. Podwa\'bfa to zar\'f3wno teori\'ea o zag\'b3
uszaniu w\'b3asnego zapachu psa woni\'b9 ofiary, jak i o dawaniu tym sposobem sygna\'b3u dla stada do wszcz\'eacia polowania. Mo\'bfe ka\'bfda silnie woniej\'b9ca substancja, bez wzgl\'ea
du na jej rodzaj, wprawia psa w swoiste podniecenie? Nie jest to jednak argument wielkiej wagi, bo trudno go zar\'f3wno udowodni\'e6, jak i obali\'e6.
\par Trzeba te\'bf wzi\'b9\'e6 pod uwag\'ea, \'bfe w naturalnym \'9crodowisku dzikich przodk\'f3w psa najcz\'ea\'9cciej spotykanym \'9fr\'f3d\'b3em silnego zapachu by\'b3y odchody zwierzyny \'b3ownej. \'afadna padlina nie utrzyma\'b3aby si\'ea bowiem tak d\'b3
ugo, aby zacz\'b9\'e6 si\'ea rozk\'b3ada\'e6 i \'9cmierdzie\'e6, bo du\'bfo wcze\'9cniej zosta\'b3aby zjedzona. A perfum ani tytoniu w takim otoczeniu nie by\'b3o. Dlatego atawistyczne zachowania wsp\'f3\'b3czesnych, domowych ps\'f3w s\'b9 tylko szcz\'b9
tkow\'b9 pozosta\'b3o\'9cci\'b9 tego, co kiedy\'9c u\'b3atwia\'b3o im prze\'bfycie.
\par }{\insrsid15549667 \page }{\b\fs28\insrsid3216579\charrsid15549667 Dlaczego}{\b\fs28\insrsid15549667\charrsid15549667  }{\b\fs28\insrsid3216579\charrsid15549667 psy czasem}{\b\fs28\insrsid15549667\charrsid15549667  }{
\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid15549667 saneczkuj\'b9
\par }{\b\insrsid15549667\charrsid15549667 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Pocieranie o ziemi\'ea zadem jest u ps\'f3w normalnym zachowaniem, maj\'b9cym na celu pozostawienie wydzieliny gruczo\'b3\'f3w oko\'b3oodbytowych. Wiele innych gatunk\'f3w zwierz\'b9t drapie\'bfnych ma r\'f3wnie\'bf
 gruczo\'b3y wonne w tych miejscach i wyciskaj\'b9c na ziemi\'ea ich wydzielin\'ea, zaznaczaj\'b9 granic\'ea swego terytorium. Szczeg\'f3lnie udoskonalona jest ta cecha u wielkiej pandy, u kt\'f3rej zar\'f3wno osobniki m\'easkie, i jak \'bfe\'f1
skie regularnie obchodz\'b9 sw\'f3j teren, zatrzymuj\'b9c si\'ea przy ka\'bfdym kamieniu lub pniu drzewa i ocieraj\'b9 o nie swoje zady, znacz\'b9c je wydzielin\'b9.
\par Jednak u trzymanego w domu psa takie suwanie po\'9cladkami po ziemi, nazywane przez weterynarza \'84sanecz\-kowaniem", nie zawsze jest zdrowym, normalnym objawem. Badanie cz\'easto \'84saneczkuj\'b9cych" ps\'f3w wykaza\'b3o, \'bfe cierpi\'b9
 na zapalenie zatok przy odbytowych, co sprawia im b\'f3l. Ruchy tr\'b9ce maj\'b9 wtedy przynie\'9c\'e6 ulg\'ea.
\par Zatoki przyodbytowe s\'b9 parzystymi otworami wielko\'9cci ziaren grochu, po obu stronach odbytu psa, oko\'b3o 5\emdash 6 milimetr\'f3w od jego uj\'9ccia. Zatoki te opr\'f3\'bfniane s\'b9 automatycznie; ilekro\'e6 pies oddaje ka\'b3
, dodaje do niego swojej silnie pachn\'b9cej wydzieliny. Na zapach ten nie maj\'b9}{\insrsid15549667  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 wp\'b3ywu sezonowe zmiany poziomu hormon\'f3w. \'84Akcent zapachowy" dodawany do ka\'b3u nie ma nic wsp\'f3
lnego ze sfer\'b9 zachowa\'f1 p\'b3ciowych. Ma natomiast zwi\'b9zek z \'84zapa\-chowym identyfikatorem psa". W\'9cr\'f3d ludzi czynnikami identyfikuj\'b9cymi s\'b9 ich twarze, z tym \'bfe kryminalist\'f3w rozpoznajemy tak\'bfe po odciskach palc\'f3
w, a tych, co do nas napisali \emdash  po ich podpisie. Dla ps\'f3w identyfikatorem jest ich niepowtarzalna nuta zapachowa.
\par Kiedy spotkaj\'b9 si\'ea dwa psy o wysokiej pozycji w hierarchii stadnej, zaczynaj\'b9 obw\'b9chiwa\'e6 swoje podogonia. Sztywno uniesione w g\'f3rze ogony lekko dr\'bf\'b9, co podra\'bfnia nieco zatoki przyodbytowe i wydostaje si\'ea
 z nich odrobina wonnej wydzieliny. Zapach jej dzia\'b3a na psy tak jak na nas widok twarzy dawno nie widzianych przyjaci\'f3\'b3. W tym zapachu zawarte s\'b9
 informacje o stanie zdrowia, aktualnym nastroju ich posiadaczy i nie wiadomo, jakie jeszcze, ale na pewno pe\'b3ni\'b9ce wa\'bfn\'b9 rol\'ea w \'bfyciu spo\'b3ecznym ps\'f3w.
\par Z tego te\'bf wzgl\'eadu zablokowanie tych zatok jest dla psa swego rodzaju kompromitacj\'b9 towarzysk\'b9. Pies cierpi\'b9cy na t\'ea dolegliwo\'9c\'e6 rozpaczliwie trze tyln\'b9 cz\'ea\'9cci\'b9 cia\'b3a o ziemi\'ea, aby uwolni\'e6 si\'ea od k\'b3
opotliwej blokady.
\par }{\insrsid15549667 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid15549667 Jak suka post\'eapuje ze swymi szczeniakami
\par }{\b\insrsid15549667\charrsid15549667 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Ci\'b9\'bfa u suki trwa dziewi\'ea\'e6 tygodni. Na dzie\'f1 przed porodem suka staje si\'ea niespokojna i nie chce je\'9c\'e6. Mo\'bfe by\'e6 wtedy agresywniejsza wobec obcych, za to bardziej przyjazna dla domownik
\'f3w. Je\'bfeli ma przygotowane specjalne legowisko, przed samym porodem k\'b3adzie si\'ea w nim na boku, grzbietem do \'9cciany. Przyspieszone oddychanie na przemian ze zwolnionym sygnalizuj\'b9, \'bfe zbli\'bfa si\'ea rozwi\'b9zanie.
\par Porodowi pierwszego szczeniaka towarzyszy dr\'bfenie cia\'b3a matki i gwa\'b3towne ruchy tylnych n\'f3g. Szczeni\'eata rodz\'b9 si\'ea mniej wi\'eacej co p\'f3\'b3 godziny. Po urodzeniu ka\'bfdego z nich suka wykonuje instynktowne czynno\'9cci: usuwa b
\'b3ony p\'b3odowe; wylizuje szczeniaka, dop\'f3ki nie zacznie sam oddycha\'e6; przegryza p\'eapowin\'ea w odleg\'b3o\'9cci 5\emdash 7,5 centymetra od brzuszka szczeni\'eacia; zjada \'b3o\'bfysko i podpycha szczeni\'ea w stron\'ea
 swego brzucha. Potem zwija si\'ea w k\'b3\'eabek wok\'f3\'b3 ju\'bf urodzonego szczeniaka i czeka na nast\'eapne. Wydanie na \'9cwiat miotu o \'9credniej liczebno\'9cci pi\'eaciu szczeni\'b9t zajmuje kilka godzin.
\par Zachowanie suki i przebieg porodu s\'b9 na og\'f3\'b3 podobne jak u kotki. R\'f3\'bfnice dotycz\'b9 przygotowania legowiska do}{\insrsid15549667  }{\insrsid3216579\charrsid7748600 porodu. Suka nawet w prz}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 
ygotowanej dla niej skrzynce wykonuje rozpaczliwe ruchy, jakby chcia\'b3a wygrzeba\'e6 w niej nor\'ea. Kotka niczego takiego nie robi, bo inne s\'b9 instynktowne zachowania dzikich przodk\'f3w tego gatunku.
\par Koty grzebi\'b9 w ziemi, aby zakopa\'e6 swoje odchody, natomiast same nigdy nie kopi\'b9 sobie nor do porodu. W stanie dzikim szukaj\'b9 a\'bf do skutku gotowej, wygodnej jaskini (to dlatego domowe kotki wybieraj\'b9 nieraz w tym celu zaciszn\'b9 szaf\'ea
 czy kredens). Wilczyce natomiast same kopi\'b9 nory, zwykle na zboczu pag\'f3rka, blisko \'9fr\'f3d\'b3a wody pitnej, z wej\'9cciem najch\'eatniej ukrytym pod g\'b3azem lub pniem drzewa, \'bfeby strop si\'ea nie zawali\'b3. Samo wej\'9c
cie do nory ma zwykle szeroko\'9c\'e6 oko\'b3o 60 centymetr\'f3w i prowadzi do tunelu d\'b3ugo\'9cci mniej wi\'eacej 4,2 metra. Na ko\'f1cu tunel rozszerza si\'ea we w\'b3a\'9cciw\'b9 jam\'ea, gdzie m\'b3ode wilczki przyjd\'b9 na \'9cwiat i sp\'eadz\'b9
 trzy pierwsze tygodnie \'bfycia. Niekt\'f3re wilcze nory maj\'b9 po kilka wlot\'f3w i wykonanie ich wymaga | d\'b3ugiego kopania po\'b3\'b9czonego z usuwaniem du\'bfej ilo\'9cci ziemi. Ma\'b3o tego, wilczyca zwykle nie zadowala si\'ea jedn\'b9 nor\'b9
. Na wszelki wypadek przygotowuje drug\'b9, awaryjn\'b9, \'bfeby w razie czego przenie\'9c\'e6 tam m\'b3ode.
\par Po dzikich przodkach domowej suce pozosta\'b3 tylko szcz\'b9tkowy odruch wygrzebywania jamy w dnie skrzyni porodowej. Trzeba jednak wzi\'b9\'e6 pod uwag\'ea, jak w oczach psa prezentuje si\'ea nasze mieszkanie. W normalnym miesz\-
kaniu jest zawsze kilkoro drzwi, kt\'f3re prowadz\'b9 do r\'f3\'bfnych korytarzy i pokoj\'f3w. Wed\'b3ug psich kryteri\'f3w jest to jedna wielka nora z kilkoma wej\'9cciami i tunelami prowadz\'b9cymi do rozszerzaj\'b9cych si\'ea kom\'f3r. Wygl\'b9da wi
\'eac na to, \'bfe ludzie wykonali za suk\'ea wszystkie prace zwi\'b9zane z wyko-paniem nory. Zapomnieli tylko o jednym: \'bfe w\'b3a\'9cciwa komora  porodowa  powinna  mie\'e6  na  dnie  przytulne}{\insrsid15549667  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 
zag\'b3\'eabienie. Suka usi\'b3uje usun\'b9\'e6 to zaniedbanie i st\'b9d jedyny odruch, jaki jej jeszcze zosta\'b3 \emdash  grzebanie w dnie skrzynki porodowej.
\par Szczeg\'f3ln\'b9 cech\'b9 towarzysz\'b9c\'b9 u domowych ps\'f3w s\'b9 pr\'f3by robienia sobie gniazda w skrzynce porodowej. Wielu posiadaczy ps\'f3w zaobserwowa\'b3o, \'bfe je\'9cli ich suki mia\'b3y w swoich skrzynkach porodowyc
h stare szmaty lub gazety, dar\'b3y je na strz\'eapy. Jest to zachowanie charakterystyczne dla ps\'f3w udomowionych, gdy\'bf nie stwierdzono, aby wilczyce przygotowywa\'b3y sobie jakie\'9c specjalne gniazda w jamach. A wi\'eac wydaje si\'ea, \'bf
e pies domowy wzbogaci\'b3 sfer\'ea swoich instynktownych zachowa\'f1 odruchami nie wyst\'eapuj\'b9cymi u jego dzikich przodk\'f3w.
\par Kiedy ju\'bf wszystkie szczeniaki przysz\'b3y na \'9cwiat, zosta\'b3y wylizane i podsuni\'eate do brzucha matki, suka odpoczywa, a ma\'b3e zaczynaj\'b9 ssa\'e6 pierwsze mleko, czyli siar\'ea, zawieraj\'b9c\'b9 przeciwcia\'b3a uodparniaj\'b9ce szczeni\'ea
ta na choroby. Na tym etapie pojawiaj\'b9 si\'ea nast\'eapne r\'f3\'bfnice mi\'eadzy psem a kotem. Szczeni\'eata nie czuj\'b9 si\'ea tak przywi\'b9zane do konkretnych sutk\'f3w jak koci\'eata. Ka\'bf
dy kociak wybiera sobie jeden sutek i przy ssaniu nigdy go nie zmienia. Szczeni\'eatom jest natomiast oboj\'eatne, z kt\'f3rego sutka ss\'b9 mleko. Przyczyn\'b9 tych r\'f3\'bfnic jest prawdopodobnie fakt, \'bfe koci\'eata maj\'b9 ostre pazurki, a szczeni
\'eata \emdash  t\'eape. B\'f3jki mi\'eadzy koci\'eatami sprawia\'b3yby tylko niepotrzebny b\'f3l ich matce, lepiej wi\'eac, \'bfeby ka\'bfdy trzyma\'b3 si\'ea wyznaczonego sutka. Suce nie przeszkadza natomiast, \'bfe szczeni\'eata bij\'b9 si\'ea ze sob
\'b9, bo z ich t\'eapymi pazurkami jest to niegro\'9fne.
\par }{\insrsid15549667 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid15549667 Jakie jest tempo rozwoju szczeni\'b9t}{\b\fs28\insrsid3216579 
\par }{\b\fs28\insrsid15549667\charrsid15549667 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Szczeni\'eata poszczeg\'f3lnych ras r\'f3\'bfni\'b9 si\'ea rozmiarami i wag\'b9,  ale wszystkie  rodz\'b9  si\'ea  \'9clepe  i  g\'b3uche. M\'b3ody wilk przy urodzeniu wa\'bfy oko\'b3o 45 deka-gram\'f3w.
\par Przeci\'eatny miot sk\'b3ada si\'ea z pi\'eaciorga szczeni\'b9t (dok\'b3adna \'9crednia liczebno\'9c\'e6 obliczona na podstawie 506 miot\'f3w wynosi\'b3a 4,92 sztuki). Mioty licz\'b9ce ponad dwana\'9ccie osobnik\'f3w zdarzaj\'b9 si\'ea sporadycznie.

\par W pierwszych dniach \'bfycia szczeni\'ea przez 90 procent doby \'9cpi, a przez pozosta\'b3e 10 procent ssie. Tak wi\'eac wi\'eaksz\'b9 cz\'ea\'9c\'e6 \'84fazy noworodkowej" przesypia.
\par W trzynastym dniu szczeni\'eatom zwykle otwieraj\'b9 si\'ea ju\'bf  oczy.  W  zale\'bfno\'9cci  od  rasy  od  tej  normy  s\'b9 1 oczywi\'9ccie odchylenia. Z miotu dziesi\'eaciu foksterier\'f3w f dziewi\'ea\'e6 w  tym wieku  b\'eadzie ju\'bf  patrze\'e6
,  natomiast spo\'9cr\'f3d dziesi\'eaciu ps\'f3w go\'f1czych beagle w tym samym wieku \emdash  tylko jeden. Do dwudziestego pierwszego dnia \'bfycia otworz\'b9 si\'ea oczy szczeniakom wszystkich ras. Mniej wi\'eacej w tym wieku psy zaczynaj\'b9 te\'bf s
\'b3ysze\'e6 i pojawiaj\'b9 si\'ea,| u nich pierwsze reakcje \'84zaniepokojenia".
\par Trzytygodniowe szczeniaki zaczynaj\'b9 te\'bf merda\'e6 ogon\-kami i pr\'f3buj\'b9 szczeka\'e6. W tym wieku odchodz\'b9 ju\'bf dalej od gniazda, gdy czuj\'b9 potrzeb\'ea oddania moczu i ka\'b3u.
\par Czterotygodniowe, normalnie rozwijaj\'b9ce si\'ea szczeni\'eata osi\'b9gaj\'b9 ju\'bf siedmiokrotno\'9c\'e6 wagi urodzeniowej. Zaczyna si\'ea wtedy okres ich \'84uspo\'b3eczniania" \emdash  wi\'eakszo\'9c\'e6 czasu zajmuje im zabawa i n
auka typowych dla gatunku zachowa\'f1.
\par W wieku pi\'eaciu tygodni pe\'b3ny rozw\'f3j osi\'b9gaj\'b9 mi\'ea\'9cnie cz\'ea\'9cci twarzowej. Dzi\'eaki temu szczeniaki zyskuj\'b9 mo\'bfno\'9c\'e6 porozumiewania si\'ea za pomoc\'b9 mimiki. W\'9cr\'f3d szczeniak\'f3w w wieku sze\'9c
ciu tygodni powstaj\'b9 ju\'bf zawi\'b9zki hierarchii stadnej, wskutek czego osobniki drobniejsze i s\'b3absze s\'b9 prze\'9cladowane przez silniejsze rodze\'f1stwo.
\par Po siedmiu tygodniach od porodu u suki ustaje laktacja. Jest to najlepszy moment do sprzeda\'bfy lub oddania szczeni\'b9t w obce r\'eace. Wtedy bowiem najszybciej zaadaptuj\'b9 si\'ea do \'bfycia w nowym domu. Oczywi\'9ccie tak\'bfe pod tym wzgl\'ea
dem bywaj\'b9 r\'f3\'bfnice mi\'eadzyrasowe \emdash  czasem ten optymalny moment nast\'eapuje w dziesi\'b9tym tygodniu.
\par Kiedy szczeniaki maj\'b9 ju\'bf oko\'b3o dwunastu tygodni, ko\'f1czy si\'ea okres ich wczesnego uspo\'b3eczniania, a zaczyna faza \'84m\'b3odzie\'f1cza". Dzikie szczeni\'ea w tym wieku zaczyna ju\'bf bra\'e6 czynny udzia\'b3 w \'bfyciu stada, tak\'bf
e w grupowych polowaniach. W wieku szesnastu tygodni zaczynaj\'b9 im si\'ea wyrzyna\'e6 sta\'b3e z\'eaby i proces ten trwa do dwudziestu czterech tygodni.
\par Sze\'9cciomiesi\'eaczne psy p\'b3ci m\'easkiej zaczynaj\'b9 podnosi\'e6 nog\'ea przy siusianiu i osi\'b9gaj\'b9 dojrza\'b3o\'9c\'e6 p\'b3ciow\'b9. Pe\'b3na dojrza\'b3o\'9c\'e6 w tym zakresie przypada u obu p\'b3ci na okres od sz\'f3stego do dziewi\'b9
tego miesi\'b9ca \'bfycia, cho\'e6 i tu wyst\'eapuj\'b9 r\'f3\'bfnice rasowe. Zdarzaj\'b9 si\'ea osobniki w pe\'b3ni dojrzewaj\'b9ce dopiero w wieku dziesi\'eaciu\emdash dwunastu miesi\'eacy.
\par }{\insrsid15549667 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid15549667 Jak si\'ea od\'b3\'b9cza szczeni\'eata od matki
\par }{\insrsid15549667\charrsid7748600 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 W pierwszych trzech tygodniach \'bfycia szczeni\'eata \'bfywi\'b9 si\'ea wy\'b3\'b9cznie mlekiem matki. Przy karmieniu suka le\'bfy, a ma\'b3e ss\'b9 jej sutki, pobudzaj\'b9c wyp\'b3
yw mleka przez naciskanie przednimi \'b3apkami jej brzucha. W tym okresie suka wi\'eakszo\'9c\'e6 czasu sp\'eadza z dzie\'e6mi, ale gdy osi\'b9gn\'b9 wiek trzech\emdash czterech tygodni, zaczyna ju\'bf na d\'b3u\'bfej zostawia\'e6 je same. Ma\'b3
o tego, gdy wr\'f3ci, nie k\'b3adzie si\'ea od razu w pozycji u\'b3atwiaj\'b9cej ssanie. Poniewa\'bf jednak szczeniaki s\'b9 ju\'bf bardziej ruchliwe, pr\'f3buj\'b9 same dosi\'eagn\'b9\'e6 sutk\'f3w i suka karmi je stoj\'b9c. W miar\'ea jak szczeniaki s
\'b9 coraz lepiej rozwini\'eate, suka staje si\'ea niecierpliwa i pr\'f3buje od nich uciec. Wtedy pieski uwieszaj\'b9 si\'ea u jej sutk\'f3w i ss\'b9 \'84w biegu".
\par Kiedy szczeni\'eata ko\'f1cz\'b9 pi\'ea\'e6 tygodni, suka nawet warczy na nie lub k\'b3apie im z\'eabami przed nosem, gdy pr\'f3buj\'b9 si\'eagn\'b9\'e6 do jej sutk\'f3w. Oczywi\'9ccie, nie gryzie ich, tylko straszy, ale i tak szczeni\'eata s\'b9
 zaskoczone, \'bfe nagle zamyka si\'ea przed nimi \'9fr\'f3d\'b3o mleka. W ci\'b9gu najbli\'bfszych dw\'f3ch tygodni suka od czasu do czasu daje ma\'b3ym possa\'e6, ale po siedmiu tygodniach od porodu laktacja ca\'b3kowicie ustaje. Mo\'bfna powiedzie\'e6
, \'bfe szczeni\'eata s\'b9 ju\'bf ods\'b9dzone. Oczywi\'9ccie}{\insrsid15549667  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 mog\'b9 tu zachodzi\'e6 r\'f3\'bfnice \emdash  niekt\'f3re suki maj\'b9 mleko a\'bf do dziesi\'eaciu tygodni.
\par Je\'bfeli to wszystko dzieje si\'ea w ludzkim domu, hodowca natychmiast zaczyna dokarmia\'e6 szczeniaki mlekiem poda\-wanym w miseczkach i specjaln\'b9 karm\'b9 dla szczeni\'b9t. Suka ch\'eatnie na to przystaje, gdy\'bf jest to dla niej wygodne. A co si
\'ea dzieje u ps\'f3w i ich krewniak\'f3w \'bfyj\'b9cych dziko?
\par W warunkach naturalnych suki umiej\'b9 \'b3agodnie prze\-stawi\'e6 m\'b3ode na pokarm sta\'b3y. Dziel\'b9 si\'ea z nimi zwymioto\-wanym, cz\'ea\'9cciowo przetrawionym w\'b3asnym posi\'b3kiem. Gdy bowiem dzika suka (czy wilczyca) zaczyna zostawia\'e6
 trzy-czterotygodniowe szczeni\'eata same \emdash  udaje si\'ea w tym czasie na polowanie. To, co upoluje, zjada i wraca do nory. Tam witaj\'b9 j\'b9 szczeni\'eata, kt\'f3re czuj\'b9 od niej zapach po\'bfywienia, co zach\'eaca je do obw\'b9
chiwania jej pyska. Nie tylko w\'b9chaj\'b9, lecz i oblizuj\'b9 go, szczypi\'b9 i tr\'b9caj\'b9 \'b3ap\'b9. Te odruchy, podobnie jak odruch otwierania dziob\'f3w u piskl\'b9t w gnie\'9fdzie, ka\'bf\'b9 matce zwraca\'e6 cz\'ea\'9cciowo ju\'bf strawione po
\'bfywienie.
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 Tym sposobem matka dostarcza szczeni}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 \'eatom najlepszego w tym wieku pokarmu. Przecie\'bf dopiero im si\'ea zaczynaj\'b9 wyrzyna\'e6 mleczne z\'b9bki, nie umiej\'b9 wi\'ea
c jeszcze dobrze \'bfu\'e6. Z czasem samica dostarcza m\'b3odym coraz bardziej sta\'b3ego pokarmu, a\'bf w ko\'f1cu przejd\'b9 ju\'bf wy\'b3\'b9cznie na ten rodzaj diety. Dwunastotygodniowe szczeni\'eata zaczynaj\'b9 ju\'bf same polowa\'e6, oczywi\'9c
cie, wci\'b9\'bf jeszcze z pomoc\'b9 rodzic\'f3w.
\par Udomowione suki cz\'easto nie maj\'b9 okazji dawa\'e6 szcze\-ni\'eatom cz\'ea\'9cciowo strawionego pokarmu. Po prostu szczeniaki w trakcie ods\'b9dzania s\'b9 tak obficie karmione przez hodowc\'ea, \'bfe nie czuj\'b9
 potrzeby pobudzania u matki odruchu zwracania. Czasem jednak ta atawistyczna reakcja wyst\'eapuje. Wtedy}{\insrsid15549667  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 nieraz nie\'9cwiadomy w\'b3a\'9cciciel dzwoni w panice do wetery\-narza, informuj\'b9c go, 
\'bfe karmi\'b9ca suka pewnie zachoro\-wa\'b3a, bo zacz\'ea\'b3a wymiotowa\'e6. Nie rozumiej\'b9c sytuacji, uprz\'b9ta te\'bf zwykle zwr\'f3cony przez suk\'ea pokarm w oba\-wie, by nie zaszkodzi\'b3 ma\'b3ym. I tak bezwiednie pozbawia szczeni\'ea
ta najbardziej odpowiedniej w ich wieku natural\-nej karmy.
\par Na podstawie obserwacji \'bfyj\'b9cych dziko wilk\'f3w wida\'e6, \'bfe w ich \'bfyciu stadnym ten rodzaj karmienia odgrywa jeszcze wi\'eaksz\'b9 rol\'ea. Kiedy wilczyca zostaje w norze, gdy\'bf czuje, \'bfe zbli\'bfa si\'ea por\'f3d, inni cz\'b3
onkowie stada przynosz\'b9 jej \'84spreparowan\'b9" w ten spos\'f3b cz\'ea\'9c\'e6 w\'b3asnego \'b3upu. R\'f3wnie\'bf w pierwszych dniach \'bfycia szczeni\'b9t, kiedy wilczyca jeszcze nie mo\'bfe od nich odej\'9c\'e6
, jest dalej karmiona. Kiedy szczeniaki s\'b9 ju\'bf wi\'eaksze i matka mo\'bfe zostawi\'e6 je w norze, aby ruszy\'e6 na polowanie \emdash  przynosi im prze\'bfute i cz\'ea\'9cciowo przetrawione mi\'easo. Robi to zreszt\'b9 nie tylko matka \emdash  tak
\'bfe inni cz\'b3onkowie stada, nawet samce dokarmiaj\'b9 m\'b3ode wilczki. Basiory s\'b9 zaskakuj\'b9co troskliwe dla szczeniak\'f3w. Odchodz\'b9 nierzadko ponad 90 km od nory dla zdobycia \'b3upu, a potem spiesz\'b9 si\'ea z powrotem, aby \'84
przechowywane" w \'bfo\'b3\'b9dku mi\'easo nie zosta\'b3o zanadto strawione.
\par W zachowaniu wilk\'f3w mo\'bfna przy tym zaobserwowa\'e6 zadziwiaj\'b9c\'b9 subtelno\'9c\'e6. Osobniki doros\'b3e s\'b9 przyzwyczajone do zjadania nie\'9cwie\'bfego czy wr\'eacz zepsutego mi\'easa, lecz nigdy nie przynios\'b9 czego\'9c
 takiego szczeniakom. Jakby wiedz\'b9c, \'bfe m\'b3ode maj\'b9 delikatne \'bfo\'b3\'b9dki, starsze wilki oddaj\'b9 im tylko mi\'easo ze \'9cwie\'bfo ubitej zwierzyny. Ma\'b3o tego, to mi\'easo jest im precyzyjnie wydzielane. Wilki wypluwaj\'b9 je w ma\'b3
ych ilo\'9cciach, aby ka\'bfdy szczeniak m\'f3g\'b3 otrzyma\'e6 odpowiedni\'b9 porcj\'ea.
\par Kiedy ma\'b3e wilczki maj\'b9 ju\'bf komplet ostrych z\'b9bk\'f3w, doro\'9cli cz\'b3onkowie stada nie po\'b3ykaj\'b9 ju\'bf i nie przetrawiaj\'b9 przeznaczonego dla nich mi\'easa, lecz przynosz\'b9 im w z\'eabach ca\'b3e och\'b3apy. Nieraz wymaga to du
\'bfego wysi\'b3ku fizycznego. Widziano na przyk\'b3ad, jak wilczyca przez ponad p\'f3\'b3tora kilometra d\'9fwiga\'b3a w z\'eabach dla swoich m\'b3odych po\'b3ow\'ea nogi \'b3osia.
\par W por\'f3wnaniu ze swoimi dzikimi przodkami nasze domowe psy wydaj\'b9 si\'ea niezbyt opieku\'f1czymi rodzicami. Trzeba jednak pami\'eata\'e6, \'bfe cz\'ea\'9cciowo rol\'ea \'84cz\'b3onk\'f3w stada" przej\'eali tu ich w\'b3a\'9c
ciciele. Kiedy dokarmiamy szczeni\'eata przeznaczon\'b9 dla nich karm\'b9, pomagamy suce w taki sam naturalny spos\'f3b, jak robiliby to inni cz\'b3onkowie watahy. Suka jest z tego bardzo zadowolona, bo szczeniaki si\'ea jej nie naprzykrzaj\'b9.
\par Naturalny spos\'f3b od\'b3\'b9czenia szczeni\'b9t od matki ma tak\'bfe sw\'f3j \'84ludzki aspekt". Je\'bfeli u kogo\'9c karmienie m\'b3odych zwymiotowanym pokarmem budzi niesmak, powinien zda\'e6 sobie spraw\'ea, \'bfe przed wynalezieniem licznych od\'bf
ywek dla dzieci tak\'bfe ludzkie niemowl\'eata by\'b3y w ten spos\'f3b karmione. Jeszcze dzi\'9c w niekt\'f3rych prymitywnych spo\'b3ecze\'f1stwach matki prze\'bfuwaj\'b9 pokarm na papk\'ea i wprost \'84z ust do ust" podaj\'b9 go niemowl\'eatom. W\'b3a
\'9cnie takie karmienie da\'b3o pocz\'b9tek mi\'b3osnym poca\'b3unkom u ludzi (Jedzenie sobie z dzi\'f3bk\'f3w"). Dlatego, je\'9cli nazywamy \'84ca\'b3owaniem" lizanie nas przez psa po twarzy, jeste\'9cmy bli\'bfsi prawdy, ni\'bf nam si\'ea to wydaje.

\par }{\insrsid15549667 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid15549667 Dlaczego szczeniaki tak lubi\'b9 obgryza\'e6 nasze kapcie
\par }{\b\insrsid15549667\charrsid15549667 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Posiadacze ps\'f3w wiedz\'b9 z w\'b3asnego do\'9cwiadczenia, \'bfe starsze szczeniaki przechodz\'b9 zwykle przez faz\'ea nisz\-czenia rzeczy. Przewa\'bfnie ich ofiar\'b9 padaj\'b9 nasze kapcie i r\'eakawiczki, ale mog
\'b9 to te\'bf by\'e6 dzieci\'eace zabawki, gazety, a nawet listy, kt\'f3re listonosz wsuwa nam przez szpar\'ea w drzwiach. Kiedy szczeniak z\'b3apie w z\'eaby taki przedmiot, to nie tylko gryzie go i prze\'bfuwa, ale tak\'bfe zajadle nim potrz\'b9
sa, jakby trenowa\'b3 zabijanie swojej ofiary. Je\'bfeli jest to gazeta, bywa zwykle porwana w strz\'eapy, jakby to by\'b3 upolowany ptak obdzierany przez psa z przeszkadzaj\'b9cych mu pi\'f3r. Niejeden w\'b3a\'9cciciel stwierdza z gorycz\'b9, \'bfe kiedy
 ju\'bf szczeniak dorwa\'b3 si\'ea do porannej poczty, to jego ofiar\'b9 pad\'b3y wa\'bfne listy, a rachunki pozosta\'b3y nietkni\'eate. To wcale nie \'bfart \emdash  po prostu rachunki i inne urz\'eadowe pisma przychodz\'b9 zwykle w br\'b9
zowych kopertach, kt\'f3re psu mniej rzucaj\'b9 si\'ea w oczy ni\'bf bia\'b3e.
\par Takie zachowanie powodowane jest trzema istotnymi cechami wieku szczeni\'eacego. Pierwsz\'b9 z nich jest przyrodzona temu wiekowi ch\'ea\'e6 do zabawy. Dorastaj\'b9ce szczeniaki maj\'b9 genetycznie zakodowan\'b9 ciekawo\'9c\'e6 \'9cwiata, przejawiaj\'b9c
\'b9 si\'ea w \'84badaniu" wszystkiego w swoim otoczeniu. Dzikie psy, je\'9cli chc\'b9 prze\'bfy\'e6, musz\'b9 dobrze zna\'e6 w\'b3a\'9cciwo\'9cci}{\insrsid15549667  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 wszystkiego, co je otacza. Udomowienie zapewni\'b3
o psom bardziej bezpieczne \'bfycie, ale pewne atawistyczne zachowania im pozosta\'b3y.
\par Drug\'b9 charakterystyczn\'b9 cech\'b9 wieku szczeni\'eacego jest z\'b9bkowanie. Mi\'eadzy czwartym a sz\'f3stym miesi\'b9cem \'bfycia nast\'eapuje u psa zmiana z\'eab\'f3w na sta\'b3e. W tym okresie pies czuje potrzeb\'ea gryzienia i \'bf
ucia twardych przedmiot\'f3w, bo to u\'b3atwia wyrzynanie si\'ea z\'eab\'f3w. Gotowa, mi\'eakka karma dla ps\'f3w nie spe\'b3nia tych wymog\'f3w, tote\'bf je\'bfeli pies nie dostanie do gryzienia czego\'9c twardego, na przyk\'b3ad ko\'9cci, sam b\'ea
dzie sobie szuka\'b3 odpowiednich (wed\'b3ug niego) przedmiot\'f3w.
\par Trzecim zjawiskiem wyst\'eapuj\'b9cym w tym wieku jest faza przygotowawcza przed uczestnictwem w polowaniach. Szczeniak jest wtedy na tyle wyro\'9cni\'eaty, \'bfe zaczyna si\'ea interesowa\'e6 zwierzyn\'b9, ale jeszcze nie do\'9c\'e6 sprawny, by mocj\'b9
 samemu schwyta\'e6. Odpowiada to okresowi, w kt\'f3rym doro\'9cli cz\'b3onkowie stada przynosz\'b9 m\'b3odym do nory du\'bfe kawa\'b3y mi\'easa. Starsze psy (wilki), kt\'f3rych rol\'ea pe\'b3ni obecnie w\'b3a\'9cciciel, rzuca\'b3y przyniesione mi\'ea
so na dno nory, aby zaj\'ea\'b3y si\'ea nim m\'b3ode. Dlatego nic dziwnego, \'bfe szczeniak uwa\'bfa kape\'e6 zostawiony na dywanie lub paczk\'ea na wycieraczce za taki w\'b3a\'9cnie \'84prezent" od przewodnika stada. M\'b3ody pies chce, gryz\'b9
c taki przedmiot, przygotowy\-wa\'e6 si\'ea do roli pe\'b3nosprawnego cz\'b3onka stada, dlatego jest dla\'f1 niezrozumia\'b3e i przykre, \'bfe si\'ea za to na niego gniewamy.
\par }{\insrsid15549667 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid15549667 Jak wygl\'b9daj\'b9 psie zaloty}{\b\fs28\insrsid3216579 
\par }{\b\fs28\insrsid15549667\charrsid15549667 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 U ps\'f3w dymorfizm p\'b3ciowy przejawia si\'ea w r\'f3\'bfnych okresach aktywno\'9cci. U ludzi zar\'f3wno m\'ea\'bfczy\'9fni, jak i kobiety zachowuj\'b9 aktywno\'9c\'e6 p\'b3ciow\'b9 przez ca\'b3y rok, u niekt\'f3
rych innych gatunk\'f3w zwierz\'b9t obie p\'b3ci razem wchodz\'b9 w kr\'f3tki sezon godowy. U ps\'f3w panuje natomiast w tym zakresie nier\'f3wno\'9c\'e6, bo samiec mo\'bfe by\'e6 aktywny przez ca\'b3y rok, podczas gdy suka \emdash  tylko przez dwa kr\'f3
tkie okresy w roku. Dlatego psy przez wi\'eaksz\'b9 cz\'ea\'9c\'e6 roku s\'b9 pod tym wzgl\'eadem sfrustrowane.
\par Ma\'b3o tego, gdy suka dostanie wreszcie cieczki, to w jej pocz\'b9tkowym stadium b\'eadzie \'84gra\'e6 psu na nerwach" jeszcze bardziej. Na dobr\'b9 spraw\'ea przyjmie psie zaloty tylko przez kilka dni wczesn\'b9 wiosn\'b9 i drugie tyle jesieni\'b9. Tote
\'bf pies, kt\'f3ry mia\'b3 tyle szcz\'ea\'9ccia, \'bfe w\'b3a\'9cciciele go nie wykastrowali, nie odci\'b9gaj\'b9 go od ka\'bfdej suki w polu widzenia ani nie zamykaj\'b9, kiedy ma cieczk\'ea suka s\'b9siad\'f3w, nie zosta\'b3
 pokonany przez inne psy w walce o suk\'ea ani przez t\'ea sam\'b9, wybredn\'b9 suk\'ea odrzucony \emdash  b\'eadzie sfrustrowany tylko przez pi\'ea\'e6dziesi\'b9t spo\'9cr\'f3d pi\'ea\'e6dziesi\'eaciu dw\'f3ch tygodni w roku. Inne psy b\'ead\'b9
 sfrustrowane przez ca\'b3e pi\'ea\'e6dziesi\'b9t dwa tygodnie.
\par Sukom te\'bf nie jest lekko. Je\'9cli nawet nie zosta\'b3y wysterylizowane, to na czas cieczki zamyka si\'ea je w domu,}{\insrsid15549667  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 szprycuje \'9crodkami antykoncepcyjnymi lub zak\'b3ada psie odpowiedniki \'84
pasa cnoty". Je\'9cli ju\'bf maj\'b9 takie szcz\'ea\'9ccie, \'bfe doprowadzi si\'ea je do pokrycia wyznaczonym reproduk\-torem \emdash  ca\'b3a ich przyjemno\'9c\'e6 ogranicza si\'ea do \'84szybkiego numerku", jak nazywaj\'b9 to w burdelach.
\par Trudno wini\'e6 o to nas \emdash  ludzi. Gdyby\'9cmy pozwolili psom rozmna\'bfa\'e6 si\'ea w spos\'f3b niekontrolowany \emdash  \'9cwiat by\'b3by pe\'b3en szczeniak\'f3w. I tak ka\'bfdego roku usypia si\'ea w schroniskach tysi\'b9ce ps\'f3w. Oznacza to, 
\'bfe rzadziej trafia si\'ea okazja do zaobserwowania szczeg\'f3\'b3owego przebiegu psich zachowa\'f1 p\'b3ciowych. Kiedy i psy, i suki maj\'b9 w \'84tych rzeczach" pe\'b3n\'b9 swobod\'ea dzia\'b3ania, akcja rozwija si\'ea nast\'eapuj\'b9co.
\par W pierwszym etapie, zwanym wzrostowym (od wzrostu p\'eacherzyka jajnikowego), suka staje si\'ea niespokojna i prze\-jawia ch\'ea\'e6 do w\'eadr\'f3wek. W tym czasie pije wi\'eacej ni\'bf zazwyczaj i oddaje te\'bf wi\'eacej moczu. Zapach moczu, pozost
awianego na trasach spacer\'f3w, jest bardzo atrakcyjny dla ps\'f3w. W\'b9chaj\'b9c go, spogl\'b9daj\'b9 skupionym wzrokiem przed siebie, jak kiper przy degustacji rzadkiego rocznika wina. Wabi\'b9cy zapach wydzieliny z pochwy suki jest wyczuwalny na du
\'bf\'b9 odleg\'b3o\'9c\'e6. Srom suki obrz\'eaka, a wydzielina pod koniec tego pierwszego okresu staje si\'ea krwawa. Z tej przyczyny ludzie czasem nazywaj\'b9 cieczk\'ea u suk \'84menstruacj\'b9", ale nie jest to odpowiednik miesi\'b9
czki u kobiet. U kobiet miesi\'b9czka oznacza z\'b3uszczanie si\'ea b\'b3ony \'9cluzowej macicy po owulacji nie zako\'f1czonej zap\'b3odnieniem. U suk krwawienie ma natomiast miejsce przed owulacj\'b9 i jest objawem zmian przygotowuj\'b9cych \'9c
cianki pochwy do kopulacji.
\par Podczas okresu wzrostowego, trwaj\'b9cego oko\'b3o dziewi\'eaciu dni, suka rozsiewa bardzo atrakcyjny}{\insrsid3216579\charrsid7748600  dla ps\'f3w zapach.
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Tote\'bf nieustannie ci\'b9gnie si\'ea za ni\'b9 sznur adorator\'f3w, ale na razie \emdash  poniewa\'bf nie dochodzi jeszcze do owulacji}{\insrsid15549667  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 \emdash 
 suka wszystkie zaloty odrzuca. W tym okresie zachowuje si\'ea wyj\'b9tkowo perfidnie, gdy\'bf odgania psy, warczy na nie lub nawet gryzie. Czasem tylko daje podej\'9c\'e6 psu blisko,  a  kiedy chce  on wykona\'e6  skok  kopulacyjny}{\insrsid15549667  }{
\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 \emdash  w ostatniej chwili robi obr\'f3t lub przysiada. Wydawa\'b3oby si\'ea,  \'bfe  to  tylko  bezcelowe  dra\'bfnienie}{\insrsid15549667  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 psa, wabienie go sygna\'b3
ami zapachowymi, aby w ostatniej chwili si\'ea wycofa\'e6. Tymczasem suka chce si\'ea tylko upewni\'e6, \'bfe potencjalni partnerzy s\'b9 poinformowani o jej gotowo\'9cci, a zatem, gdy nadejdzie odpowiedni moment, kt\'f3ry\'9c z nich b\'eadzie \'84pod r
\'eak\'b9". To wa\'bfne, gdy\'bf owulacja nast\'b9pi w drugim dniu zbli\'bfaj\'b9cego si\'ea okresu wydzielniczego. Dzie\'f1 lub dwa dni p\'f3\'9fniej suka b\'eadzie ju\'bf gotowa do zap\'b3odnienia. Gdyby wtedy nie mia\'b3a b\'ead\'b9cego w po\-
gotowiu partnera, musia\'b3aby czeka\'e6 p\'f3\'b3 roku na nast\'eapn\'b9 szans\'ea.
\par Drugi okres, wydzielniczy (od intensywnego wydzielania hormon\'f3w) \emdash  te\'bf trwa oko\'b3o dziewi\'eaciu dni. Wydzielina z pochwy suki staje si\'ea przezroczysta i wodnista, co jest oznak\'b9 pe\'b3nej gotowo\'9c
ci do kopulacji. Dopiero teraz zaczynaj\'b9 si\'ea w\'b3a\'9cciwe zaloty. Zmienia si\'ea zachowanie suki}{\insrsid15549667  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 \emdash  teraz to biegnie w kierunku psa, to si\'ea cofa; zn\'f3w biegnie do niego i zn\'f3
w si\'ea cofa. Czasem zdarza si\'ea, \'bfe pies nie reaguje na te zabiegi. Wtedy suka ta\'f1czy wok\'f3\'b3 niego, tr\'b9ca go \'b3apami, a nawet mo\'bfe si\'ea na niego wspina\'e6, imituj\'b9c skok kopulacyjny. Zwykle jednak pies j\'b9
 dogania i para w ko\'f1cu si\'ea schodzi.
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 W}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 zajemne pieszczoty zaczynaj\'b9 si\'ea od obw\'b9chiwania nos\'f3w, a czasem tak\'bfe od lizania uszu. Nast\'eapnie przychodzi kolej na obw\'b9chiwanie si\'ea w pozycji \'84
nos do ogona".
\par Inicjatyw\'ea zaczyna ju\'bf przejmowa\'e6 pies, bo to on stwier\-dza w\'eachem, na jakim etapie gotowo\'9cci jest suka. Naj\-pierw pies wykonuje skok bokiem i odpoczywa z g\'b3ow\'b9 opart\'b9 na jej grzbiecie. Je\'bfeli suka nie broni si\'ea
 przed tym i stoi spokojnie, pies obraca si\'ea i wykonuje w\'b3a\'9cciwy skok kopulacyjny.
\par Suka wcale nie jest przy tym bierna. Je\'9cli jest akurat w szczytowym okresie cieczki, a ponadto partner jej odpowiada (bo nawet na tym etapie mo\'bfe mie\'e6 swoje sympatie i antypatie) \emdash  stara si\'ea u\'b3atwi\'e6
 mu zadanie i stoi spokojnie, kiedy samiec \'84bada" stan jej gotowo\'9cci, a potem suka odci\'b9ga ogon na bok, ods\'b3aniaj\'b9c sw\'f3j srom. Pies zaczyna wykonywa\'e6 ruchy miednic\'b9, aby metod\'b9 \'84pr\'f3b i b\'b3\'ead\'f3w" znale\'9f\'e6 szpar
\'ea sromow\'b9. Suka pomaga mu w tym, koryguj\'b9c ustawienie swego zadu tak, aby na\-prowadzi\'e6 psa na ce\'b3. Je\'bfeli w czasie kopulacji pies przytrzymuje suk\'ea z\'eabami za kark (odruch normalny u koni; u ps\'f3w zdarza si\'ea rzadko) \emdash 
 ona nie broni si\'ea przed tym.
\par Zachowania p\'b3ciowe psa, je\'9cli nikt i nic mu w tym nie przeszkadza, s\'b9 takie same jak u wilka. Udomowienie niewiele tu zmieni\'b3o. Zredukowana zosta\'b3a tylko cz\'eastotliwo\'9c\'e6 gry mi\'b3
osnej w stosunku do liczby skutecznych kopulacji. Szczeg\'f3lnie zauwa\'bfalny spadek uzupe\'b3niaj\'b9cych zachowa\'f1 seksualnych odnotowano w populacji rodowodowych reproduktor\'f3w i suk \emdash  czempionek wystawowych. Przy\-k\'b3adowo w stadzie wilk
\'f3w 1296 pr\'f3b zalot\'f3w przypada\'b3o na 31 pe\'b3nych akt\'f3w krycia. Przy zorganizowanych kojarzeniach rasowych partner\'f3w czasem zdarzaj\'b9 si\'ea pr\'f3by nieudane, ale zwykle \'84randki" s\'b9 tak szczeg\'f3\'b3owo za\-
planowane, a zarodowe psy i suki maj\'b9 w tych sprawach tak du\'bfe do\'9cwiadczenie, \'bfe prawie wszystkie pr\'f3by ich \'b3\'b9czenia ko\'f1cz\'b9 si\'ea sukcesem.
\par U wilk\'f3w tylko 2,4 procent pr\'f3b kopulacji dochodzi do skutku, poniewa\'bf maj\'b9 wi\'eaksze wymagania w doborze partner\'f3w. Cho\'e6 basiory i wadery nie tworz\'b9 monogamicz-nych par na ca\'b3e \'bfycie, maj\'b9 bardzo konkretne upodoban
ia seksualne, skutkiem czego zaloty pechowca, kt\'f3ry nie przypadnie wilczycy do gustu, mog\'b9 zako\'f1czy\'e6 si\'ea fiaskiem. Trudno powiedzie\'e6, czy w stadzie zdzicza\'b3ych ps\'f3w dochodzi\'b3yby do g\'b3
osu takie same preferencje, ale pewnie tak, bo w tym zakresie udomowienie niewiele zmieni\'b3o.
\par Jedyn\'b9 rzecz\'b9, kt\'f3ra w trakcie udomowienia uleg\'b3a zmianie, jest rozk\'b3ad sezon\'f3w rozrodczych ps\'f3w. M\'b3ode wilczyce pierwsz\'b9 cieczk\'ea maj\'b9 w wieku dwudziestu dw\'f3ch miesi\'eacy, a wi\'eac o rok p\'f3\'9fniej ni\'bf przeci
\'eatna suka domowa. Poza tym wilki maj\'b9 tylko jeden sezon rozp\'b3odowy w roku, zwykle w marcu, podczas gdy psy domowe jeszcze jeden \emdash  w jesieni. Te dwa sezony w ci\'b9gu roku wyst\'eapuj\'b9 u ps\'f3w do\'9c\'e6 nieregularnie.
\par }{\insrsid15549667 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid15549667 Dlaczego pies i suka po kopulacji pozostaj\'b9 po\'b3\'b9czone}{\b\fs28\insrsid3216579 
\par }{\b\fs28\insrsid15549667\charrsid15549667 
\par }{\insrsid15549667 \'84}{\insrsid3216579\charrsid7748600 Skleszczenie" jest szczeg\'f3lny}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 m rodzajem zachowania p\'b3ciowego, wyst\'eapuj\'b9cym tylko u psowatych. Pies, po wspi\'eaciu si\'ea na suk\'ea
 i wykonaniu kilku ruch\'f3w kopulacyj\-nych, nie mo\'bfe si\'ea ju\'bf z ni\'b9 roz\'b3\'b9czy\'e6, cho\'e6by nawet chcia\'b3. Przez pewien czas para musi pozosta\'e6 sczepiona, cho\'e6 wida\'e6, \'bfe sytuacja psy denerwuje. Kiedy w ko\'f1cu s\'b9
 w stanie si\'ea roz\'b3\'b9czy\'e6, wylizuj\'b9 swoje narz\'b9dy p\'b3ciowe i odpoczywaj\'b9.
\par Badacze ps\'f3w przez wiele lat zastanawiali si\'ea nad przyczynami tego dziwnego zachowania. Niekt\'f3rzy potem szczerze przyznali, \'bfe nie wiedz\'b9, o co tu chodzi. Inni za\'9c, nie chc\'b9c si\'ea przyzna\'e6
.do swojej niewiedzy, zgadywali w ciemno. Zamiast wi\'eac przyjmowa\'e6 ich wyja\'9cnienia, lepiej przyjrzyjmy si\'ea bli\'bfej, co zachodzi mi\'eadzy psem a suk\'b9 w trakcie kopulacji.
\par Kiedy suka sygnalizuje swoim zachowaniem, \'bfe jest gotowa do przyj\'eacia partnera, ten obejmuje j\'b9 przednimi nogami i pr\'f3buje wprowadzi\'e6 cz\'b3onek b\'ead\'b9cy dopiero w stanie po\'b3owicznej erekcji do jej pochwy. Pies wykonuje kilka gwa\'b3
townych ruch\'f3w miednic\'b9 i wprowadza cz\'b3onek. W tym momencie opiera na grzbiecie s}{\insrsid3216579\charrsid7748600 uki sw\'f3j mostek,}{\insrsid15549667  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 a czasem i podbr\'f3dek. Suka stoi spokojnie, trzymaj
\'b9c ogon z boku cia\'b3a, co u\'b3atwia wprowadzenie cz\'b3onka.
\par Kiedy pies ju\'bf to zrobi, zaczyna w charakterystyczny spos\'f3b przest\'eapowa\'e6 z jednej tylnej nogi na drug\'b9, kiwaj\'b9c si\'ea na obie strony. Te ruchy miednicy wprowadzaj\'b9 cz\'b3onek jeszcze g\'b3\'eabiej do pochwy. W tym momencie nast\'ea
puje obrz\'eak opuszki cz\'b3onka, kt\'f3ry jest ju\'bf w stanie pe\'b3nej erekcji. R\'f3wnocze\'9cnie pochwa suki kurczy si\'ea, co razem daje efekt \'84skleszczenia". Dopiero po kilku dalszych pchni\'eaciach kopulacyjnych u psa wyst\'ea
puje wytrysk nasienia.
\par Potem pies zsuwa si\'ea z suki, opuszczaj\'b9c na ziemi\'ea przednie nogi. Poniewa\'bf jednak wci\'b9\'bf jest sczepiony z suk\'b9 narz\'b9dami kopulacyjnymi, pozostaje w dziwnej, skr\'eaconej pozycji. Mo\'bfe sobie najwy\'bfej ul\'bfy\'e6, zarzucaj\'b9
c jedn\'b9 z tylnych n\'f3g na grzbiet suki. Odwraca si\'ea do niej ty\'b3em i albo oboje stoj\'b9 spokojnie, dop\'f3ki skurcz nie ust\'b9pi, albo zaczynaj\'b9 si\'ea szarpa\'e6. Suka na przyk\'b3ad mo\'bfe chcie\'e6 ju\'bf odej\'9c\'e6
, czemu sprzeciwia si\'ea pies, a\'bf jedno i drugie piszczy z b\'f3lu. Je\'bfeli para jest niepokojona, mo\'bfe wykonywa\'e6 rozpaczliwe ruchy w celu roz\'b3\'b9czenia si\'ea
, ale prawie zawsze skleszczenie jest zbyt mocne. Podczas takiej szarpaniny partnerzy mog\'b9 odczuwa\'e6 b\'f3l, ale nie prowadzi to do powa\'bfniejszych uszkodze\'f1 ich narz\'b9d\'f3w kopulacyjnych. Skurcz mo\'bfe trwa\'e6
 15, 20, 25, 30, 35, 45, 75, a nawet 120 minut. \'8crednio trwa od 20 do 30 minut, bo skrajne warto\'9cci wyst\'eapuj\'b9 rzadko. Skleszczenie mija wraz z ust\'b9pieniem erekcji.
\par Podawano ju\'bf najdziwniejsze wyt\'b3umaczenia dla tego zjawiska. Wed\'b3ug jednego z nich skleszczenie jakoby wzmacnia wi\'ea\'9f uczuciow\'b9 mi\'eadzy samcem a samic\'b9, przed\'b3u\'bfaj\'b9cy si\'ea stosunek p\'b3ciowy nabiera bardziej osobis\-
tego charakteru. Na pewno, je\'9cli psu ani suce nikt nie przeszkadza, taka sytuacja zbli\'bfa je do siebie, ale}{\insrsid3216579\charrsid7748600  stan}{\insrsid15549667  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 
skleszczenia jest dla nich zbyt bolesny i deprymuj\'b9cy, aby wzmacnia\'e6 wzajemne uczucia partner\'f3w. Jest to wyja\'9cnienie mo\'bfliwe, ale ma\'b3o prawdopodobne.
\par Lansuje si\'ea te\'bf tez\'ea, jakoby dzi\'eaki skurczowi krycie by\'b3o wygodniejsze dla psa. Taka inerpretacja mog\'b3a narodzi\'e6 si\'ea w umy\'9cle kogo\'9c, kto widzia\'b3 tylko \'84aran\'bfowane" skojarzenia rodowodowych reproduktor\'f3
w i suk, kiedy para robi to w izolacji od innych ps\'f3w, uspokajana obecno\'9cci\'b9 swoich w\'b3a\'9ccicieli. W takich warunkach pies i suka mog\'b9 sta\'e6 sobie spokojnie, dop\'f3ki skurcz i obrz\'eak nie ust\'b9pi\'b9, sprawiaj\'b9c przy tym wra\'bf
enie odpoczywaj\'b9cych. W warunkach bardziej naturalnych, w\'9cr\'f3d ps\'f3w zdzicza\'b3ych, bezpa\'f1skich czy wilk\'f3w, wida\'e6 natomiast, \'bfe stan ten nie jest \'bfadnym relaksem, lecz sytuacj\'b9 bardzo dla obu stron niewygodn\'b9.
\par Niekt\'f3rzy pr\'f3buj\'b9 tak\'bfe sugerowa\'e6, \'bfe stan skleszczenia ma znaczenie obronne, jako \'bfe taka para ma \'84z\'eaby po obu ko\'f1cach". W rzeczywisto\'9cci jest odwrotnie. Ktokolwiek obserwowa\'b3 sytuacj\'ea po kopulacji w stadzie wilk
\'f3w, zauwa\'bfy\'b3by, \'bfe w\'b3a\'9cnie skleszczona para jest najbardziej nara\'bfona na atak. W razie zagro\'bfenia nie ma szans na skoordynowanie dzia\'b3a\'f1.
\par Podaje si\'ea te\'bf wersj\'ea, jakoby skleszczenie zapobiega\'b3o wyciekaniu nasienia z pochwy suki po kopulacji. Nie wyja\'9cnia si\'ea przy tym, dlaczego w\'b3a\'9cnie suka by\'b3aby tak \'9fle przygotowana do zap\'b3odnienia.
\par Ostatnio, w zwi\'b9zku z rozwojem bada\'f1 nad sztuczn\'b9 inseminacj\'b9, pojawi\'b3a si\'ea bardziej wiarygodna interpretacja tego zjawiska. Teraz ju\'bf wiemy, co dzieje si\'ea w uk\'b3adach rozrodczych kopuluj\'b9cej pary. Okazuje si\'ea, \'bf
e pies nie ma jednofazowego wytrysku, tak jak my, ale tr\'f3jfazowy. Pierwsza faza trwa od 30 do 50 sekund i wydzielaj\'b9cy si\'ea wtedy ejakulat jest wodnistym p\'b3ynem nie zawieraj\'b9cym plemnik\'f3w.
\par Dopiero w drugiej fazie, trwaj\'b9cej od 50 do 90 sekund, p\'b3yn nasienny jest g\'easty, bia\'b3o zabarwiony i zawiera oko\'b3o l 250 milion\'f3w plemnik\'f3w. Ejakulat wydzielany w ostatniej fazie jest obfity, wodnisty i nie zawiera ju\'bf plemnik\'f3
w. Ta jego cz\'ea\'9c\'e6 jest produkowana przez gruczo\'b3 krokowy i wydziela si\'ea przez ca\'b3y czas skleszczenia. Okaza\'b3o si\'ea, \'bfe ta przed\'b3u\'bfona faza stosunku jest potrzebna w\'b3a\'9cnie po to, aby da\'e6 gruczo\'b3
owi krokowemu czas na wyprodukowanie tego p\'b3ynu, kt\'f3ry uaktywnia nasienie z\'b3o\'bfone w drogach rodnych suki.
\par A wi\'eac ju\'bf wiemy, sk\'b9d si\'ea wzi\'ea\'b3o to pozornie dziwne zachowanie ps\'f3w. Sugeruj\'b9c si\'ea kr\'f3tkim czasem trwania ejakulacji u cz\'b3owieka, b\'b3\'eadnie s\'b9dzili\'9cmy, \'bfe skleszczenie nast\'eapuje ju\'bf po wytrysku \emdash 
 tymczasem jest to nieod\'b3\'b9cznie towarzysz\'b9cy mu proces. To, \'bfe u psa ejakulacja trwa \'b3\'b9cznie oko\'b3o p\'f3\'b3 godziny, mo\'bfe wyda\'e6 si\'ea nam dziwne, podobnie jak i to, \'bfe zap\'b3odnienie jest tak uci\'b9\'bfliwe i d\'b3ugotrwa
\'b3e. Dopiero jednak na tym tle mo\'bfna zrozumie\'e6, \'bfe skleszczenie ps\'f3w ma na celu stworzenie warunk\'f3w do skutecznego oddania nasienia.
\par }{\insrsid15549667 \page }{\b\fs28\insrsid3216579\charrsid15549667 Dlaczego pies czasem pr\'f3buje kopulowa}{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid15549667 \'e6 z... nog\'b9 pana}{\b\fs28\insrsid3216579 
\par }{\b\fs28\insrsid15549667\charrsid15549667 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Niejeden z nas, b\'ead\'b9c u kogo\'9c z wizyt\'b9, czu\'b3 przykre za\'bfenowanie, gdy pies gospodarza nagle obj\'b9\'b3 nasz\'b9 nog\'ea przednimi \'b3apami i zacz\'b9\'b3 wykonywa\'e6 miednic\'b9
 ruchy kopulacyjne. Zastanawiamy si\'ea wi\'eac, po co psy podejmuj\'b9 tak bezcelow\'b9 czynno\'9c\'e6}{\insrsid3216579\charrsid7748600 ?
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Klucza do tej zagadki nale\'bfy poszukiwa\'e6 w tym, \'bfe wszystkie psy w szczeni\'eacym wieku przechodz\'b9 przez faz\'ea \'84uspo\'b3ecznienia", w trakcie kt\'f3rej kszta\'b3tuje si\'ea ich osobowo\'9c\'e6
. Przypada to na okres od czwartego do dwunastego tygodnia i wszystkie zwierz\'eata, z kt\'f3rymi szczeniaki \'bfyj\'b9 wtedy w blisko\'9cci i przyja\'9fni, staj\'b9 si\'ea jakby cz\'b3onkami ich gatunku. Psy domowe maj\'b9 w tym czasie do czynienia g\'b3
\'f3wnie z przedstawicielami dw\'f3ch gatunk\'f3w \emdash  innymi psami i lud\'9fmi. Cz\'b3onkowie rodziny ludzkiej, w kt\'f3rej pies si\'ea wychowuje, staj\'b9 si\'ea dla nich \'84sfor\'b9 zast\'eapcz\'b9". Razem z lud\'9fmi pies je, dzieli z nimi \'84
nor\'ea", wsp\'f3lnie dokonuj\'b9 obchodu swojego \'84terytorium", bawi\'b9 si\'ea, rado\'9cnie si\'ea witaj\'b9 i w og\'f3le cz\'b3owiek dobrze si\'ea sprawdza w roli \'84towarzysza sfory". Ta harmonia nie obejmuje tylko sfery \'bfycia p\'b3ciowego.

\par Psy, jak i inne zwierz\'eata, s\'b9 wyposa\'bfone w pewne wrodzone mechanizmy reguluj\'b9ce typowe dla gatunku zachowania p\'b3ciowe. Ludzie nie wydzielaj\'b9 zapachu pobu\-dzaj\'b9cego psy p\'b3ciowo, tote\'bf ich obecno\'9c\'e6 nie wywo\'b3
uje u nich okre\'9clonych reakcji. Przypuszczalnie s\'b9 przez psy uwa\'bfani za \'84cz\'b3onk\'f3w stada nigdy nie b\'ead\'b9cych w stanie gotowo\'9cci p\'b3ciowej".
\par Sytuacja si\'ea komplikuje, gdy trzymamy w domu psy p\'b3ci m\'easkiej, kt\'f3re prawie nigdy nie maj\'b9 okazji spotka\'e6 suki w okresie cieczki. U t}{\insrsid15549667 akich ps\'f3w stan wiecznego nieza}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 
spokojenia, a wi\'eac frustracji seksualnej, pot\'eaguje si\'ea do tego stopnia, \'bfe nawet domowy kot wydaje si\'ea im atrakcyjny. Pies nadmiernie pobudzony, a nie mog\'b9cy wy\'b3adowa\'e6 swego pop\'eadu p\'b3ciowego, pr\'f3buje \'84kry\'e6" ka\'bf
dy obiekt, kt\'f3ry przynajmniej przez chwil\'ea si\'ea nie rusza. Mo\'bfe to by\'e6 inny pies, kot, poduszka albo i ludzka noga. Noga cz\'b3owieka jest o tyle atrakcyjnym obiektem, \'bfe \'b3atwo j\'b9 obj\'b9\'e6 przednimi \'b3apami. Pies wybiera nog
\'ea, a nie inn\'b9 cz\'ea\'9c\'e6 ludzkiego cia\'b3a, bo jest naj\'b3atwiej dost\'eapna dla zast\'eapczego roz\'b3adowania napi\'eacia seksualnego.
\par Tote\'bf psu pr\'f3buj\'b9cemu \'84kry\'e6" nasz\'b9 nog\'ea powinni\'9cmy raczej wsp\'f3\'b3czu\'e6, ni\'bf okazywa\'e6 mu gniew. Przecie\'bf w ko\'f1cu to my, ludzie, zmuszamy go do \'bfycia w nienaturalnym dla niego \'84celibacie". W\'b3a\'9cciw\'b9
 reakcj\'b9 na te rozpaczliwe psie \'84zaloty" powinno by\'e6 \'b3agodne, lecz stanowcze odrzucenie. Kara jest tu czym\'9c ca\'b3kiem nie na miejscu.
\par Przyk\'b3ad psa \'84zalecaj\'b9cego" si\'ea do kota wcale nie jest anegdotyczny. Zdarzaj\'b9 si\'ea przypadki, kiedy nie zaspokojone p\'b3ciowo psy pr\'f3buj\'b9 kopulowa\'e6 z kotami. Mo\'bfe to jednak dotyczy\'e6 tylko takich ps\'f3w, kt\'f3re w szczeni
\'eacym wieku wychowywa\'b3y si\'ea razem z koci\'eatami. Je\'bfeli mia\'b3o to miejsce w czasie trwania fazy \'84uspo\'b3eczniania", czyli w okresie od
\par czwartego do dwunastego tygodnia \'bfycia szczeniaka, pies, jak ju\'bf uprzednio by\'b3a o tym mowa, uwa\'bfa od tej pory koty r\'f3wnie\'bf za cz\'b3onk\'f3w swojego gatunku. Szczeniak, kt\'f3ry w tym okresie bawi si\'ea ze swoim ro\-dze\'f1
stwem, z domowym kotkiem i ze swoim panem, b\'eadzie przez ca\'b3e \'bfycie przywi\'b9zany do tych trzech }{\insrsid3216579\charrsid7748600 ga\-tunk\'f3w.
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Trzeba pami\'eata\'e6, \'bfe ten mechanizm dzia\'b3a tak\'bfe w drug\'b9 stron\'ea. Je\'bfeli szczeniak w tym okresie nie mia\'b3 do czynienia z przedstawicielami jakiego\'9c gatunku, b\'eadzie ich unika\'b3 do ko\'f1
ca \'bfycia. Odnosi si\'ea to tak\'bfe do jego psich pobratymc\'f3w. Je\'9cli \'9clepy szczeniak, dajmy na to \emdash  tygodniowy, zostanie zabrany od matki i wykarmiony smoczkiem w izolacji od innych ps\'f3w, wyrobi si\'ea u niego silne przywi\'b9
zanie do cz\'b3owieka, lecz przed innymi psami b\'eadzie zawsze odczuwa\'b3 strach. Dlatego du\'bfym b\'b3\'eadem jest zbyt wczesne od\'b3\'b9czanie szczeni\'eacia od matki. W sytuacji awaryjnej, kiedy na przyk\'b3ad matka padnie, a z ca\'b3
ego miotu da si\'ea odratowa\'e6 tylko jedno szczeni\'ea \emdash  wa\'bfne jest zapewnienie mu w krytycznym okresie rozwoju towarzystwa innych szczeni\'b9t b\'b9d\'9f doros\'b3ych ps\'f3w.
\par Z kolei szczeniak dorastaj\'b9cy do wieku dwunastu tygodni tylko w swojej psiej rodzinie, a nie maj\'b9cy kontaktu z cz\'b3owiekiem, nigdy ju\'bf nie b\'eadzie wobec ludzi uleg\'b3y ani przyjazny. Przeprowadzono do\'9cwiadczenie, w kt\'f3rym szczeni\'ea
ta na farmie do czternastego tygodnia \'bfycia prawie nie widzia\'b3y cz\'b3owieka. W wyniku tego zachowywa\'b3y si\'ea p\'f3\'9fniej jak dzikie zwierz\'eata. Okazuje si\'ea, \'bfe ani pies nie cechuje si\'ea \'84wrodzon\'b9 uleg\'b3o\'9cci\'b9
", ani wilk \emdash  \'84wrodzon\'b9 dziko\'9cci\'b9". Wszystko zale\'bfy od tego, w czyim towarzystwie m\'b3ode zwierz\'ea przechodzi przez uprzednio wspomniany \'84krytyczny okres".
\par Wilczek wybrany z gniazda w odpowiednim wieku mo\'bfe sta\'e6 si\'ea tak mi\'b3ym towarzyszem cz\'b3owieka, \'bfe wyprowadzany na spacer w obro\'bfy i na smyczy brany b\'eadzie po prostu za wi\'eakszego psa. Kiedy\'9c na statku \'84Queen Elizabeth" przewo
\'bfono z Anglii do Stan\'f3w Zjednoczonych oswojonego, doros\'b3ego wilka jako owczarka niemieckiego. Codziennie spacerowa\'b3 swobodnie po pok\'b3adzie i by\'b3 ulubie\'f1cem zar\'f3wno pasa\'bfer\'f3w, jak i za\'b3
ogi. Gdyby jednak ci ludzie wiedzieli, z kim maj\'b9 do czynienia, byliby niew\'b9tpliwie przera\'bfeni.
\par }{\b\insrsid15549667 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid15549667 Dlaczego psy chcia\'b3yby spa\'e6 w \'b3\'f3\'bfkach swoich pan\'f3w
\par }{\b\insrsid15549667\charrsid15549667 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Wielu w\'b3a\'9ccicieli ps\'f3w uskar\'bfa si\'ea, \'bfe wci\'b9\'bf pr\'f3buj\'b9 one dzieli\'e6 z nimi pos\'b3anie. Ma\'b3ym, pokojowym pieskom zwykle udaje si\'ea dopi\'b9\'e6 swego, ale je\'9cli zrobi to dog, mo
\'bfe sta\'e6 si\'ea przedmiotem dyskusji o podziale maj\'b9tku w sprawie rozwodowej. Dobrze wi\'eac by\'b3oby wiedzie\'e6, dlaczego w\'b3a\'9cnie w nocy pies chce by\'e6 szczeg\'f3lnie blisko pana.
\par Odpowied\'9f na to pytanie jest oczywista. Udomowiony pies nigdy nie wyszed\'b3 poza stadium wiecznego szczeniaka. Nawet b\'ead\'b9c doros\'b3ym osobnikiem, traktuje swoich w\'b3a\'9c\-cicieli jak zast\'eapczych rodzic\'f3w. Nic wi\'eac dziwnego, \'bf
e najlepiej si\'ea czuje, kiedy mo\'bfe przytuli\'e6 si\'ea do cia\'b3a \'84matki". \'84Matka" nie musi by\'e6 zreszt\'b9 kobiet\'b9. Je\'9cli pies jest bardziej przywi\'b9zany do pana doniu, jego b\'eadzie uwa\'bfa\'b3 za \'84matk\'ea" zast\'eapcz\'b9
 i b\'eadzie chcia\'b3 spa\'e6 przytulony do niego. Tak czy siak, pies pakuj\'b9cy si\'ea do ma\'b3\'bfe\'f1skiego \'b3o\'bfa mo\'bfe spowodowa\'e6 tarcia w ma\'b3\'bfe\'f1stwie, a nawet doprowadzi\'e6 do jego formalnego b\'b9d\'9f faktycznego rozk\'b3
adu.
\par }\pard \ql \fi720\li0\ri0\sl360\slmult1\nowidctlpar\faauto\rin0\lin0\itap0\pararsid3216579 {\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Jednak nawet ten pies, kt\'f3remu surow\'b9 tresur\'b9 obrzydzo\-no wchodzenie do \'b3\'f3\'bfka, chcia\'b3by spa\'e6
 jak najbli\'bfej innych cz\'b3onk\'f3w swego \'84stada". W stanie dzikim m\'b3ode wilczki}{\insrsid3216579  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 nawet po opuszczeniu gniazda te\'bf przytulaj\'b9 si\'ea mocno do siebie. Tylko odp\'eadzone od stada \'84
wyrzutki" musz\'b9 spa\'e6 osobno. Dlatego te\'bf pies, kt\'f3rego na noc zamyka si\'ea z dala od w\'b3a\'9ccicieli, prawdopodobnie czuje si\'ea takim \'84wyrzutkiem". Z grup\'b9 ps\'f3w str\'f3\'bfuj\'b9cych lub sfor\'b9 ps\'f3w my\'9c
liwskich nie ma takich problem\'f3w, bo wystarczy im w\'b3asne towarzystwo. Psu trzymanemu pojedynczo w domu trudno natomiast zrozumie\'e6, dlaczego w nocy musi przebywa\'e6 z dala od \'84ludzkiego stada". Zazwyczaj wi\'eac rodziny, w kt\'f3
rych jest pies, wypracowuj\'b9 jakie\'9c kompromisowe rozwi\'b9zanie, aby m\'f3g\'b3 przebywa\'e6 jak najbli\'bfej w\'b3a\'9ccicieli, nie utrudniaj\'b9c im jednak nocnego wypoczynku.
\par }\pard \ql \fi720\li0\ri0\sl360\slmult1\nowidctlpar\faauto\rin0\lin0\itap0\pararsid7748600 {\b\fs28\insrsid3216579 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid3216579 Dlaczego niekt\'f3re psy s\'b9 trudne do prowadzenia}{\b\fs28\insrsid3216579 
\par }{\b\fs28\insrsid3216579\charrsid3216579 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Na og\'f3\'b3 wi\'eakszo\'9c\'e6 ps\'f3w dobrze przystosowuje si\'ea do \'bfycia w\'9cr\'f3d ludzi. Czasem jednak zdarzaj\'b9 si\'ea osob\-niki, zwykle p\'b3ci m\'easkiej, sprawiaj\'b9ce pewne k\'b3
opoty. Taki pies na przyk\'b3ad bez powodu atakuje go\'9cci, obsikuje \'9cciany i meble w mieszkaniu lub demonstruje uporczywe niepos\'b3u\-sze\'f1stwo. To on wyprowadza swego pana na spacer, a nie odwrotnie! Na spacerze zatrzymuje si\'ea
 tam, gdzie chce, a kiedy zechce, rusza dalej. Kiedy chcemy poci\'b9gn\'b9\'e6 go na smyczy, stawia op\'f3r. Przy karmieniu nie zwraca uwagi na zawarto\'9c\'e6 swojej miski, dop\'f3ki nie otrzyma szczeg\'f3lnie smacznych k\'b9sk\'f3w. Sk\'b9
d taki nieprzyjemny charakter u psa? Odpowied\'9f jest prosta, cho\'e6 w\'b3a\'9ccicielom takich ps\'f3w trudno j\'b9 przyj\'b9\'e6 do wiadomo\'9cci. Po prostu pozwolili, aby pies obj\'b9\'b3 przewodnictwo w swojej \'84sforze zast\'ea
pczej". W stanie dzikim ka\'bfdy basior chcia\'b3by osi\'b9gn\'b9\'e6 taki status, wi\'eac niby dlaczego pies mia\'b3by by\'e6 gorszy? W normalnych warunkach cz\'b3owiek ma nad psem przewag\'ea z powodu swojego wi\'eakszego wzrostu, ale \'9f
le prowadzone i rozpusz\-czone psy mog\'b9 pr\'f3bowa\'e6 podj\'b9\'e6 walk\'ea o przewodnictwo. A gdy cho\'e6 raz uda im si\'ea postawi\'e6 na swoim, mog\'b9 doj\'9c\'e6 do wniosku, \'bfe to one s\'b9 dominuj\'b9cymi cz\'b3onkami }{
\insrsid3216579\charrsid7748600 stada.
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Nie ma tu potrzeby staczania bezpo\'9crednich, fizycznych \'84walk o w\'b3adz\'ea". Pies mo\'bfe wygra\'e6 w konfrontacji, je\'bfeli uda mu si\'ea zrobi\'e6 co\'9c wbrew woli cz\'b3owieka. Kiedy takich \'84zwyci\'ea
stw" b\'eadzie wi\'eacej, pies odczuje swoj\'b9 przewag\'ea i b\'eadzie si\'ea zachowywa\'b3 stosownie do swej \'84dominuj\'b9cej pozycji". Manifestuje to, zaznaczaj\'b9c moczem \'84swoje terytorium" wewn\'b9trz domu, a na spacerze \emdash  podejmuj\'b9
c decyzj\'ea, co robi\'e6 dalej. Nie ma w tym nic nienormalnego. Tak zachowuje si\'ea dominuj\'b9cy osobnik, kiedy wyprowadzi swoje \'84stado" na polowanie. To do niego nale\'bfy decyzja, kiedy i gdzie si\'ea zatrzyma\'e6, a kiedy ruszy\'e6 dalej, wi\'ea
c niby dlaczego kto\'9c mia\'b3by to kwestionowa\'e6? Jednym z obowi\'b9z\-k\'f3w przewodnika stada jest obrona podopiecznych (za kt\'f3rych uwa\'bfa nas, ludzi) przed potencjalnymi napastnikami. Dlatego za sw\'f3j obowi\'b9zek pies uwa\'bf
a atakowanie listonosza, mleczarza czy przychodz\'b9cych do nas go\'9cci.
\par Treserzy potrafi\'b9, u\'bfywaj\'b9c ostrych \'9crodk\'f3w przymusu, oduczy\'e6 psy takich zachowa\'f1 i zmusi\'e6 je, aby zn\'f3w sta\'b3y si\'ea podporz\'b9dkowanymi cz\'b3onkami stada. \'a3atwo wtedy prze\-sadzi\'e6 w drug\'ea stron\'ea. Po\'b3o\'bf
enie nadmiernego nacisku na pos\'b3usze\'f1stwo mo\'bfe uczyni\'e6 z psa \'84lizusa bez charakteru", tch\'f3rzliwego i przesadnie uleg\'b3ego. Nale\'bfy wi\'eac znale\'9f\'e6 z\'b3oty \'9crodek mi\'eadzy maksymalnym podporz\'b9dkowaniem sob
ie psa a daniem mu pe\'b3nej swobody. W tym tkwi klucz do sukcesu w post\'eapowaniu z psami.
\par }{\b\fs28\insrsid3216579 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid3216579 Sk\'b9d si\'ea wzi\'ea\'b3y \'84wilcze pazury u ps\'f3w}{\b\fs28\insrsid3216579 
\par }{\b\fs28\insrsid3216579\charrsid3216579 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Wilcze pazury" s\'b9 pozosta\'b3o\'9cci\'b9 po pierwszym palcu, zredukowanym w trakcie ewolucji psowatych. Kie\-dy przodkowie psa zacz\'eali specjalizowa\'e6 si\'ea w szybkim biegu, ich nogi si\'ea wyd\'b3u\'bfy\'b3
y, a stopy zrobi\'b3y si\'ea w\'ea\'bfsze. Z pi\'eaciu palc\'f3w zosta\'b3y cztery. Zanikowi uleg\'b3y kciuki. Na tylnych nogach zanik\'b3y one ca\'b3kowicie, a na przednich pozosta\'b3y w formie szcz\'b9tkowej, nie dotykaj\'b9cej ziemi.
\par Dzi\'eaki takiej budowie \'b3ap wilki potrafi\'b9 biec z du\'bf\'b9 szybko\'9cci\'b9, do 56\emdash 64 kilometr\'f3w na godzin\'ea, co od\-notowano na dystansie oko\'b3o 400 metr\'f3w. Pojedynczy sus wilka mo\'bfe osi\'b9gn\'b9\'e6 d\'b3ugo\'9c\'e6
 do 4,8 metra. Godna podziwu jest tak\'bfe wytrzyma\'b3o\'9c\'e6 wilk\'f3w w pokonywaniu d\'b3ugich dystans\'f3w. Eskimoskie psy husky, najbardziej zbli\'bfone do swoich dzikich przodk\'f3w, potrafi\'b3y pokona\'e6 w zaprz\'eagu odleg\'b3o\'9c\'e6
 ponad 800 kilometr\'f3w w \'b3\'b9cznym czasie 80 godzin.
\par Poniewa\'bf pies wyspecjalizowa\'b3 si\'ea w szybkim biegu, utraci\'b3 przez to inne umiej\'eatno\'9cci. Tak wi\'eac w miar\'ea udoskonalania umiej\'eatno\'9cci biegowych pogarsza\'b3y si\'ea jego mo\'bfliwo\'9cci w zakresie wspinania si\'ea i skok\'f3
w. Zwi\'eakszona szybko\'9c\'e6 i wytrzyma\'b3o\'9c\'e6 wystarczy\'b3y jednak psowatym nie}{\insrsid3216579  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 tylko do prze\'bfycia, ale i do rozprzestrzenienia si\'ea na obszarze od tropik\'f3w a\'bf
 do krain polarnych.
\par Wydawa\'b3oby si\'ea wi\'eac, \'bfe kiedy ju\'bf psy nauczy\'b3y si\'ea szybko biega\'e6, wilcze pazury powinny zanikn\'b9\'e6. Mo\'bfna by si\'ea spodziewa\'e6, \'bfe wsp\'f3\'b3czesne psy, bardziej r\'f3\'bfni\'b9ce si\'ea od swoich dzikich przodk\'f3
w ni\'bf wilki i psy dingo, w \'9clad za pierwszymi palcami tylnych n\'f3g utrac\'b9 tak\'bfe \'84kciuki" z n\'f3g przednich. Tymczasem mamy do czynienia z procesem odwrotnym. Pojawia si\'ea coraz wi\'ea
cej psich ras z wilczymi pazurami na wszystkich czterech ko\'f1czynach. Oczywi\'9ccie, te na tylnych nogach nie s\'b9 ani dobrze rozwini\'eate, ani tak dobrze po\'b3\'b9czone z ko\'f1czyn\'b9. Zwykle sk\'b3adaj\'b9 si\'ea tylko z jednej ko\'9c
ci i pazura lu\'9fno po\'b3\'b9czonego z nog\'b9 p\'b3atkiem sk\'f3ry. Nawet i to stanowi jednak krok wstecz na drodze ewolucji. Rasy ps\'f3w, u kt\'f3rych wyst\'eapuj\'b9 cho\'e6by szcz\'b9tkowe wilcze pazury na tylnych nogach, s\'b9 pod tym wzgl\'ea
dem bli\'bfsze przodkowi, ni\'bf wsp\'f3\'b3cze\'9cnie \'bfyj\'b9ce wilki i psy dingo. Warto by wi\'eac pozna\'e6 przyczyny tego powrotu do pierwo\-tnego stanu.
\par Zjawisko to t\'b3umaczy si\'ea wyst\'eapowaniem procesu neotenii, jak nazywamy pozosta\'b3o\'9c\'e6 cech wieku dzieci\'eacego u osob\-nik\'f3w doros\'b3ych. Proces ten trwa ju\'bf oko\'b3o 10 tysi\'eacy lat, tak d\'b3
ugo jak proces udomowienia psa przez cz\'b3owieka. W jego wyniku psy przez ca\'b3e \'bfycie zachowuj\'b9 si\'ea jak \'84m\'b3ode wilki". Osi\'b9gaj\'b9 wprawdzie dojrza\'b3o\'9c\'e6 do rozp\'b3odu, ale pozostaj\'b9 im \'84m\'b3odzie\'f1
cze" cechy psychiczne, takie jak sk\'b3onno\'9c\'e6 do zabawy i uleg\'b3o\'9c\'e6 wzgl\'eadem pana, kt\'f3ry zast\'eapuje tu rodzica. Niekt\'f3re rasy zachowuj\'b9 te\'bf \'84szcze\-ni\'eace" cechy budowy, jak na przyk\'b3ad obwis\'b3e uszy. Pozosta\'b3o
\'9c\'e6 wilczych pazur\'f3w to cz\'ea\'9c\'e6 tego procesu. Mo\'bfna, w drodze pracy hodowlanej, rozwin\'b9\'e6 u ps\'f3w niekt\'f3re cechy tak, \'bfe stan\'b9 si\'ea one zacz\'b9tkiem nowych ras, kt\'f3re}{\insrsid3216579  }{
\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 jednak pod wzgl\'eadem innych cech b\'ead\'b9 sta\'b3y na ni\'bfszym stopniu rozwoju ni\'bf ich przodek \emdash  wilk. Kr\'f3tko m\'f3wi\'b9c, proces przemiany wilka w psa czasem posuwa si\'ea naprz\'f3d, a czasem si
\'ea cofa.
\par Hodowcy ps\'f3w z zasady uwa\'bfaj\'b9 obecno\'9c\'e6 wilczych pazur\'f3w za co\'9c nienaturalnego i doradzaj\'b9, aby usuwa\'e6 je szczeni\'eatom, kiedy te maj\'b9 od trzech do sze\'9cciu dni. Motywuj\'b9 to tym, \'bfe kiedy pies b\'ea
dzie starszy, wilcze pazury mog\'b9 nadrywa\'e6 si\'ea wskutek zaczepiania o poszycie le\'9cne. Jest to pow\'f3d ma\'b3o przekonywaj\'b9cy, gdy\'bf pazury te umieszczone s\'b9 po wewn\'eatrznej stronie \'b3ap i nie dotykaj\'b9 ziemi, a zatem prawdopodobie
\'f1stwo takiego ich uszkodzenia jest znikome, raczej chodzi tu o nadanie ko\'f1czynom bardziej szlachetnego wygl\'b9du. Tylko u kilku specyficznych ras, jak d\'b3ugow\'b3
osy owczarek francuski (briard) i pies pirenejski, wzorzec rasowy wymaga pozostawienia wilczych pazur\'f3w tak\'bfe na tylnych nogach.
\par }{\b\fs28\insrsid3216579 \page }{\b\fs28\insrsid3216579\charrsid3216579 Dlacz}{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid3216579 ego pies kr\'eaci si\'ea za w\'b3asnym ogonem}{\b\fs28\insrsid3216579 
\par }{\b\fs28\insrsid3216579\charrsid3216579 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Od czasu do czasu mo\'bfna zauwa\'bfy\'e6 psa, kt\'f3ry kr\'eaci si\'ea bardzo szybko w k\'f3\'b3ko, jakby usi\'b3uj\'b9c z\'b3apa\'e6 w\'b3asny ogon. Ju\'bf-ju\'bf go prawie ma, ale k\'b3apie tylko szcz\'ea
kami, a ogon nadal ucieka. Obroty staj\'b9 si\'ea coraz szybsze, czasem pies dostaje od tego zawrot\'f3w g\'b3owy. Obserwatora pocz\'b9tko\-wo to bawi, ale z czasem zaczyna denerwowa\'e6, gdy\'bf ta pozorna zabawa nabiera cech natr\'ea
ctwa ruchowego. Niestety, nie odbiega to zbytnio od prawdy, gdy\'bf cz\'easto \'84gonienie za w\'b3asnym ogonem" jest narowem wyst\'eapuj\'b9cym u ps\'f3w przetrzymywanych w nudnym i nie dostarczaj\'b9cym odpowie\-dnich bod\'9fc\'f3w \'9crodowisku.
\par Pies jest zwierz\'eaciem stadnym, lubi\'b9cym ci\'b9gle odkrywa\'e6 co\'9c nowego. Pozbawiony towarzystwa \emdash  oboj\'eatne, ludzkiego czy psiego \emdash  zmuszony do przebywania w zamkni\'ea
ciu lub w monotonnym otoczeniu, po prostu psychicznie cierpi. Najwi\'eaksz\'b9 duchow\'b9 udr\'eak\'b9, jak\'b9 mo\'bfna zada\'e6 psu, jest pozostawienie go samego w ciasnej, zamkni\'eatej przestrzeni, gdzie nic si\'ea nie dzieje. Na szcz\'ea\'9c
cie, domowym psom rzadko si\'ea to zdarza, chyba \'bfe maj\'b9 wyj\'b9tkowego pecha i trafi\'b9 do r\'b9k tyle\'bf okrutnego, co bezmy\'9clnego w\'b3a\'9cciciela. W ogrodach zoologicznych dzicy przedstawiciele psowatych}{\insrsid3216579  }{
\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 cz\'easto s\'b9 natomiast trzymani pojedynczo w ma\'b3ych, ciasnych klatkach jak wi\'ea\'9fniowie odsiaduj\'b9cy do\'bfywocie w separatce. W\'b3a\'9cnie u takich zwierz\'b9t najcz\'ea\'9cciej rozwijaj\'b9 si\'ea \'84
nerwowe tiki" i natr\'eactwa ruchowe, jak ogryzanie swoich \'b3ap czy ogona, kr\'eacenie g\'b3ow\'b9, chodzenie w t\'ea i z powrotem po klatce itp. Czasem te tiki przybieraj\'b9 niebezpieczn\'b9 posta\'e6, gdy psy wygryzaj\'b9
 sobie rany w ciele. Autodestrukcja stanowi rodzaj stymulacji zast\'eapczej, kiedy jest si\'ea skazanym na przebywanie w przyt\'b3aczaj\'b9cej otch\'b3ani nudy i monotonii. \'84Pogo\'f1 za w\'b3asnym ogonem" jest jeszcze naj\'b3agodniejsz\'b9 form\'b9
 natr\'eactw ruchowych.
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 Zachowan}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 ia takie cz\'easto obserwuje si\'ea u \'9cwie\'bfo ode\-rwanych od swego rodze\'f1stwa szczeni\'b9t. W nowym domu, pozbawiony przyjemno\'9cci, jakich dostarcza\'b3
o baraszkowanie z innymi szczeniakami z tego samego miotu, psiak szuka sobie nowych rozrywek. Je\'9cli nowi w\'b3a\'9cciciele nie bawi\'b9 si\'ea z nim wystarczaj\'b9co d\'b3ugo, zast\'eapczyni \'84towarzyszem zabaw" staje si\'ea w\'b3asny ogon. Je\'bf
eli taka zabawa nie wyst\'eapuje na tyle cz\'easto, aby przerodzi\'e6 si\'ea w natr\'eactwo \emdash  nie wyrz\'b9dzi szkody. Cz\'easto szczeniaki bawi\'b9 si\'ea tak, kiedy zostaj\'b9 same, a p\'f3\'9fniej z tego wyrastaj\'b9. Je\'bf
eli natomiast takie zachowanie utrzymuje si\'ea u doros\'b3ego psa, oznacza to, \'bfe w post\'eapowaniu z nim pope\'b3niono b\'b3\'b9d. Najwidoczniej po\'9cwi\'eaca mu si\'ea za ma\'b3o czasu. Nar\'f3w ten mo\'bfna usun\'b9\'e6, je\'bfeli zorganizuje si
\'ea psu \'bfycie tak, by by\'b3o }{\insrsid3216579\charrsid7748600 ciekawe i urozmaicone.
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Czasem pies mo\'bfe zachowywa\'e6 si\'ea tak z przyczyn fizycznych. Kr\'eacenie si\'ea w k\'f3\'b3ko mo\'bfe by\'e6 spowodowane jak\'b9\'9c uporczyw\'b9 dolegliwo\'9cci\'b9, na przyk\'b3
ad zapaleniem zatok przyodbytowych czy z\'b3ym gojeniem si\'ea ogona po przyci\'eaciu. Wtedy jednak cz\'ea\'9cciej obserwuje si\'ea takie reakcje jak saneczkowanie czy skubanie ogona.
\par }{\insrsid3216579 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid3216579 Sk\'b9d si\'ea wzi\'ea\'b3y kar\'b3owate rasy ps\'f3w
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Rasy ma\'b3ych ps\'f3w r\'f3\'bfnego pochodzenia staj\'b9 si\'ea ostatnio coraz bardziej popularne, gdy\'bf mog\'b9 swoim posia\-daczom zast\'b9pi\'e6... dziecko! Du\'bfe psy s\'b9 dobrymi towarzy\-szami w czasie d
\'b3ugich spacer\'f3w i pomagaj\'b9 nam od\-reagowywa\'e6 nasze kompleksy, gdy pos\'b3usznie wype\'b3niaj\'b9 polecenia: \'84zosta\'f1", \'84siad" czy \'84aport". Maj\'b9 stale \'84m\'b3odzie\'f1cz\'b9" ch\'ea\'e6 do zabawy, ale brakuje im rozczulaj\'b9
cych cech niemowlaka. Rasy kar\'b3owate przewy\'bfszaj\'b9 je pod tym wzgl\'eadem, gdy\'bf posiadaj\'b9 cechy rozbudzaj\'b9ce u swych posiadaczy uczucia rodzicielskie.
\par Podsumujmy najpierw, jakie cechy ma\'b3ego dziecka wywo\'b3uj\'b9 u jego rodzic\'f3w czu\'b3o\'9c\'e6 i uczucia opieku\'f1cze. Pierwsz\'b9 z nich jest niewielka waga, stanowi\'b9ca tylko u\'b3amek masy cia\'b3a doros\'b3ego cz\'b3owieka. Noworodek wa\'bf
y oko\'b3o 3,5 kilograma, niemowl\'ea pi\'eaciomiesi\'eaczne oko\'b3o 6,3 kilograma, a dziecko roczne oko\'b3o 9,5 kilograma. Ma\'b3a waga w po\'b3\'b9czeniu z ma\'b3ymi wymiarami cia\'b3a u\'b3atwia branie dziecka na r\'ea
ce, noszenie go i przytulanie. Cia\'b3ko niemowl\'eacia w por\'f3wnaniu z cia\'b3em doros\'b3ego jest bardziej zaokr\'b9glone i mi\'eakkie w dotyku. Buzia dziecka jest sp\'b3aszczona, oczy du\'bfe, a g\'b3os \emdash  cienki i piskliwy.
\par Wi\'eakszo\'9c\'e6 tych cech charakteryzuje znane nam rasy ma\'b3ych piesk\'f3w (a peki\'f1czyki prawie wszystkie). Na podstawie wagi cia\'b3a mo\'bfna je podzieli\'e6 na trzy grupy, analogicznie do wyodr\'eabnionych wy\'bfej przedzia\'b3\'f3w wago\-
wych dla dzieci w r\'f3\'bfnym wieku.
\par 1.  Psy o wadze zbli\'bfonej do wagi ludzkiego noworodka: chihuahua \emdash 1,8 kilograma; malta\'f1czyk \emdash  2,25 kilograma; szpic miniaturowy \emdash  2,7 kilograma; terier yorkshire \emdash  3,15 kilograma i gryfonik \emdash  4,05 kilograma.
\par 2.  Psy o wadze zbli\'bfonej do wagi pi\'eaciomiesi\'eacznego ludzkiego niemowl\'eacia: peki\'f1czyk \emdash  5,4 kilograma}{\insrsid3216579\charrsid7748600 ; shi-tzu \emdash  6,3 kilograma; King Charles spaniel \emdash  6,75 kilograma i mops \emdash 
 7,2 kilograma.
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 3.  Psy o wadze zbli\'bfonej do wagi rocznego dziecka: jamnik \emdash  9,45 kilograma i owczarek walijski corgi 9,9 kilograma.
\par S\'b9 to idealne psy dla ludzi o nie spe\'b3nionych uczuciach opieku\'f1czych, kt\'f3rzy \'b3atwo mog\'b9 je nosi\'e6 na r\'eakach. Wiele ps\'f3w spo\'9cr\'f3d tych ras ma te\'bf bardzo mi\'eakkie i okr\'b9glejsze kszta\'b3ty ni\'bf psy du\'bfych ras, dzi
\'eaki czemu s\'b9 przyjemniejsze do g\'b3askania i do przytulania. Prawie wszystkie dzi\'eaki selekcji na t\'ea cech\'ea maj\'b9 cz\'ea\'9c\'e6 twarzow\'b9 czaszki bardziej sp\'b3aszczon\'b9 ni\'bf du\'bf
e psy, co upodabnia ich profil do widzianej z boku buzi niemowl\'eacia (najbardziej pasuj\'b9 do tego wzorca gryfonik, mops i peki\'f1czyk). Niekt\'f3re maj\'b9 te\'bf wielkie, wypuk\'b3e jak u niemowl\'eacia oczy. Z powodu ma\'b3ych rozmiar\'f3w cia\'b3
a psy te szczekaj\'b9 te\'bf bardziej piskliwie ni\'bf psy ras du\'bfych.
\par Zesp\'f3\'b3 cech przypominaj\'b9cych \'84dzidziusia" ma to do siebie, \'bfe psy nimi obdarzone automatycznie wzbudzaj\'b9 u ludzi przyp\'b3yw troskliwo\'9cci i uczu\'e6 \'84rodzicielskich". Nie ma w tym nic z\'b3ego. Niekt\'f3rzy morali\'9cci oburzali si
\'ea na tak}{\insrsid3216579  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 hojne obdarzanie uczuciami przedstawicieli innego gatunku. Wed\'b3ug nich ludzka mi\'b3o\'9c\'e6 i troskliwo\'9c\'e6 powinny by\'e6 skierowane tylko ku ludzkim dzieciom. Ciekawe, \'bf
e ludzie g\'b3osz\'b9cy takie pogl\'b9dy sami wcale nie byli dobrymi rodzicami. Mo\'bfe poczucie winy z tego powodu sk\'b3ania\'b3o ich do wyg\'b3aszania takich, a nie innych opinii? Natomiast te osoby, kt\'f3re darzy\'b3y mi\'b3o\'9cci\'b9 i otacza\'b3
y czu\'b3\'b9 opiek\'b9 ma\'b3e pieski, nie szcz\'eadzi\'b3y takich samych uczu\'e6 swoim dzieciom. Czasem by\'b3y to te\'bf osoby, kt\'f3re z r\'f3\'bfnych wzgl\'ead\'f3w nie mog\'b3y mie\'e6 w\'b3asnych dzieci, ale u jednych i drugich wyst\'eapowa\'b3
a nadwy\'bfka pozytywnych uczu\'e6. Wzajemny zwi\'b9zek cz\'b3owieka i psa w takich przypadkach mia\'b3 wszelkie szans\'ea dawa\'e6 pe\'b3n\'b9 satysfakcj\'ea obu stronom.
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 Nie}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 kt\'f3re z kar\'b3owatych ras wyhodowano od razu jako psy do towarzystwa, a inne dopiero potem z r\'f3\'bfnorodnych wzgl\'ead\'f3w uleg\'b3y swoistej miniaturyzacji. Na przyk\'b3
ad teriery, jak sama nazwa wskazuje (terra \emdash  ziemia), w za\'b3o\'bfeniu by\'b3y psami osaczaj\'b9cymi zwierzyn\'ea w norach pod ziemi\'b9. Do tego celu idealne by\'b3y niewielkie rozmiary po\'b3\'b9czone z du\'bf\'b9 zawzi\'eato\'9cci\'b9
. Potem jednak te pocz\'b9tkowo u\'bfytkowe psy zacz\'ea\'b3y zyskiwa\'e6 na popularno\'9cci jako psy pokojowe i wystawowe, tote\'bf ich ma\'b3e rozmiary sta\'b3y si\'ea jeszcze wi\'eaksz\'b9 zalet\'b9}{\insrsid3216579\charrsid7748600 .
\par }{\insrsid3216579 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid3216579 Sk\'b9d si\'ea wzi\'ea\'b3y rasy ps\'f3w o kr\'f3tkich nogach
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Na ten kierunek pracy hodowlanej wp\'b3yn\'ea\'b3y dwa czynniki. Jednym z nich by\'b3o zapotrzebowanie na psy o nogach wystarczaj\'b9co kr\'f3tkich, aby mog\'b3y \'9cciga\'e6 zwierzyn\'ea w pod\-
ziemnych tunelach. Klasycznym przyk\'b3adem psa tego typu jest jamnik. Sama jego nazwa wskazuje, \'bfe tropi\'b3 w jamach, gdzie gnie\'9fdzi\'b3y si\'ea borsuki. W podobnych celach uzyskano te\'bf, w drodze selekcji hodowlanej, wiele ras terier\'f3w o skr
\'f3conych nogach.
\par U ras ma\'b3ych piesk\'f3w pokojowych, w rodzaju peki\'f1czyka, doprowadzono natomiast do genetycznie uwarunkowanego skr\'f3cenia n\'f3g w celu uzyskania bardziej \'84dzidziusiowatego" wygl\'b9du. Nie tylko ma\'b3y wzrost, lecz tak\'bfe rozbrajaj\'b9
co dzieci\'eaca niezdarno\'9c\'e6 ruch\'f3w wzbudza\'b3y ciep\'b3e uczucia, tym bardziej \'bfe takie psy mia\'b3y zast\'b9pi\'e6 dzieci tym, kt\'f3rzy nie mogli ich mie\'e6.
\par Nawet te rasy kr\'f3tkono\'bfnych ps\'f3w, kt\'f3re w za\'b3o\'bfeniu mia\'b3y by\'e6 rasami u\'bfytkowymi przeznaczonymi do osaczania zwierzyny w norach, zdoby\'b3y popularno\'9c\'e6 jako psy pokojowe w\'b3a\'9cnie z racji wzruszaj\'b9co nieporadnego 
chodu, przypomi\-naj\'b9cego pierwsze kroki dziecka. Ta cecha sta\'b3a si\'ea przyczyn\'b9 rozpowszechnienia wielu ras terier\'f3w, a tak\'bfe jamnik\'f3w
\par \emdash  bynajmniej nie dla cel\'f3w u\'bfytkowych. Mo\'bfe takie psy nie umiej\'b9 bardzo szybko biega\'e6, ale maj\'b9 w sobie takiego samego ducha walki i tak\'b9 sam\'b9 rado\'9c\'e6 \'bfycia jak wi\'eaksze psy. W ich ma\'b3ych cia\'b3kach mie\'9c
ci si\'ea du\'bfo energii i zawzi\'eato\'9cci. Do mi\'b3o\'9cnik\'f3w tych ma\'b3ych piesk\'f3w najbardziej przemawia to po\'b3\'b9czenie duszy du\'bfego psa z drepcz\'b9cym na kr\'f3tkich n\'f3\'bfkach kie\'b3baskowatym tu\-\'b3owiem.}{
\insrsid3216579\charrsid7748600 
\par }{\insrsid3216579 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid3216579 Sk\'b9d si\'ea wzi\'ea\'b3y rasy ps\'f3w o zwisaj\'b9cych uszach
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 W\'9cr\'f3d dzikich psowatych zwisaj\'b9ce uszy wyst\'eapuj\'b9 tylko u osobnik\'f3w bardzo m\'b3odych. Wynika z tego, \'bfe u ps\'f3w domowych jest to jeszcze jedna cecha \'84prze\-d\'b3u\'bfonego szczeni\'ea
ctwa". Jednocze\'9cnie wiele ras ps\'f3w ma uszy stoj\'b9ce jak u wilka, tote\'bf zwisaj\'b9ce uszy nie s\'b9 nieod\'b3\'b9cznym atrybutem udomowienia. Dlaczego wi\'eac niekt\'f3re rasy je maj\'b9?
\par Z trzech powod\'f3w. Ot\'f3\'bf psy posiadaj\'b9ce obwis\'b3e uszy maj\'b9 ograniczon\'b9 zdolno\'9c\'e6 lokalizowania d\'9fwi\'eak\'f3w. Psy o stoj\'b9cych uszach ustawiaj\'b9 je jak anteny i potrafi\'b9 zlokalizowa\'e6 nawet najl\'bfejszy szmer. Psy k
\'b3apouche s\'b3ysz\'b9 dobrze, ale maj\'b9 k\'b3opoty z ustaleniem, sk\'b9d pochodzi d\'9fwi\'eak. U ps\'f3w my\'9cliwskich nie jest to wada, lecz zaleta, gdy\'bf w pracy musz\'b9 polega\'e6 wy\'b3\'b9cznie na swoim wzroku i w\'eachu, nie rozpraszaj\'b9
 ich za to nie maj\'b9ce zwi\'b9zku z tropieniem odg\'b3osy. Nie bez racji najbardziej k\'b3apciaste uszy, jakie mog\'b9 by\'e6, nale\'bf\'b9 do mistrza w wy-w\'b9chiwaniu \'9cladu \emdash  bloodhounda.
\par Po drugie obwis\'b3e uszy nadaj\'b9 ich posiadaczowi bardziej potulny wygl\'b9d. Wielu ludzi jest przekonanych, \'bfe agresywny pies ma uszy ostro nastawione do przodu, podczas gdy
\par \'b3agodny i uleg\'b3y trzyma je przyci\'9cni\'eate p\'b3asko do g\'b3owy. Nikt tego wprawdzie nie analizowa\'b3, ale istnieje prze\'9cwiad\-czenie, \'bfe pies o obwis\'b3ych uszach jest mniej gro\'9fny od tego, kt\'f3ry ma uszy stoj\'b9ce.
\par Trzecie wyja\'9cnienie ma charakter antropomorfizuj\'b9cy. Ludzie nie maj\'b9 uszu wystaj\'b9cych powy\'bfej czubka g\'b3owy, ale cz\'easto maj\'b9 d\'b3ugie w\'b3osy zwisaj\'b9ce po obu stronach twarzy. Tak\'b9 fryzur\'ea przypominaj\'b9 te\'bf d\'b3ugi
e, zwisaj\'b9ce uszy. Charty afga\'f1skie maj\'b9 uszy poro\'9cni\'eate dodatkowo d\'b3ugim, jedwabistym w\'b3osem, co nadaje im \'84ludzki" wygl\'b9d, szczeg\'f3lnie wzruszaj\'b9cy ich w\'b3a\'9ccicieli.
\par }{\insrsid3216579 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid3216579 Dlaczego psom niekt\'f3rych ras przycina si\'ea ogony
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 
\par Praktyka przycinania ogon\'f3}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 w u rodowodowych ps\'f3w niekt\'f3rych ras spotyka si\'ea z coraz szersz\'b9 krytyk\'b9. Kto w og\'f3le pierwszy zacz\'b9\'b3 to robi\'e6 i dlaczego t\'ea szczeg\'f3ln\'b9 form\'ea
 okaleczania zwierz\'b9t uznawano za potrzebn\'b9 czy po\'bf\'b9dan\'b9?
\par Przede wszystkim, na czym w\'b3a\'9cciwie polega to skracanie? Jest to chirurgiczna amputacja ca\'b3ego lub cz\'ea\'9cci ogona czterodniowego szczeniaka, przewa\'bfnie dokonywana ostrymi no\'bfyczkami. Sk\'f3r\'ea na ogonku przytrzymuje si\'ea
 zwykle nad miejscem ci\'eacia i odci\'b9ga w stron\'ea tu\'b3owia po to, aby po amputacji wytworzy\'b3 si\'ea w tym miejscu nadmiar sk\'f3ry, kt\'f3ry zeszywa si\'ea pojedynczym szwem nad czubkiem kikuta. Hamuje to krwawienie i przyspiesza gojenie. Suk
\'ea wyprowa\-dza si\'ea daleko od miejsca operacji, aby nie s\'b3ysza\'b3a skomlenia swoich szczeni\'b9t. Kiedy ju\'bf jest po wszystkim, szczeni\'eata powt\'f3rnie podk\'b3ada si\'ea matce, kt\'f3ra tylko wylizuje kikuty ogonk\'f3
w, po czym, jak gdyby nigdy nic, zaczyna karmi\'e6 ma\'b3e. Rzadko zdarza si\'ea, aby szczeni\'eata pada\'b3y wskutek pooperacyjnego szoku lub krwawienia; zwykle czuj\'b9 si\'ea dobrze i spokojnie ss\'b9 mleko.
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 Ocen}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 ia si\'ea, \'bfe w ostatnich latach tylko w Wielkiej Brytanii corocznie obcina si\'ea ogonki oko\'b3o 50 tysi\'b9com}{\insrsid3216579  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 
szczeni\'b9t. Sprzeciwia si\'ea temu zar\'f3wno brytyjskie Towarzys\-two Opieki nad Zwierz\'eatami, prowadz\'b9ce akcj\'ea na rzecz delegalizacji tych zabieg\'f3w, jak i Kr\'f3lewskie Towarzystwo Weterynarzy, nazywaj\'b9c ten zabieg \'84
nieuzasadnionym okaleczeniem", i Rada Europy, kt\'f3ra ostatnio wyst\'eapuje o wprowadzenie zakazu \'84nieleczniczych" operacji na psach. Sprawa dotyczy ponad czterdziestu ras ps\'f3w, od du\'bfego owczarka staroangielskiego do ma\'b3
ego teriera yorkshire.
\par Hodowcy kontynuuj\'b9cy ten \'84barbarzy\'f1ski zwyczaj", jak nazwano przycinanie ogonk\'f3w ju\'bf w 1802 roku, maj\'b9 na swoje usprawiedliwienie to, \'bfe wzorce okre\'9clonych ras wymagaj\'b9, aby pies mia\'b3 ogon skr\'f3cony. Szczeniak nie poddany 
temu zabiegowi nie mia\'b3by szansy zosta\'e6 wystawo\-wym czempionem. W obliczu silnej presji na zmian\'ea tego stanu rzeczy przedstawiciel brytyjskiego Zwi\'b9zku Kynologicz\-nego z\'b3o\'bfy\'b3 oficjalne o\'9cwiadczenie, \'bfe skracanie psom ogon\'f3
w nie powinno by\'e6 obowi\'b9zkowe i \'bfaden pies na wystawie nie mo\'bfe by\'e6 \'84ukarany" ni\'bfsz\'b9 ocen\'b9 za posiadanie ogona w stanie naturalnym. Tak wi\'eac ani moda, ani wzorce rasowe nie mog\'b9 ju\'bf by\'e6 wym\'f3wk\'b9 dla zwolennik
\'f3w skracania ogon\'f3w. Zacz\'eali wi\'eac desperacko poszukiwa\'e6 nowych argu\-ment\'f3w. Podczas publicznej dyskusji nad tym problemem dw\'f3ch hodowc\'f3w broni\'b3o tezy, jakoby przycinanie ogon\'f3w zabezpiecza\'b3
o psy przed ich uszkodzeniem w trakcie b\'f3jek staczanych w doros\'b3ym \'bfyciu. To tak, jakby amputacja nogi zapobiega\'b3a st\'b3uczeniu wielkiego palca.
\par Z r\'f3wn\'b9 powag\'b9 dowodzono, \'bfe u ps\'f3w my\'9cliwskich pracuj\'b9cych w podszyciu le\'9cnym d\'b3ugie ogony mog\'b3yby si\'ea poobija\'e6 i poobdziera\'e6. Mimo \'bfe pewien lekarz weterynarii nazwa\'b3 ten argument kompletnie bzdurnym, przez d
\'b3ugie lata traktowano go powa\'bfnie. Utrzymywano te\'bf, \'bfe teriery zabezpiecza si\'ea w ten spos\'f3b przed ogryzaniem ich ogon\'f3w}{\insrsid3216579  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 przez szczury! Motywacja ta jest r\'f3
wnie bzdurna jak poprzednia, ale przez d\'b3ugi czas nikt jej nie kwestionowa\'b3.
\par W pewnym okresie psy u\'bfytkowe, w przeciwie\'f1stwie do ps\'f3w luksusowych, by\'b3y zwolnione od podatku, a oznak\'b9 psa u\'bfytkowego by\'b3 w\'b3a\'9cnie skr\'f3cony ogon. W tym czasie dzia\'b3ali wi\'eac po wsiach \'84specjali\'9cci", kt\'f3
rzy za drobn\'b9 op\'b3at\'b9 odgryzali (!) szczeniakom ogonki.
\par Trudno dociec, kto pierwszy wpad\'b3 na pomys\'b3 amputacji psom ogon\'f3w. Wi\'eakszo\'9c\'e6 materia\'b3\'f3w \'9fr\'f3d\'b3owych podaje, \'bfe pocz\'b9tki tych praktyk \'84gin\'b9 w mrokach dziej\'f3w". Nie jest to prawda, gdy\'bf najstarsza ksi\'b9
\'bfka o psach zosta\'b3a napisana przez rzymskiego teoretyka rolnictwa Columell\'ea w po\'b3owie I wieku n.e. To w\'b3a\'9cnie on zaleca\'b3, aby szczeni\'eatom w wieku czterdziestu dni odgryza\'e6 ogonki i wyci\'b9ga\'e6 z nich \'9cci\'eagna. Motywowa
\'b3 to rzekomym zabezpieczeniem przed w\'9ccieklizn\'b9, gdy\'bf wierzono wtedy, \'bfe w\'9ccieklizn\'ea powoduj\'b9... robaki \'bfyj\'b9ce w ogonach ps\'f3w! Rzeczywi\'9ccie, po prze\-gryzieniu psiego ogona i odci\'b9gni\'eaciu jego ko\'f1ca wida\'e6
 wystaj\'b9ce \'9cci\'eagna mi\'ea\'9cni ogonowych, kt\'f3re przypominaj\'b9 k\'b3\'b9b bia\'b3ych robak\'f3w. B\'b3\'eadne wnioski wyci\'b9gni\'eate z tej obserwacji spowodowa\'b3y w ci\'b9gu wiek\'f3w utrat\'ea dos\'b3ownie milion\'f3w psich ogon\'f3
w. Z czasem pojawi\'b3y si\'ea inne argumenty usprawiedliwiaj\'b9ce ten zabieg i zd\'b9\'bfy\'b3 on ju\'bf utrwali\'e6 si\'ea w praktyce hodowlanej. Jak wiele innych tradycji, tak i ten zwyczaj mia\'b3 niegdy\'9c sw\'f3j konkretny cel.
\par Ujemne strony przycinania ogon\'f3w s\'b9 chyba oczywiste. Przede wszystkim upo\'9cledza to nadawanie sygna\'b3\'f3w, za pomoc\'b9 kt\'f3rych psy komunikuj\'b9 si\'ea ze sob\'b9. Dodajmy do tego jeszcze zadawanie psu niepotrzebnego b\'f3lu, a prze\-
staniemy si\'ea dziwi\'e6, dlaczego podejmuje si\'ea obecnie stanowcze kroki w celu likwidacji tej w\'b3a\'9cciwie zabobonnej praktyki, pokutuj\'b9cej jeszcz}{\insrsid3216579\charrsid7748600 e od czas\'f3w rzymskich.
\par }{\insrsid3216579 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid3216579 Dlaczego psy nie lubi\'b9 niekt\'f3rych ludzi bardziej ni\'bf innych
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 To normalne, \'bfe psy zachowuj\'b9 si\'ea podejrzliwie wobec obcych ludzi wkraczaj\'b9cych na terytorium ich \'84ludz\-kiego stada". Witaj\'b9 takich intruz\'f3w obszczekiwaniem i obw\'b9chiwaniem. Niekt\'f3rzy maj
\'b9 takie podej\'9ccie do ps\'f3w, \'bfe potrafi\'b9 natychmiast je uspokoi\'e6, inni za\'9c s\'b9 nara\'bfeni na podskubywanie z\'eabami albo na pogryzienie. Dlaczego psy tak r\'f3\'bfnie ich traktuj\'b9?
\par Przewa\'bfnie sekret tkwi w sposobie poruszania si\'ea. Niekt\'f3re osoby maj\'b9 sk\'b3onno\'9c\'e6 do mi\'eakkich i p\'b3ynnych ruch\'f3w. Inne zn\'f3w z natury s\'b9 sztywne i spi\'eate, tote\'bf ich ruchy s\'b9 szybkie i nerwowe, co wzbudza u ps\'f3
w agresj\'ea, gdy\'bf kojarzy im si\'ea z wrogimi b\'b9d\'9f l\'eakowymi reakcjami innych ps\'f3w.
\par Je\'9cli osoba o nerwowych i gwa\'b3townych ruchach boi si\'ea ps\'f3w, jej sytuacja jest jeszcze gorsza. Gdy zaczyna rozpacz\-liwie si\'ea wycofywa\'e6, zach\'eaca psa do ataku. Ust\'eapowanie czy, co gorsza, pr\'f3ba ucieczki przed szczekaj\'b9
cym psem daje mu przewag\'ea, kt\'f3r\'b9 on odpowiednio wykorzystuje.
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 Odwrotnie, osoba, kt\'f3ra }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 umie post\'eapowa\'e6 z psami, odpowiada przywitaniem na przywitanie, pod\'b9\'bfa w stron\'ea psa, zamiast przed nim ucieka\'e6, i stara si\'ea nawi\'b9za
\'e6 z nim
\par kontakt. Wtedy, jak za dotkni\'eaciem czarodziejskiej r\'f3\'bfd\'bfki, gro\'9fnie przed chwil\'b9 ujadaj\'b9cy pies zaczyna si\'ea \'b3asi\'e6 i merda\'e6 ogonem, a po wzajemnym zapoznaniu si\'ea idzie na swoje miejsce i nie narzuca si\'ea przybyszowi.

\par Oczywi\'9ccie, ta metoda jest skuteczna tylko wtedy, kiedy pies obszczekuje nas lub obskakuje, merdaj\'b9c przy tym ogonem. Gdy za\'9c witaj\'b9cy nas w progu pies jest napi\'eaty, warczy i mierzy nas przenikliwym wzrokiem, najlepiej sta\'e6
 spokojnie i nie wykonywa\'e6 \'bfadnych ruch\'f3w ani w prz\'f3d, ani w ty\'b3, dop\'f3ki w\'b3a\'9cciciel nie pospieszy nam na pomoc. U takiego psa przewa\'bfa bowiem instynkt agresji, lepiej wi\'eac nie przekazywa\'e6 mu \'bfadnych sygna\'b3\'f3
w, aby os\'b3abi\'e6 si\'b3\'ea bod\'9fca, kt\'f3rym jest dla niego nasz widok. Je\'9cli nikt nie przybywa nam z pomoc\'b9 i nie jeste\'9cmy pewni, co pies za chwil\'ea zrobi, czasem uda si\'ea skutecznie roz\'b3adowa\'e6 napi\'eacie, na\'9claduj\'b9c 
\'bfa\'b3osny pisk szczeni\'eacia. Mo\'bfe to u psa zajadle broni\'b9cego domu rozbudzi\'e6 instynkt opieku\'f1czy, ale nie zawsze jest skuteczne, gdy\'bf jeste\'9cmy dla niego cz\'b3onkami \'84obcego stada", kt\'f3rym nie mo\'bfna ufa\'e6.
\par Na szcz\'ea\'9ccie, z wyj\'b9tkiem przypadk\'f3w, kiedy pies by\'b3 specjalnie szkolony do atakowania intruz\'f3w, tak zdecydo\-wanie wroga reakcja nale\'bfy do rzadko\'9cci. Wi\'eakszo\'9c\'e6 ps\'f3w reaguje na wchodz\'b9
cego jedynie szczekaniem i obskakiwaniem go, co robi wra\'bfenie tylko na osobach, kt\'f3re si\'ea ich zdecydowanie boj\'b9.
\par }{\insrsid3216579 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid3216579 Czy psy maj\'b9 \'84sz\'f3sty zmys\'b3
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 Przypuszczalnie maj\'b9, ale troch\'ea innego rodzaju, ni\'bf sobie to wyobra\'bfamy. Wra\'bfliwo\'9c\'e6 ps\'f3w na mniej lub bardziej wyczuwalne bod\'9fce nie jest niczym nadnaturalnym. Wszystkie ich reakcje dadz
\'b9 si\'ea wyt\'b3umaczy\'e6 za pomoc\'b9 mechanizm\'f3w biologicznych, tyle tylko, \'bfe dopiero za\-czynamy pojmowa\'e6 ich dzia\'b3anie.
\par Znana jest na przyk\'b3ad zdolno\'9c\'e6 ps\'f3w do wynajdowania drogi powrotnej do domu, cho\'e6by wywieziono je na du\'bf\'b9 odleg\'b3o\'9c\'e6 przez tereny, kt\'f3rych nie zna\'b3y. Podobna umiej\'eat\-no\'9c\'e6 cechuje te\'bf koty i niekt\'f3
re inne zwierz\'eata. Obecnie t\'b3umaczy si\'ea to wyczuwaniem przez nie nawet bardzo nieznacznych zmian w polu magnetycznym ziemi. Prze\-prowadzono bowiem do\'9cwiadczenia, w kt\'f3rych obecno\'9c\'e6 silnych magnes\'f3w os\'b3abia\'b3
a u badanych zwierz\'b9t t\'ea zdolno\'9c\'e6 orientacji. Wci\'b9\'bf jednak dowiadujemy si\'ea o nowych osi\'b9gni\'eaciach w tej dziedzinie.
\par Psy potrafi\'b9 tak\'bfe przewidzie\'e6 nadchodz\'b9c\'b9 burz\'ea lub trz\'easienie ziemi. Kiedy zbiera si\'ea na burz\'ea, pies staje si\'ea niespokojny, podniecony, dyszy i biega po domu, czasem nawet dr\'bfy i piszczy, jakby go co\'9c bola\'b3
o. Ten niepok\'f3j nasila si\'ea, kiedy zaczyna, grzmie\'e6, i nie ustaje, cho\'e6 burza ju\'bf mija. Jest to reakcja na zmiany ci\'9cnienia atmosferycznego,}{\insrsid3216579  }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 ewentualnie tak\'bfe na zak\'b3\'f3
cenia pola elektrycznego. Dla wsp\'f3\'b3czesnych ps\'f3w domowych zdolno\'9c\'e6 wyczuwania nadchodz\'b9cej burzy nie ma ju\'bf praktycznego znaczenia, ale ich dzicy przodkowie mieli powody do zdenerwowania. Wilki zawsze niezwykle starannie wybiera\'b3
y miejsce na nor\'ea. Zwykle kopa\'b3y j\'b9 na zboczu wzg\'f3rza, by zminimali\-zowa\'e6 niebezpiecze\'f1stwo jej zalania, ale i tak silna ulewa mo\'bfe powa\'bfnie zagrozi\'e6, bezpiecze\'f1stwu ma\'b3ych szczeni\'b9
t. Przypuszczalnie gdy nasz pies przed nadchodz\'b9c\'b9 burz\'b9 miota si\'ea w panice po domu, m\'b3ode wilki zachowuj\'b9 si\'ea tak wobec gro\'9fby podtopienia nory.
\par Niekt\'f3rzy w\'b3a\'9cciciele opowiadaj\'b9, \'bfe ich pies w pewnych okoliczno\'9cciach zachowywa\'b3 si\'ea, jakby \'84zobaczy\'b3 ducha". Dzia\'b3o si\'ea to podczas spaceru w letni wiecz\'f3r, kiedy pies biegaj\'b9cy po polu raptem zatrzymywa\'b3 si
\'ea i zamiera\'b3 w bezruchu. Sta\'b3 spi\'eaty, wpatrywa\'b3 si\'ea ze zje\'bfon\'b9 sier\'9cci\'b9 w jaki\'9c niewidoczny punkt, warcz\'b9c, a czasem skowycz\'b9c. Kiedy w\'b3a\'9cciciel pr\'f3bowa\'b3 sk\'b3oni\'e6 go do p\'f3j\'9ccia naprz\'f3
d, nie chcia\'b3 ruszy\'e6 si\'ea z miejsca. Potem to dziwne zachowanie ust\'eapowa\'b3o r\'f3wnie nagle, jak si\'ea pojawi\'b3o, i pies spokojnie kontynuowa\'b3 spacer. Kto kiedykolwiek widzia\'b3 tak za\-chowuj\'b9cego si\'ea psa, by\'b3 pod wra\'bf
eniem intensywno\'9cci jego reakcji i nie dziwi\'b3 si\'ea, gdy w\'b3a\'9cciciel zapewnia\'b3, \'bfe jego pupil \'84zobaczy\'b3 ducha". Tymczasem prawdopodobnie tym, co tak zdenerwowa\'b3o psa, by\'b3 jaki\'9c obcy zapach. Nie by\'b3
 to zapach innego psa, lecz jakiego\'9c rzadko spotykanego zwierz\'eacia, na przyk\'b3ad lisa czy tch\'f3rza. Nieznane po\-chodzenie i intensywno\'9c\'e6 tego zapachu by\'b3y dla wra\'bfliwego psiego nosa bod\'9fcami wystarczaj\'b9co silnymi, by wywo\'b3a
\'e6 gwa\'b3town\'b9 reakcj\'ea.
\par Ostatnie doniesienia naukowe dostarczy\'b3y danych po cz\'ea\'9cci wyja\'9cniaj\'b9cych dzia\'b3anie sz\'f3stego zmys\'b3u u psa.
\par Du\'bfo wyja\'9cni\'b3o odkrycie w nosie psa receptor\'f3w podczer\-wieni. Okaza\'b3o si\'ea, \'bfe to dzi\'eaki nim psy z prze\'b3\'eaczy \'9cw. Bernarda by\'b3y w stanie stwierdzi\'e6, tylko w\'b9chaj\'b9c \'9cnieg, czy zasypany lawin\'b9 cz\'b3
owiek jeszcze \'bfyje. Skoro ju\'bf wiemy, \'bfe by\'b3o to mo\'bfliwe dzi\'eaki kom\'f3rkom wybitnie wra\'bfliwym na ciep\'b3o, ta zdolno\'9c\'e6 bernardyn\'f3w nie wydaje si\'ea nam niczym nadnaturalnym. Tez\'ea t\'ea uwiarygodnia odnalezienie podob\-
nych receptor\'f3w na pyskach niekt\'f3rych w\'ea\'bfy, kt\'f3re dzi\'eaki temu wykrywa\'b3y obecno\'9c\'e6 w swoim otoczeniu nawet najmniejszych zwierz\'b9t ciep\'b3okrwistych. Je\'bfeli znamy ju\'bf wi\'eacej takich przypadk\'f3w w kr\'f3lestwie zwierz
\'b9t, nie powinno to r\'f3wnie\'bf dziwi\'e6 u ps\'f3w.
\par }{\insrsid3216579 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid3216579 Sk\'b9d si\'ea wzi\'b9\'b3 przes\'b9d, \'bfe wycie psa zapowiada czyj\'b9\'9c \'9cmier\'e6
\par }{\insrsid3216579\charrsid7748600 
\par }{\insrsid3216579 J}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 eszcze w czasach staro\'bfytnych \'9cwi\'eacie wierzono, \'bfe wycie psa zwiastuje \'9cmier\'e6 lub jakie\'9c inne nieszcz\'ea\'9ccie w rodzinie. Psu przypisywano jak\'b9\'9c nadnaturaln\'b9 zdolno
\'9c\'e6 przewidywania wydarze\'f1, zw\'b3aszcza niepomy\'9clnych. Co ciekawe, nie obci\'b9\'bfano psa \'84win\'b9" za maj\'b9ce nast\'b9pi\'e6 wypadki ani nie pos\'b9dzano go o zwi\'b9zki z diab\'b3em. Przeciwnie, t\'b3umaczono to tak, \'bf
e pies, jako najlepszy przyjaciel cz\'b3owieka, stara si\'ea ostrzec go przed niebez\-piecze\'f1stwem.
\par Je\'bfeli odrzucimy metafizyczn\'b9 interpretacj\'ea tego zjawiska, jedyn\'b9 sensown\'b9 przyczyn\'b9 mog\'b3o by\'e6 to, \'bfe zachowuj\'b9ce si\'ea w ten spos\'f3b psy by\'b3y po prostu w\'9cciek\'b3e. A jednym z objaw\'f3w w\'9ccieklizny u ps\'f3
w jest w\'b3a\'9cnie cz\'easte wycie, jak te\'bf wydawanie innych ni\'bf zwykle odg\'b3os\'f3w, czego trudno nie zauwa\'bfy\'e6. Poniewa\'bf za\'9c kontakt cz\'b3owieka z w\'9cciek\'b3ym psem musia\'b3 ko\'f1czy\'e6 si\'ea dla niego \'9cmierci\'b9
, ludzie kojarzyli sobie wycie psa z nast\'eapuj\'b9cym wkr\'f3tce po tym zgonem jego w\'b3a\'9cciciela. By\'b3y to czasy, kiedy nie znano jeszcze dr\'f3g przenoszenia infekcji, w wyciu psa dopatrywano si\'ea wi\'eac znaku wr\'f3\'bfebnego przepowiadaj
\'b9cego \'9cmier\'e6 cz\'b3owieka.}{\insrsid3216579  }{\insrsid3216579\charrsid7748600 
\par }{\insrsid3216579 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid3216579 Sk\'b9d wzi\'ea\'b3a si\'ea nazwa ,,hot-dog"
\par }{\b\insrsid3216579\charrsid3216579 
\par }{\insrsid3216579 N}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 ikt dzi\'9c nie wierzy pog\'b3osce, jakoby nazwa \'84hot-dog" pochodzi\'b3a od tego, \'bfe par\'f3wki te zawiera\'b3y psie mi\'easo. By\'b3 jednak czas, kiedy takie podejrzenie wp\'b3yn\'ea\'b3
o na znacz\'b9cy spadek ich sprzeda\'bfy. Pomys\'b3 na takie hot-dogi, jakie znamy dzi\'9c, narodzi\'b3 si\'ea na prze\'b3omie XIX i XX wieku w g\'b3owie Amerykanina Harry'ego M. Stevensa. Prowadzi\'b3 on \'84ma\'b3\'b9 gastronomi\'ea" przy stadionie pi
\'b3karskim i musia\'b3 czym\'9c karmi\'e6 t\'b3umy kibic\'f3w na meczach rozgrywanych przez s\'b3awn\'b9 dru\'bfyn\'ea \'84olbrzym\'f3w z Nowego Jorku". W tym czasie wchodzi\'b3y w\'b3a\'9cnie w mod\'ea frankfurckie par\'f3wki na gor\'b9
co, lecz nie nadawa\'b3y si\'ea do obno\'9cnej sprzeda\'bfy na trybunach. Stevens wpad\'b3 wi\'eac na pomys\'b3, by umieszcza\'e6 je w podgrzanych, d\'b3ugich bu\'b3kach. Tak przyrz\'b9dzone par\'f3wki by\'b3y roznoszone w przej\'9cciach mi\'ea
dzy sektorami stadionu i zrobi\'b3y osza\'b3amiaj\'b9c\'b9 furor\'ea. Pocz\'b9t\-kowo nosi\'b3y nazw\'ea \'84czerwone i pikantne", bo do par\'f3wki prosto z wody i podgrzanej bu\'b3ki Stevens dodawa\'b3 jeszcze hojnie porcj\'ea}{
\insrsid3216579\charrsid7748600  ostrej musztardy.
\par }{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 W tym czasie w 1903 roku znany \'f3wczesny rysownik, specjalizuj\'b9cy si\'ea w karykaturze sportowej T. A. Dorgan, publikuj\'b9cy pod pseudonimem \'84Tad", rozpowszechni\'b3 rysunek bu\'b3ki, w kt\'f3rej zamiast par
\'f3wki nadzieniem by\'b3}{\insrsid3216579  }{\insrsid3216579\charrsid7748600 jamnik. Karykaturzysta wy}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 korzysta\'b3 fakt, \'bfe zar\'f3wno par\'f3wka, jak i jamnik s\'b9: d\'b3
ugie, czerwone i pochodzenia niemieckiego. I to w\'b3a\'9cnie on pu\'9cci\'b3 w obieg nazw\'ea hot-dog, kt\'f3ra si\'ea bardzo szybko przyj\'ea\'b3a. Potem kto\'9c ciekawski wyrazi\'b3 g\'b3o\'9cno w\'b9tpliwo\'9cci, czy aby w par\'f3wkach nie ma ps
iego mi\'easa. Gdy ta plotka si\'ea rozesz\'b3a, sprzeda\'bf hot-dog\'f3w gwa\'b3townie zmala\'b3a. Sprawa zrobi\'b3a si\'ea do tego stopnia powa\'bfna, \'bfe miejscowa Izba Handlowa musia\'b3a wyda\'e6 zakaz u\'bf
ywania nazwy hot-dog we wszystkich reklamach tego wyrobu. Poniewa\'bf by\'b3a ona jednak wyj\'b9tkowo trafnie dobrana, \'84tylnymi drzwiami" wr\'f3ci\'b3a w ko\'f1cu do po\-wszechnego u\'bfytku. Dzi\'9c we wszystkich krajach \'9cwiata wiedz\'b9
, co to jest hot-dog.
\par }{\insrsid3216579 \page }{\b\f37\fs28\insrsid3216579\charrsid3216579 Co kaniku\'b3a ma wsp\'f3lnego z psem
\par }{\b\insrsid3216579\charrsid3216579 
\par }{\insrsid3216579 K}{\f37\insrsid3216579\charrsid7748600 aniku\'b3\'b9 nazywamy okres najwi\'eakszych upa\'b3\'f3w w lecie  \emdash  mniej wi\'eacej od 3 lipca do 11 sierpnia \emdash  kiedy jest gor\'b9co i duszno. Kto nie zna \'b3aciny, ten zastanawia si
\'ea, co ten okres ma wsp\'f3lnego z jakimkolwiek psem. Tymczasem nazwa \'84kaniku\'b3a" wywodzi si\'ea z czas\'f3w rzymskich, kiedy powszechne by\'b3o przekonanie, \'bfe w tych dniach Syriusz, inaczej \'84Psia gwiazda", dodaje swego ciep\'b3a do \'bf
aru s\'b3o\'f1ca i st\'b9d te upa\'b3y. Dlatego Rzymianie nazywali ten okres \'84dies caniculares", czyli psie dni. My ju\'bf wiemy, \'bfe Syriusz nie mo\'bfe \'84dogrzewa\'e6" S\'b3o\'f1ca, bo le\'bfy od nas 540 tysi\'eacy razy dalej ni\'bf S\'b3o\'f1
ce. Rzymianie s\'b3usznie domy\'9clili si\'ea natomiast, \'bfe temperatura tej gwiazdy jest z grubsza dwa razy wy\'bfsza ni\'bf S\'b3o\'f1ca, bo dzi\'9c wiadomo ju\'bf, \'bfe wynosi ona 10 000\'b0C. Ci, kt\'f3rzy nie znali staro\'bf
ytnego pochodzenia nazwy \'84psie dni", t\'b3umaczyli j\'b9 po swojemu, \'bfe s\'b9 to dni, podczas kt\'f3rych psy w\'9cciekaj\'b9 si\'ea od upa\'b3u (by\'b3 kiedy\'9c taki przes\'b9d). Na pewno niekt\'f3re psy, zw\'b3aszcza w regionie \'9cr\'f3dziem\-
nomorskim, \'9fle znosz\'b9 gor\'b9co, ale \'b3\'b9czenie tego z nazw\'b9 ca\'b3ego okresu to dorabianie teorii do fakt\'f3w.
\par }}